DEONTOLOGISCHE ASPECTEN
HOORCOLLEGE EN OEFENSESSIE 1: SITUERING – DEONTOLOGIE ALS DEEL VAN EEN
BEROEPSETHIEK + INLEIDING PRIVACY ................................................................................... 4
1. WAT IS DEONTOLOGIE? ......................................................................................................................4
1.1 Metafoor ‘professional als lantaarnpaal of kampvuur’ ................................................................4
2. TECHNISCHE EN NORMATIEVE PROFESSIONALITEIT .....................................................................................4
3. HET GOEDE DOEN: INTEGER HANDELEN ..................................................................................................5
3.1 de verwisselbaarheidsgedachte ...............................................................................................6
4. DE RECHTVAARDIGHEIDSTHEORIEËN: HOE WETEN WE WAT GOED IS… EN WIE BEPAALT DAT? .................................6
4.1 Consequentialisme .................................................................................................................7
4.1.1 Het utilitarisme .....................................................................................................................................7
4.1.2 De ethiek van de opportuniteit ...............................................................................................................8
4.2 Deontologie ............................................................................................................................8
4.2.1 De categorische imperatief ...................................................................................................................8
5. NORMATIEVE ETHIEK ..........................................................................................................................8
7. CONSEQUENTIALISME EN DEONTOLOGIE .................................................................................................9
7.1 Een verhaal van ‘worden’ en ‘zijn’ .............................................................................................9
8. KIEZEN IS VERLIEZEN ..........................................................................................................................9
8.1 MIDDEN TUSSEN RELATIVISME EN DOGMATISME .....................................................................9
8.2 Het goede of het juiste doen? ................................................................................................. 10
9. DEUGDENETHIEK ALS SYNTHESE (EN 3DE MODEL)/ZORGETHIEK .................................................................... 10
10. COMMUNICATIEVE RATIONALITEIT (HABERMAS) ..................................................................................... 11
DEONTOLOGIE “PLICHTENLEER”: WAT WE ZOUDEN ‘MOETEN’ DOEN (ETHIEK) ...................12
LEERPAD 1: PRIVACY: ALOMBEKEND, WEINIG BEMIND? .......................................................13
1. DE ZAAK Y............................................................................................................................ 13
2. PRIVACY .............................................................................................................................. 13
3. NEE, JE HEBT ALTIJD IETS TE VERBERGEN ................................................................................ 14
4. IEDEREEN HEEFT HET RECHT OM ZO NU EN DAN EEN DENKBEELDIGE MOORD TE PLEGEN................ 14
5. PRIVACY ALS MENSENRECHT .................................................................................................. 14
6. SITUERING VAN PRIVACY ........................................................................................................ 15
6.1 Privacy als fundamentele vrijheid ......................................................................................... 15
6.2 Negatieve en positieve vrijheid ............................................................................................. 15
7. DEFINITIE PRIVACY ................................................................................................................ 16
8. PRIVACY ALS INDIVIDUEEL RECHT ............................................................................................ 16
8.1 Geïnformeerde toestemming ............................................................................................ 17
8.1.1 Privacy in de media .............................................................................................................................17
8.2 GDPR (en Belgische wetgeving) .............................................................................................. 17
8.3 Beginselen (GDPR: principes) .............................................................................................. 18
8.4 Rechten ............................................................................................................................... 18
8.5 Plichten ................................................................................................................................ 19
8.6 Principieel verwerkingsverbod .............................................................................................. 19
Geïnformeerde toestemming criteria .......................................................................................... 20
Geïnformeerde toestemming en competentie ............................................................................. 20
Handelings- en wilsbekwaamheid...............................................................................................................20
DRM – Decreet Rechtspositie Minderjarige ................................................................................................20
Onderscheid anonimiseren en pseudonimiseren? ......................................................................................21
Recht op afbeelding ....................................................................................................................................21
1
,TOEZICHTSKAPITALISME ALS BEDREIGING VOOR PRIVACY .................................................23
1. TIJDPERK VAN BIG DATA ......................................................................................................... 23
2. DE IMPACT VAN TOEZICHTSKAPITALISME EN DIGITALE PROFILERING ........................................................ 24
MEDIAWIJSHEID ........................................................................................................................25
SOCIAAL AGOGISCH-WERK-VRAAGSTUKKEN ...................................................................................... 25
HOORCOLLEGE 2: DISCRETIE EN VERTROUWEN - DISCRETIEPLICHT, BEROEPSGEHEIM
(DEEL 1) .....................................................................................................................................26
Discretionaire ruimte: ................................................................................................................. 26
1. DISCRETIEPLICHT (EN AMBTSGEHEIM) ............................................................................................ 26
1.1 Juridisch kader ...................................................................................................................... 27
1.2 Discretie en het belang van een discretionaire ruimte ......................................................... 28
1.3 Spreekplicht .......................................................................................................................... 28
1.4. Gevolgen van een schending ................................................................................................. 28
2. BEROEPSGEHEIM: ALGEMEEN KADER ............................................................................................. 29
2.1 Beroepsgeheim (Art. 458 SW) → Artikel onthouden!! ............................................................... 29
2.1.1 Art. 352 SW 2024: (schending van het) beroepsgeheim ......................................................... 30
3. BEROEPSGEHEIM .................................................................................................................. 30
3.1 “Alle (…) personen die kennis dragen van geheimen die hun zijn toevertrouwd”......................... 30
3.2 Discretieplicht en/of beroepsgeheim (4 scenario’s): ................................................................ 32
3.2 ABSOLUTE BENADERING .................................................................................................. 34
3.3 FUNCTIONELE BENADERING ............................................................................................ 34
4. WETTELIJKE UITZONDERINGEN OP HET BEROEPSGEHEIM ............................................................................ 34
4.1 Zwijgrecht/spreekrecht .......................................................................................................... 35
4.2 Spreekrecht (Art. 458bis SW) (wettelijke invulling noodtoestand) .............................................. 36
4.2.1 Achtergrond ........................................................................................................................................36
4.2.2 Van toepassing op ...............................................................................................................................36
4.2.3 De Procureur des konings ....................................................................................................................37
4.2.4 Verontrusting in de jeugdhulp ..............................................................................................................37
4.3 Spreekplicht .......................................................................................................................... 38
4.3.1 Ambtelijke en private aangifteplicht (Artikel 29 en 30 SV)......................................................................39
4.4 Schuldig verzuim (422 bis SW) ................................................................................................ 39
5. ANDERE UITZONDERINGEN OP DE GEHEIMHOUDINGSPLICHT ...................................................................... 40
5.1 Spreekplichten verbonden aan een functie of organisatie: ....................................................... 40
5.2 Toestemming van een cliënt: .................................................................................................. 41
6. FUNCTIONELE INVULLING VAN HET BEROEPSGEHEIM BIJ SAMENWERKING ....................................................... 41
6.1 Samenwerken als realiteit ...................................................................................................... 41
6.2 Gedeeld beroepsgeheim ........................................................................................................ 41
6.3 Gezamenlijk beroepsgeheim .................................................................................................. 42
6.3.1 Toestemming van de cliënt ..................................................................................................................42
6.4 Bedenkingen gedeeld en gezamenlijk beroepsgeheim ............................................................. 42
7. BELANG VAN TRANSPARANTIE ............................................................................................................. 43
8. RAPPORTAGE EN RECHT OP DOSSIER .................................................................................................... 43
OEFENSESSIE 2: CASUSSEN DISCRETIE EN BEROEPSGEHEIM .............................................44
1. VIER SCENARIO’S ......................................................................................................................... 44
1.1 Jeugdwerk, jeugdwelzijnswerk en jeugdhulpverlening .............................................................. 45
1.2 Leerlingenbegeleiding op school en CLB’s .............................................................................. 45
1.3. Jeugdwelzijnswerk ................................................................................................................ 46
2
,HOORCOLLEGE 3: BEROEPSGEHEIM DEEL 2 – SAMENWERKING EN DOSSIERVORMING .....47
1. DISCRETIONAIRE RUIMTE: CLIËNT(SYSTEEM) – HULPVERLENER .................................................................... 47
1.1 Spreekrecht (Art. 458 SW & Art. 458ter SW) ............................................................................. 47
1.1.1 ketenaanpak .......................................................................................................................................48
1.2 Spreekplicht (Art.422bis SW) .................................................................................................. 49
1.2.1 schuldig verzuim .................................................................................................................................49
2. NAAST ‘WETTELIJKE UITZONDERINGEN’ OOK FUNCTIONELE UITZONDERINGEN (‘OM SAMENWERKEN MOGELIJK TE
MAKEN’) VIA: ..................................................................................................................................... 50
2.1 Gedeeld beroepsgeheim ........................................................................................................ 50
2.1.1 Decreet Rechtspositie van de Minderjarige (Integrale Jeugdhulp) .........................................................51
2.2 Gezamenlijk beroepsgeheim .................................................................................................. 51
OEFENSESSIE 3: CASUSSEN BEROEPSGEHEIM + VOORBEREIDING EXAMENS ....................53
3
, HOORCOLLEGE EN OEFENSESSIE 1: SITUERING – DEONTOLOGIE ALS
DEEL VAN EEN BEROEPSETHIEK + INLEIDING PRIVACY
1. WAT IS DEONTOLOGIE?
Deontologie = een ethisch stelsel. Gaat over ethiek, stelt je de vraag wat je zou moeten
doen, je morele plicht die je afspreekt met elkaar. Iedere professional is technisch &
normatief een professional (sociaal-agogische professionals). → sociaal-agogisch werker als
lantaarnpaal (centraal) of als kampvuur (gedeeld).
- Morele plicht = wat je zou moeten doen
- Deontologische code = waar je aan zou moeten houden.
Deontologische code = zegt wat je moet en mag doen binnen je job. Deontologie is breder
dan een code, spreekt morele plichten af, waar gaan we ons aan houden?
Emmanuel Kant → deontoloog / vader van de deontologie.
1.1 METAFOOR ‘PROFESSIONAL ALS LANTAARNPAAL OF KAMPVUUR’
Metafoor v/d lantaarnpaal = sociaal-agogisch werker is de lantaarnpaal. De lantaarnpaal
wordt centraal aangestuurd, vanuit een organisatie of de maatschappij.
Metafoor v/h kampvuur = toont een autonomie/discretionaire ruimte; het hout i/d omgeving
& de manier hoe de sociaal-agogisch werker het kampvuur bouwt, bepalen hoeveel licht &
warmte er is en hoelang het vuur zal branden. Er is een dynamiek & de uitkomst is
onvoorspelbaar. Het kampvuur nodigt uit om er samen rond te zitten, stimuleert verbinding
en maakt een gedeeld verhaal mogelijk.
2. TECHNISCHE EN NORMATIEVE PROFESSIONALITEIT
Technische professionaliteit Normatieve professionaliteit
Doe ik de dingen goed? Doe ik de goede dingen?
• Kennis hebben van werkveld, mogelijkheden • Metafoor voor ethisch probleem (= probleem
die je hebt. waar je niet direct een oplossing voor hebt). De
• Omgaan met technologische ontwikkelingen, weg is niet bekend.
gespreksvaardigheden, kwalitatieve • Ethische vragen stellen over (eigen)
rapportage, omgaan met agressie, … interventies: dragen ze bij en op welke manier
aan goede orthopedagogie? Als ik dit doe, ben
Bv. cliënt op goede weg brengen, maar je kent die
ik dan ethisch verantwoord bezig?
weg al, de weg is begaand/bekend.
Bv. samen een weg zoeken in moeras.
Een beroep bestaat uit 2 componenten.
In deze cluster → normatieve v/h beroep. We staan vooral stil bij de vraag of jouw
interventies bijdragen a/e betere wereld. Beide componenten zijn even belangrijk: het is
belangrijk om tussenkomsten deskundig te onderbouwen, maar ook om stil te staan bij het
waarom van interventies.
Metafoor: “professional als lantaarnpaal of kampvuur” – samen door het moeras
• Lantaarnpaal: technische professional, staat langs de weg die je al kent, je loopt
samen met cliënt over begane weg, je wijst de weg.
• Moeras: normatieve professional, er is geen weg, je weet niet waarheen = ethisch
probleem, vanaf moment dat er geen procedure is om een bepaalde situatie op te
lossen → = ethisch probleem, normatief: samen zoeken naar beste oplossing.
4
HOORCOLLEGE EN OEFENSESSIE 1: SITUERING – DEONTOLOGIE ALS DEEL VAN EEN
BEROEPSETHIEK + INLEIDING PRIVACY ................................................................................... 4
1. WAT IS DEONTOLOGIE? ......................................................................................................................4
1.1 Metafoor ‘professional als lantaarnpaal of kampvuur’ ................................................................4
2. TECHNISCHE EN NORMATIEVE PROFESSIONALITEIT .....................................................................................4
3. HET GOEDE DOEN: INTEGER HANDELEN ..................................................................................................5
3.1 de verwisselbaarheidsgedachte ...............................................................................................6
4. DE RECHTVAARDIGHEIDSTHEORIEËN: HOE WETEN WE WAT GOED IS… EN WIE BEPAALT DAT? .................................6
4.1 Consequentialisme .................................................................................................................7
4.1.1 Het utilitarisme .....................................................................................................................................7
4.1.2 De ethiek van de opportuniteit ...............................................................................................................8
4.2 Deontologie ............................................................................................................................8
4.2.1 De categorische imperatief ...................................................................................................................8
5. NORMATIEVE ETHIEK ..........................................................................................................................8
7. CONSEQUENTIALISME EN DEONTOLOGIE .................................................................................................9
7.1 Een verhaal van ‘worden’ en ‘zijn’ .............................................................................................9
8. KIEZEN IS VERLIEZEN ..........................................................................................................................9
8.1 MIDDEN TUSSEN RELATIVISME EN DOGMATISME .....................................................................9
8.2 Het goede of het juiste doen? ................................................................................................. 10
9. DEUGDENETHIEK ALS SYNTHESE (EN 3DE MODEL)/ZORGETHIEK .................................................................... 10
10. COMMUNICATIEVE RATIONALITEIT (HABERMAS) ..................................................................................... 11
DEONTOLOGIE “PLICHTENLEER”: WAT WE ZOUDEN ‘MOETEN’ DOEN (ETHIEK) ...................12
LEERPAD 1: PRIVACY: ALOMBEKEND, WEINIG BEMIND? .......................................................13
1. DE ZAAK Y............................................................................................................................ 13
2. PRIVACY .............................................................................................................................. 13
3. NEE, JE HEBT ALTIJD IETS TE VERBERGEN ................................................................................ 14
4. IEDEREEN HEEFT HET RECHT OM ZO NU EN DAN EEN DENKBEELDIGE MOORD TE PLEGEN................ 14
5. PRIVACY ALS MENSENRECHT .................................................................................................. 14
6. SITUERING VAN PRIVACY ........................................................................................................ 15
6.1 Privacy als fundamentele vrijheid ......................................................................................... 15
6.2 Negatieve en positieve vrijheid ............................................................................................. 15
7. DEFINITIE PRIVACY ................................................................................................................ 16
8. PRIVACY ALS INDIVIDUEEL RECHT ............................................................................................ 16
8.1 Geïnformeerde toestemming ............................................................................................ 17
8.1.1 Privacy in de media .............................................................................................................................17
8.2 GDPR (en Belgische wetgeving) .............................................................................................. 17
8.3 Beginselen (GDPR: principes) .............................................................................................. 18
8.4 Rechten ............................................................................................................................... 18
8.5 Plichten ................................................................................................................................ 19
8.6 Principieel verwerkingsverbod .............................................................................................. 19
Geïnformeerde toestemming criteria .......................................................................................... 20
Geïnformeerde toestemming en competentie ............................................................................. 20
Handelings- en wilsbekwaamheid...............................................................................................................20
DRM – Decreet Rechtspositie Minderjarige ................................................................................................20
Onderscheid anonimiseren en pseudonimiseren? ......................................................................................21
Recht op afbeelding ....................................................................................................................................21
1
,TOEZICHTSKAPITALISME ALS BEDREIGING VOOR PRIVACY .................................................23
1. TIJDPERK VAN BIG DATA ......................................................................................................... 23
2. DE IMPACT VAN TOEZICHTSKAPITALISME EN DIGITALE PROFILERING ........................................................ 24
MEDIAWIJSHEID ........................................................................................................................25
SOCIAAL AGOGISCH-WERK-VRAAGSTUKKEN ...................................................................................... 25
HOORCOLLEGE 2: DISCRETIE EN VERTROUWEN - DISCRETIEPLICHT, BEROEPSGEHEIM
(DEEL 1) .....................................................................................................................................26
Discretionaire ruimte: ................................................................................................................. 26
1. DISCRETIEPLICHT (EN AMBTSGEHEIM) ............................................................................................ 26
1.1 Juridisch kader ...................................................................................................................... 27
1.2 Discretie en het belang van een discretionaire ruimte ......................................................... 28
1.3 Spreekplicht .......................................................................................................................... 28
1.4. Gevolgen van een schending ................................................................................................. 28
2. BEROEPSGEHEIM: ALGEMEEN KADER ............................................................................................. 29
2.1 Beroepsgeheim (Art. 458 SW) → Artikel onthouden!! ............................................................... 29
2.1.1 Art. 352 SW 2024: (schending van het) beroepsgeheim ......................................................... 30
3. BEROEPSGEHEIM .................................................................................................................. 30
3.1 “Alle (…) personen die kennis dragen van geheimen die hun zijn toevertrouwd”......................... 30
3.2 Discretieplicht en/of beroepsgeheim (4 scenario’s): ................................................................ 32
3.2 ABSOLUTE BENADERING .................................................................................................. 34
3.3 FUNCTIONELE BENADERING ............................................................................................ 34
4. WETTELIJKE UITZONDERINGEN OP HET BEROEPSGEHEIM ............................................................................ 34
4.1 Zwijgrecht/spreekrecht .......................................................................................................... 35
4.2 Spreekrecht (Art. 458bis SW) (wettelijke invulling noodtoestand) .............................................. 36
4.2.1 Achtergrond ........................................................................................................................................36
4.2.2 Van toepassing op ...............................................................................................................................36
4.2.3 De Procureur des konings ....................................................................................................................37
4.2.4 Verontrusting in de jeugdhulp ..............................................................................................................37
4.3 Spreekplicht .......................................................................................................................... 38
4.3.1 Ambtelijke en private aangifteplicht (Artikel 29 en 30 SV)......................................................................39
4.4 Schuldig verzuim (422 bis SW) ................................................................................................ 39
5. ANDERE UITZONDERINGEN OP DE GEHEIMHOUDINGSPLICHT ...................................................................... 40
5.1 Spreekplichten verbonden aan een functie of organisatie: ....................................................... 40
5.2 Toestemming van een cliënt: .................................................................................................. 41
6. FUNCTIONELE INVULLING VAN HET BEROEPSGEHEIM BIJ SAMENWERKING ....................................................... 41
6.1 Samenwerken als realiteit ...................................................................................................... 41
6.2 Gedeeld beroepsgeheim ........................................................................................................ 41
6.3 Gezamenlijk beroepsgeheim .................................................................................................. 42
6.3.1 Toestemming van de cliënt ..................................................................................................................42
6.4 Bedenkingen gedeeld en gezamenlijk beroepsgeheim ............................................................. 42
7. BELANG VAN TRANSPARANTIE ............................................................................................................. 43
8. RAPPORTAGE EN RECHT OP DOSSIER .................................................................................................... 43
OEFENSESSIE 2: CASUSSEN DISCRETIE EN BEROEPSGEHEIM .............................................44
1. VIER SCENARIO’S ......................................................................................................................... 44
1.1 Jeugdwerk, jeugdwelzijnswerk en jeugdhulpverlening .............................................................. 45
1.2 Leerlingenbegeleiding op school en CLB’s .............................................................................. 45
1.3. Jeugdwelzijnswerk ................................................................................................................ 46
2
,HOORCOLLEGE 3: BEROEPSGEHEIM DEEL 2 – SAMENWERKING EN DOSSIERVORMING .....47
1. DISCRETIONAIRE RUIMTE: CLIËNT(SYSTEEM) – HULPVERLENER .................................................................... 47
1.1 Spreekrecht (Art. 458 SW & Art. 458ter SW) ............................................................................. 47
1.1.1 ketenaanpak .......................................................................................................................................48
1.2 Spreekplicht (Art.422bis SW) .................................................................................................. 49
1.2.1 schuldig verzuim .................................................................................................................................49
2. NAAST ‘WETTELIJKE UITZONDERINGEN’ OOK FUNCTIONELE UITZONDERINGEN (‘OM SAMENWERKEN MOGELIJK TE
MAKEN’) VIA: ..................................................................................................................................... 50
2.1 Gedeeld beroepsgeheim ........................................................................................................ 50
2.1.1 Decreet Rechtspositie van de Minderjarige (Integrale Jeugdhulp) .........................................................51
2.2 Gezamenlijk beroepsgeheim .................................................................................................. 51
OEFENSESSIE 3: CASUSSEN BEROEPSGEHEIM + VOORBEREIDING EXAMENS ....................53
3
, HOORCOLLEGE EN OEFENSESSIE 1: SITUERING – DEONTOLOGIE ALS
DEEL VAN EEN BEROEPSETHIEK + INLEIDING PRIVACY
1. WAT IS DEONTOLOGIE?
Deontologie = een ethisch stelsel. Gaat over ethiek, stelt je de vraag wat je zou moeten
doen, je morele plicht die je afspreekt met elkaar. Iedere professional is technisch &
normatief een professional (sociaal-agogische professionals). → sociaal-agogisch werker als
lantaarnpaal (centraal) of als kampvuur (gedeeld).
- Morele plicht = wat je zou moeten doen
- Deontologische code = waar je aan zou moeten houden.
Deontologische code = zegt wat je moet en mag doen binnen je job. Deontologie is breder
dan een code, spreekt morele plichten af, waar gaan we ons aan houden?
Emmanuel Kant → deontoloog / vader van de deontologie.
1.1 METAFOOR ‘PROFESSIONAL ALS LANTAARNPAAL OF KAMPVUUR’
Metafoor v/d lantaarnpaal = sociaal-agogisch werker is de lantaarnpaal. De lantaarnpaal
wordt centraal aangestuurd, vanuit een organisatie of de maatschappij.
Metafoor v/h kampvuur = toont een autonomie/discretionaire ruimte; het hout i/d omgeving
& de manier hoe de sociaal-agogisch werker het kampvuur bouwt, bepalen hoeveel licht &
warmte er is en hoelang het vuur zal branden. Er is een dynamiek & de uitkomst is
onvoorspelbaar. Het kampvuur nodigt uit om er samen rond te zitten, stimuleert verbinding
en maakt een gedeeld verhaal mogelijk.
2. TECHNISCHE EN NORMATIEVE PROFESSIONALITEIT
Technische professionaliteit Normatieve professionaliteit
Doe ik de dingen goed? Doe ik de goede dingen?
• Kennis hebben van werkveld, mogelijkheden • Metafoor voor ethisch probleem (= probleem
die je hebt. waar je niet direct een oplossing voor hebt). De
• Omgaan met technologische ontwikkelingen, weg is niet bekend.
gespreksvaardigheden, kwalitatieve • Ethische vragen stellen over (eigen)
rapportage, omgaan met agressie, … interventies: dragen ze bij en op welke manier
aan goede orthopedagogie? Als ik dit doe, ben
Bv. cliënt op goede weg brengen, maar je kent die
ik dan ethisch verantwoord bezig?
weg al, de weg is begaand/bekend.
Bv. samen een weg zoeken in moeras.
Een beroep bestaat uit 2 componenten.
In deze cluster → normatieve v/h beroep. We staan vooral stil bij de vraag of jouw
interventies bijdragen a/e betere wereld. Beide componenten zijn even belangrijk: het is
belangrijk om tussenkomsten deskundig te onderbouwen, maar ook om stil te staan bij het
waarom van interventies.
Metafoor: “professional als lantaarnpaal of kampvuur” – samen door het moeras
• Lantaarnpaal: technische professional, staat langs de weg die je al kent, je loopt
samen met cliënt over begane weg, je wijst de weg.
• Moeras: normatieve professional, er is geen weg, je weet niet waarheen = ethisch
probleem, vanaf moment dat er geen procedure is om een bepaalde situatie op te
lossen → = ethisch probleem, normatief: samen zoeken naar beste oplossing.
4
