Contextgerichte begeleiding – theoretische reflectie
Introductie contextgerichte begeleiding: Theoretische Reflectie
De geschiedenis en de toekomst van Driehoekskunde in de hulpverlening
1 Hoe het ooit begonnen is: De oerdriehoek
Twee personen krijgen een kind: de oerdriehoek ontstaat.
Centraal
• Ouders vormen de basis van de Driehoek
• Het kind staat aan de top
• De basis draagt de top
2 De hulpverlener doet zijn intrede: De zorgdriehoek
De professional (hulpverlener) doet zijn intrede en staat (nog) iets verder van de ouders en cliënt af.
- De professional komt als derde
Doel: stabiele zorgdriehoek (ouders &
professional werkt met elkaar samen, draagt
ook in de zorgdriehoek de basis de top.
Ieder heeft zijn eigen plek in de driehoek.
Hoe het ooit begonnen is: De cliëntcentered driehoek
Familie = vader en moeder
Centraal:
• Cliënt is bron van alle antwoorden
• Cliënt maakt deel uit van systeem (familie)
• Hv ondersteunt cliënt vanuit expertise
= DIALOOG
3 Hoe het nu is: De cliëntfocused driehoek
Familie = ruimer dan vader en moeder, evolutie richting begrip
‘naasten of netwerk’
Centraal:
• De familie staat ten dienste van de cliënt
• Hv ondersteunt cliënt en betrekt context, soms vanuit
expertise, soms vanuit facilitator van dialoog
= DIALOOG, prille aanzet naar trialoog
4 Hoe het nu is: De familycentered driehoek
Familie wordt ruimer gezien: naasten of netwerk
Centraal:
• De naasten/het netwerk lijdt ook
• Hv richt zich tot het netwerk en is hier slechts een
passant die ondersteuning biedt in verbinding
herstellen of maken
,= TRIALOOG
Een toekomstbeeld: De netwerkverbindende driehoek
Elke hoek van de driehoek is een systeem/netwerk
Centraal:
• Binnen elk systeem/netwerk moet ingezet worden op
verbinding
• Hv richt zich op verbindingen maken en herstellen in elke
hoek van de driehoek. De hulpverlener is een verbindende
netwerker
= RIZOOMDENKEN
Jouw rol als hulpverlener? Bepaalt mee jouw contextgerichte basishouding!
Ondersteunen cliënt (vanuit expertise) Adviserende rol → Cliëntsysteem in zijn kracht (hulpverlener is
passant) Verbindende netwerker
,Theoretische verdieping Driehoekskunde
Driehoekskunde in een notendop
De driehoek client, familie en begeleider haalt geregeld het nieuws in Nederland maar ook steeds
meer in België. Contextgericht werken is in de zorg en welzijn van cruciaal belang omdat het de cliënt
niet als een op zichzelf staand individu ziet, maar als een onderdeel van een groter geheel (gezin,
buurt, netwerk,...).
1 Wie is Chiel Egberts?
Chiel Egberts is Nederlandse orthopedagoog met een brede en lange ervaring in de zorg voor mensen
met een verstandelijke beperking. Hij werd daarbij steeds geraakt door het perspectief van de ouder.
Vanaf 1997 heeft hij zich gespecialiseerd in professionele driehoeksrelaties. Hij geeft trainingen aan
opvoeders/begeleiders in de methodiek Driehoekskundebegeleiding en heeft diverse boeken
geschreven zoals Ouders op hún plek en Samenwerken in de Driehoek.
'Driehoekskunde. Vanzelfsprekend, maar niet vanzelf'
OEFENING: Denk terug aan een stage, casus of (praktijk)ervaring waarin je een cliënt begeleidde.
Wie waren naast de cliënt nog belangrijk in het begrijpen of ondersteunen van die situatie? → de ouders, de
samenleving
2 Leven in driehoeken
Iedere persoon wordt geboren in de oerdriehoek vader, moeder en kind. Soms is de vader en/of
moeder pijnlijk afwezig, soms pijnlijk aanwezig. Soms gaat het kind bij een pleeggezin wonen maar
daarmee verdwijnt de biologische ouder niet. Al snel doen anderen hun intrede zoals broertjes, zusjes
en andere familieleden, vrienden en buren. Dan begint er een netwerk van driehoeken ontstaan.
De oerdriehoek is voor iedere persoon de grondvorm voor hun latere
relaties. In deze oerdriehoek doen ook professionals (betaalde anderen)
vanaf het prille begin hun intrede: dokters, verloskundigen, later juffen en
meesters,… Zo ontstaat er een zorgdriehoek.
De zorgdriehoek is opgebouwd uit drie totaal verschillende hoeken
(client, ouders en begeleider). Elke hoek brengt iets unieks, iets eigens
in. Erkenning en balans zijn daarbij twee kernwoorden. Wanneer je een kind hebt met extra zorgnoden
komen er al vrij snel verschillende professionals in de driehoek te staan.
Deze professionals zijn passanten in de driehoek. Zij komen als laatste in de driehoek en vertrekken
normaliter ook weer als eerste uit die driehoek. Tegelijk zijn zij als eerste verantwoordelijk om te
werken aan een goede, stabiele driehoek. Professionals zijn er dus niet alleen voor de client. Die is
immers niet los verkrijgbaar, maar allereerst kind van ouders.
Driehoekskunde beschrijft wat er in die driehoeksverhouding van ouders, professionals en cliënt
gebeurt. En hoort te gebeuren. Een intensieve samenwerking tussen professionals en familieleden van
de cliënt, zonder te spreken over gedwongen samenwerking. Ouders vertrouwen hun kind niet zomaar
toe aan vreemden...(Egberts, 2018)
Maar wie zijn wij als hulpverleners om van een broer, zus of ouder te eisen dat hij of zij zich vaker moet
laten zien? Of zijn wij net blind voor alle inspanningen die ze doen en zien we ze niet echt?
Als professional ben jij steeds de laatste die in de driehoek komt (én weer weggaat). Dit besef zorgt
voor een vorm van bescheidenheid als hulpverlener. Echter blijft dit soms een blinde vlek voor
(toekomstige) hulpverleners.
,3 Driehoekskunde als visie en linken met contextuele basishouding Nagy
Driehoekskunde is vooral een visie, een fundamenteel denkkader. De cliënt is niet los
verkrijgbaar. We hebben het altijd over een clientsysteem.
OEFENING: Bekijk onderstaand fragment van 's Heeren Loo, organisatie voor personen met een (verstandelijke)
beperking, die werken met Driehoekskunde. Maak voor jezelf een korte visualisatie wat jij verstaat onder
Driehoekskunde. → cliënt aan de top, aan de basis staan links de ouders
Binnen het OLOD Contextbegeleiding hebben jullie kennis kunnen maken met algemene
systeemtheorie (AST), structuurgerichte benadering en contextuele basishouding Nagy. Binnen
de contextuele basishouding werden 5 belangrijke aspecten benoemd. Het doel van deze
basishouding is de betrouwbaarheid tussen ouders en kinderen vergroten en de balans tussen geven
en ontvangen opnieuw in beweging te brengen.
1. Handelen uit zorg
Hulpverlener heeft steeds respect voor de totale context van waaruit iemand problematisch
gedrag vertoont. Geloven in positieve intenties van iedere persoon, niet enkel kijken naar het
gedrag dat gesteld wordt, maar onderzoeken naar de mogelijke positieve intenties.
Tegelijkertijd impliceert dit dat je oog hebt voor het onrecht, de tekorten, de kwetsuren die
iemand opgelopen heeft.
Oog hebben voor de emotionele beschikbaarheid van ouders.
2. Verbindend werken
Hulpverlener zal steeds actief zoeken naar momenten, mogelijkheden, situaties waar mensen
(relaties) aan elkaar zorg kunnen geven en hun loyaliteit tot uitdrukking kunnen brengen.
Zien en benoemen wat mensen aan elkaar geven. Oog hebben om deze verbinding te creëren,
te herstellen, zoeken naar kanalen en mogelijkheden vraagt voortdurende alertheid van de
hulpverlener.
Wil niet zeggen dat we kost wat kost relaties terug bij elkaar moeten brengen. Afstand kan
soms juist helend zijn, afstand staat niet gelijk met geen verbondenheid voelen. Probeer vanuit
"niet-weten" houding te joinen en na te gaan welke betekenis de persoon op dat moment
verleent aan deze relatie.
3. Erkenning geven
Wanneer we mensen het gevoel willen geven dat hun probleem gehoord wordt, is erkenning
geven een belangrijke sleutel. Wanneer mensen vanuit een bepaald gevoel van onrecht vast
komen te zitten in relaties is erkenning een mogelijk middel dat verlichting brengt.
Vaak ook de eerste stap die nodig is om openheid te creëren.
4. Meerzijdig partijdigheid hanteren
Belangrijk aspect binnen de basishouding maar niet vanzelfsprekend. Het betekent dat men
wisselend partijdig is met alle leden van de context. Iedereen die deelneemt aan een relatie
verdient gehoord te worden, ongeacht zijn rol in de familie, zijn leeftijd of zijn toestand.
Het is niet aan de hulpverlener om zijn voorkeur of afkeur van de leden van de context aan te
geven.
5. Inzetten van hulpbronnen
Zoeken naar aanwezige krachten en mogelijkheden in de persoon zelf en het systeem (geloof in
de aanwezigheid van zelfhelende capaciteiten).
Hulpbronnen zoeken in het systeem en hun context.
Binnen de Driehoekskunde gaan we verder door op deze benadering.
Link naar VAPH - sector: Pas in de jaren '90 hebben professionals nadrukkelijk cliënten en hun
wensen een plek gegeven in de driehoek. Ouders zijn door professionals vroeger vrijwel nooit erkend
als volwaardige hoek in de driehoek. Het is dankzij de invoering van Persoonvolgend Budget (PVB) dat
,ouders eindelijk een stem van betekenis hebben in de driehoek. De praktijk leert dat het ook voor hen
moeilijk is om die stem in balans te brengen met die van hun kind en van professionals.
Oog hebben voor ouders, familie en het volledige netwerksysteem klinkt logisch. En dat is het
ook! Maar toch zien we dat dit niet steeds doorleeft is in de praktijk bij studenten op stage, in
leefgroepen en zelf in specifieke context- en of gezinsondersteunende diensten,…? Hoe wordt
contextgerichte begeleiding ingebed in organisaties, binnen beleid en in een ruimere
maatschappelijke context? Denk maar terug aan jullie opstartoefening in onze eerste
onderwijsleergesprek.
Wie eenmaal oog heeft gekregen voor die derde hoek (familie en netwerk) ziet de dingen anders, stelt
andere vragen, zal andere reflecties binnenbrengen in een team,… We hopen jullie als nieuwe
toekomstige opvoeders/begeleiders mee te kunnen prikkelen in de overtuiging dat jullie er zijn voor de
driehoek in plaats van slechts énkel voor de cliënt.
De driehoek in balans
Driehoekskunde heeft als doel de driehoek in balans te hebben. Een driehoek waarin elke hoek een
unieke inbreng en verantwoordelijkheid heeft. Een driehoek die alleen kan functioneren als
er samengewerkt wordt.
De driehoek kan gezien worden als een dubbele metafoor. Allereerst is de
driehoek zelf een beeldspraak, een manier van uitdrukken van een deel van
de werkelijkheid. Een deel, want de driehoek vertelt uiteraard niet het hele
verhaal van een cliëntsysteem. Naast ouders zijn er ook andere
netwerkfiguren betrokken. Denk maar aan betekenisvolle steunfiguren zoals
een buurman, een zus, een goede vriendin,… Maar ook de maatschappelijke
en culturele context waarin een cliëntsysteem functioneert. Of vorm jij als
professional een schakel van een groter netwerk aan hulpverleners.
Link: ecologisch systeem van Bronfenbrenner
Denk maar aan het ecologisch systeem van Bronfenbrenner. Het ecologisch model is hopelijk jullie
allen wel gekend van voorgaande opleidingsonderdelen. Bronfenbrenner stelt dat de ontwikkeling van
kinderen verklaard wordt door hun interactie met meerdere omgevingen te bestuderen. Hij
omschrijft de omgeving van een kind als een soort ui met
verschillende lagen. Elke laag heeft zijn eigen invloed op de
ontwikkeling van het kind. Hoe dichter de laag bij het kind
staat, hoe meer directe invloed die laag op het kind heeft. Hoe
verder weg de laag bij het kind staat, hoe meer indirecte
invloed. Dit wil niet zeggen dat een factor die indirect invloed
heeft, weinig invloed heeft. Invloeden op macrosysteem kan
ook een grote impact hebben op het kind (Van der Wal & de
Wilde, 2017)
,1 De drie principes
Welke strategieën of grondhouding dienen professionals te kiezen als ze vanuit de Driehoekskunde
gaan handelen? Hulpverleners dienen veel energie te steken in het versterken van de band met de
cliënt én zijn/haar ouders/familie/netwerk .
~ link met 'verbindend werken' contextuele basishouding Nagy.
Binnen de driehoekskunde is er sprake van 3 belangrijke principes om
de driehoek in balans te houden.
1. Principe 1: Volgorde (Bonus)
2. Principe 2: Verbinding
3. Principe 3: Positie
Principe 1: Volgorde (Bonus)
Op moment dat de professional aanschuift is er sprake van een driehoek cliënt-ouders-
begeleiders. Maar de driehoek ouders en kind bestaat al langer. Het begint bij ouders die een kind
krijgen en daarna zijn er jaren waarin ouders en kind lief en leed delen. Jij voegt later in als
professional. Daarom noemen wij een professional, een passant, voorbijganger. We voegen in en
idealiter gaan we weer weg.
Een ander woord voor dit principe noemt men anciënniteit. Dat maakt duidelijk dat de eerst
gekomene, ouders, dus meer rechten heeft als de laatkomer. Hierdoor is het belangrijk om
jou bescheiden en nieuwsgierig op te stellen als hulpverlener in een voor jou nog onbekend
cliëntsysteem. Belangrijk dat je voldoende tijd neemt om de Driehoek te leren kennen.
Wat zijn hier de gewoontes? Welke patronen zijn er gevormd?
Welke aanpak blijkt (niet) te werken?
Welke krachtbronnen en hulpbronnen zijn er aanwezig bij ouders en netwerk?
Naar welke verhalen dien ik te luisteren? Wat zijn de noden van de verschillende netwerkfiguren?...
Reparatiereflex
Petry (2011) omschrijft in haar boek Uitbehandeld, maar niet opgegeven het volgende: “het
professionele referentiekader moet vooral op de achtergrond blijven. Zodra het de overhand krijgt,
verliezen we de menselijkheid en de normaliteit uit het oog. Dat zijn we geen ‘verstaanders meer,
maar ‘reparateurs’ (p 71)
Kritische bedenking
Waarom zijn we soms te weinig geneigd om naar het verhaal te luisteren van een ouder, broer / zus of ander
familielid? Waarom nemen we hun perspectief/mening/advies wel serieus? Omdat we denken dat het familielid
niet in beeld? Omdat we te bevooroordeeld beeld hebben van de moeder of vader of netwerkfiguur? Omdat we
vinden dat de begeleiders op één lijn moeten staan?
Principe 2: Verbinding
Wat is een driehoek zonder verbinding? De zijden verbinden de hoeken. Het tweede
driehoeksprincipe is daarom verbinding. Zonder verbinding is de driehoek onmogelijk. Aangezien de
professional als laatste aansluit zijn zij als eerste aan zet om vertrouwen op te bouwen en
verbinding aan te gaan.
, Chiel Egberts spreekt over de blinde vlek van
de orthopedagogiek. Ouders worden niet
serieus genomen. We leren vooral te luisteren
naar de cliënt en diens belang. Dat betekent
dat het scharnierpunt vooral in de top van de
driehoek blijft, een passer. Ook een passer is
een driehoek, maar een uiterst instabiele. Als er
teveel druk vanuit de top komt, klappen de
beide poten uit elkaar. Soms zie je dat ook
gebeuren als begeleiders lijnrecht tegenover
ouders komen te staan.
Zowel bij ouders als bij professionals kan er sprake zijn van een kokerblik. Ze zien slechts een stukje
van de werkelijkheid, de cliënt of hun zoon/dochter.
Zowel Claire als ouders in bovenstaand voorbeeld hadden nauwelijks oog voor elkaar; verbindingspunt
was fragiel. Als hulpverlener heb je geen controle over inspanningen van een ander, maar wel over
eigen inspanningen. Zowel de hulpverlener als ouders zullen dus moeten investeren in het zich met
elkaar verbinden. Echter is dit niet steeds evident. Een voorwaarde voor verbinding is enige vorm van
continuïteit. Wanneer professionals komen en gaan, komt deze verbinding onder druk te staan.
Een duidelijk statement van Chiel Egberts is: “Je willen verbinden met cliënten en ouders is een
keuze”. Je kunt als opvoeder/begeleider in jouw organisatie nieuwe mensen zien en hen van afstand
toeknikken, of zelfs niet. Je kan ook op ze afgaan en jezelf voorstellen.
Twee vormen van professionaliteit (Chaim van Unen)
Chaim van Unen studeerde menswetenschappen en filosofie. Hij maakt een onderscheid tussen twee
vormen van professionaliteit
• Technische-rationele opvatting: professionals verbinden zich vooral met diagnoses en
protocollen.
Jij als hulpverlener gaat vanuit adviserende rol bijdrage leveren in je professionele relatie.
• Reflexief-relationele opvatting: professionals kiezen om te verbinden met mensen en hun
verhalen.
Jij als hulpverlener gaat vertrekken vanuit nieuwsgierige houding om het verhaal van de andere
te begrijpen en te leren kennen.
Sleutelgedachte hierbij is erkenning en erkentelijkheid, die volgens Van Hejst (2008) steeds meer
onder druk staan. Volgens hem “loopt het harmonieus als de ene partij de andere ruimte laat om de
eigen plaats in te nemen. Naasten geven dan aan professionals de ruimte om te doen waar zij
deskundig in zijn. Professionals laten merken dat ze beseffen dat de familie iets biedt dat zij niet
kunnen geven. Het is over en weer erkennen van ieders onvervangbare plaats in het leven van degene
die zorg nodig heeft.” (Van Heijst; 2008, p. 97)
Verbinding zorgt volgens Egberts voor een wonder. Je verbinden levert winst voor beiden op. En het is
waardevol voor beiden, zoals het ontstaan van wederkerigheid en warmte. Een werkelijke ontmoeting
laat mensen namelijk niet onberoerd. Sterker nog, alleen al het feit dat er verbinding gezocht en
gevonden wordt, is een wonder op zich. Dat is precies hetgeen wat mensen met een verstandelijke
beperking zo vaak bij anderen oproepen.
Datzelfde kan gebeuren wanneer professionals en familieleden zich met elkaar verbinden.
,Principe 3: Positie
Wanneer verbinding het enige werkzame principe in de driehoek zou zijn, is er geen sprake van een
driehoek maar van een cirkel. De cirkel is het symbool voor oneindigheid omdat er geen begin en geen
einde is. Wanneer de relatie tussen twee mensen een vorm van een cirkel aanneemt, noemen we dat
een symbiose. Beiden gaan grenzeloos in elkaar op, versmelten met elkaar. Dat is normaal en erg
aangenaam als er sprake is van verliefdheid, pasgeboren baby en zijn/haar ouder,…
Terwijl in de driehoek heeft elke hoek haar eigen plek, drie punten staan symbool voor het principe
van Positie. Ouders hebben hun eigen plek in de driehoek, net als de client en de begeleider. En
iedereen doet er verstandig aan om op de eigen plek te blijven en de ander op diens plek te
houden. Dit zorgt uiteraard voor het meeste spanning binnen een driehoeksverhouding.
Duidelijkheid in elkaars positie geeft structuur waardoor
verbinding nog meer kan groeien. Positie en Verbinding zijn
elkaars tegenpolen en zo houden de driehoek in een gezonde
spanning in balans. Afhankelijk van je rol in een organisatie ga je
een andere positie innemen.
“Soms is het noodzakelijk om piketpaaltjes in de grond te slaan.
Maar wie voortdurend piketpaaltjes slaat, verliest uiteindelijk alle
verbinding. Wie slechts verbindt en piketpaaltjes schuwt, zal
wollig en warrig worden en merken dat het eigen ik schade lijdt.”
(Egberts, 2023, p.47).
Valkuil
Durf je positie als professional in te nemen maar vergeet hierbij niet de beide eerste principes. Egberts
spreekt over volgend advies:
• Wees bewust van de volgorde (jij als passant in een systeem)
• Verbind je met ouders/familie
• Durf je eigen positie in te nemen - welke rol kan jij innemen binnen het traject? Durf soms ook
vanuit een zorg observaties uit te spreken wanneer andere hoeken elkaar onvoldoende
respecteren.
"Doe wat je zegt én zeg wat je doet" als hulpverlener
• En verbind nadien opnieuw met ouders/familie
De verhouding tussen verbinding en positie is allerminst een vaststaand gegeven. In een beginnende
driehoek is het vanzelfsprekend dat het puzzelstukje van de ouders het grootst is. Professionals leren
van ouders. Samenwerken betekent dat begeleiders verbinden en positie kunnen timen en doseren.
Als de verbinding goed is, zal je merken dat het innemen van bepaalde positie als hulpverlener vlotter
verloopt.
Professionals dienen soms ook hun positie met overtuiging te nemen. Dit loopt niet altijd even vlot.
Dit heeft volgens Chiel Egberts meerdere redenen. Tot de jaren 90’ hadden professionals vaak een zeer
paternalistische houding. Dit is vandaag de dag ondenkbaar.
Zoals het PersoonsVolgend Budget (PVB) heeft de positie van cliënten en familieleden enorm
versterkt. Dat proces heeft de verhoudingen binnen de driehoek fundamenteel veranderd. Deze
ontwikkeling is onomkeerbaar en fundamenteel positief.
Hoe lukt het om positie in te nemen in combinatie met behouden van professionele bescheidenheid?
,2 Samenwerking versterken vanuit de drie principes
Wanneer er rekening gehouden wordt met de drie eerder genoemde principes lukt de samenwerking
in de driehoeken wel. Maar wat betekent dit in de dagelijkse praktijk? Wat kunnen begeleiders en
ouders doen om goed met elkaar samen te werken?
Chiel Egberts omschrijft dit in een aantal uitgangspunten, mogelijke acties naar betere samenwerking
"Doe wat je belooft; liefst iets meer, liefst iets eerder!"
In de zorg wordt veel beloofd, hulpverleners willen immers helpen, maar helaas wordt dit niet altijd
waargemaakt. Het gevolg is dat mensen vertrouwen verliezen.
De kunst is dus minder te beloven en meer te doen in het hier en nu. Doe het samen met de ouders,
met het familielid,…
"Zorg goed voor de cliënt, zorg iets beter voor diens familie/netwerk"
Denk terug aan het passer-effect (wanneer de focus té sterk ligt op de cliënt). Het eerste motto
stimuleert begeleiders om van een passer een driehoek met een stevige bodem te maken. Dat kan als
ze niet alleen met hun cliënt maar ook met de ouders en familieleden van die cliënt verbinden.
De kunst van het motto toe te passen ligt niet in meer geld en tijd hebben voor aandacht, maar zit in de
kleine dingen van de alledaagse omgang met het netwerk. Probeer oog te hebben wat de dingen voor
ouders betekenen.
"Voel, denk, en spreek positief over de begeleider van je kind!"
Ook ouders dienen zich te verbinden met begeleiders. Ouders worden soms (gedwongen) in een
situatie waar ze hun kind dienen toe te vertrouwen aan begeleiders. Wat als ze net een negatief beeld
hebben over die begeleiders? Probeer als begeleider bespreekbaar te stellen hoe sterk een ouder jou
als hulpverlener (toe)vertrouwt.
, Cliënten zijn fijngevoelig om negatieve gevoelens op te merken en raken erdoor geremd om zich te
laten begeleiden. Dit heeft alles te maken met loyaliteit. Deze negatieve gevoelens van zowel cliënten
als ouders kunnen ook een sterke impact hebben op jou als begeleiders.
Door die handelingsonzekerheid stel je mogelijks bepaalde handelingen
of acties die je gewoonlijk niet zou maken. Of ga je net de strijd aan met
ouders. In alle gevallen leidt dit tot spanning in de driehoeksrelatie waar
alle hoeken de negatieve gevolgen van ondervinden.
Kortom een sterke vertrouwensband tussen ouders en hulpverleners is cruciaal voor een effectieve
samenwerking binnen gelijk welke driehoek in gelijk welk orthopedagogische setting. Ouders moeten
het gevoel hebben dat zij worden gehoord en dat hun perspectief wordt gewaardeerd. Het opbouwen
van een dergelijke relatie kost (niet altijd) tijd en energie, maar is essentieel voor het succes van de
hulpverlening.
BEKIJK ZEKER DE DOCUMENTEN OP CHAMILO HOE JE EEN DRIEHOEKSKUNDE TEKENT AAN DE
HAND VAN EEN CASUS
Introductie contextgerichte begeleiding: Theoretische Reflectie
De geschiedenis en de toekomst van Driehoekskunde in de hulpverlening
1 Hoe het ooit begonnen is: De oerdriehoek
Twee personen krijgen een kind: de oerdriehoek ontstaat.
Centraal
• Ouders vormen de basis van de Driehoek
• Het kind staat aan de top
• De basis draagt de top
2 De hulpverlener doet zijn intrede: De zorgdriehoek
De professional (hulpverlener) doet zijn intrede en staat (nog) iets verder van de ouders en cliënt af.
- De professional komt als derde
Doel: stabiele zorgdriehoek (ouders &
professional werkt met elkaar samen, draagt
ook in de zorgdriehoek de basis de top.
Ieder heeft zijn eigen plek in de driehoek.
Hoe het ooit begonnen is: De cliëntcentered driehoek
Familie = vader en moeder
Centraal:
• Cliënt is bron van alle antwoorden
• Cliënt maakt deel uit van systeem (familie)
• Hv ondersteunt cliënt vanuit expertise
= DIALOOG
3 Hoe het nu is: De cliëntfocused driehoek
Familie = ruimer dan vader en moeder, evolutie richting begrip
‘naasten of netwerk’
Centraal:
• De familie staat ten dienste van de cliënt
• Hv ondersteunt cliënt en betrekt context, soms vanuit
expertise, soms vanuit facilitator van dialoog
= DIALOOG, prille aanzet naar trialoog
4 Hoe het nu is: De familycentered driehoek
Familie wordt ruimer gezien: naasten of netwerk
Centraal:
• De naasten/het netwerk lijdt ook
• Hv richt zich tot het netwerk en is hier slechts een
passant die ondersteuning biedt in verbinding
herstellen of maken
,= TRIALOOG
Een toekomstbeeld: De netwerkverbindende driehoek
Elke hoek van de driehoek is een systeem/netwerk
Centraal:
• Binnen elk systeem/netwerk moet ingezet worden op
verbinding
• Hv richt zich op verbindingen maken en herstellen in elke
hoek van de driehoek. De hulpverlener is een verbindende
netwerker
= RIZOOMDENKEN
Jouw rol als hulpverlener? Bepaalt mee jouw contextgerichte basishouding!
Ondersteunen cliënt (vanuit expertise) Adviserende rol → Cliëntsysteem in zijn kracht (hulpverlener is
passant) Verbindende netwerker
,Theoretische verdieping Driehoekskunde
Driehoekskunde in een notendop
De driehoek client, familie en begeleider haalt geregeld het nieuws in Nederland maar ook steeds
meer in België. Contextgericht werken is in de zorg en welzijn van cruciaal belang omdat het de cliënt
niet als een op zichzelf staand individu ziet, maar als een onderdeel van een groter geheel (gezin,
buurt, netwerk,...).
1 Wie is Chiel Egberts?
Chiel Egberts is Nederlandse orthopedagoog met een brede en lange ervaring in de zorg voor mensen
met een verstandelijke beperking. Hij werd daarbij steeds geraakt door het perspectief van de ouder.
Vanaf 1997 heeft hij zich gespecialiseerd in professionele driehoeksrelaties. Hij geeft trainingen aan
opvoeders/begeleiders in de methodiek Driehoekskundebegeleiding en heeft diverse boeken
geschreven zoals Ouders op hún plek en Samenwerken in de Driehoek.
'Driehoekskunde. Vanzelfsprekend, maar niet vanzelf'
OEFENING: Denk terug aan een stage, casus of (praktijk)ervaring waarin je een cliënt begeleidde.
Wie waren naast de cliënt nog belangrijk in het begrijpen of ondersteunen van die situatie? → de ouders, de
samenleving
2 Leven in driehoeken
Iedere persoon wordt geboren in de oerdriehoek vader, moeder en kind. Soms is de vader en/of
moeder pijnlijk afwezig, soms pijnlijk aanwezig. Soms gaat het kind bij een pleeggezin wonen maar
daarmee verdwijnt de biologische ouder niet. Al snel doen anderen hun intrede zoals broertjes, zusjes
en andere familieleden, vrienden en buren. Dan begint er een netwerk van driehoeken ontstaan.
De oerdriehoek is voor iedere persoon de grondvorm voor hun latere
relaties. In deze oerdriehoek doen ook professionals (betaalde anderen)
vanaf het prille begin hun intrede: dokters, verloskundigen, later juffen en
meesters,… Zo ontstaat er een zorgdriehoek.
De zorgdriehoek is opgebouwd uit drie totaal verschillende hoeken
(client, ouders en begeleider). Elke hoek brengt iets unieks, iets eigens
in. Erkenning en balans zijn daarbij twee kernwoorden. Wanneer je een kind hebt met extra zorgnoden
komen er al vrij snel verschillende professionals in de driehoek te staan.
Deze professionals zijn passanten in de driehoek. Zij komen als laatste in de driehoek en vertrekken
normaliter ook weer als eerste uit die driehoek. Tegelijk zijn zij als eerste verantwoordelijk om te
werken aan een goede, stabiele driehoek. Professionals zijn er dus niet alleen voor de client. Die is
immers niet los verkrijgbaar, maar allereerst kind van ouders.
Driehoekskunde beschrijft wat er in die driehoeksverhouding van ouders, professionals en cliënt
gebeurt. En hoort te gebeuren. Een intensieve samenwerking tussen professionals en familieleden van
de cliënt, zonder te spreken over gedwongen samenwerking. Ouders vertrouwen hun kind niet zomaar
toe aan vreemden...(Egberts, 2018)
Maar wie zijn wij als hulpverleners om van een broer, zus of ouder te eisen dat hij of zij zich vaker moet
laten zien? Of zijn wij net blind voor alle inspanningen die ze doen en zien we ze niet echt?
Als professional ben jij steeds de laatste die in de driehoek komt (én weer weggaat). Dit besef zorgt
voor een vorm van bescheidenheid als hulpverlener. Echter blijft dit soms een blinde vlek voor
(toekomstige) hulpverleners.
,3 Driehoekskunde als visie en linken met contextuele basishouding Nagy
Driehoekskunde is vooral een visie, een fundamenteel denkkader. De cliënt is niet los
verkrijgbaar. We hebben het altijd over een clientsysteem.
OEFENING: Bekijk onderstaand fragment van 's Heeren Loo, organisatie voor personen met een (verstandelijke)
beperking, die werken met Driehoekskunde. Maak voor jezelf een korte visualisatie wat jij verstaat onder
Driehoekskunde. → cliënt aan de top, aan de basis staan links de ouders
Binnen het OLOD Contextbegeleiding hebben jullie kennis kunnen maken met algemene
systeemtheorie (AST), structuurgerichte benadering en contextuele basishouding Nagy. Binnen
de contextuele basishouding werden 5 belangrijke aspecten benoemd. Het doel van deze
basishouding is de betrouwbaarheid tussen ouders en kinderen vergroten en de balans tussen geven
en ontvangen opnieuw in beweging te brengen.
1. Handelen uit zorg
Hulpverlener heeft steeds respect voor de totale context van waaruit iemand problematisch
gedrag vertoont. Geloven in positieve intenties van iedere persoon, niet enkel kijken naar het
gedrag dat gesteld wordt, maar onderzoeken naar de mogelijke positieve intenties.
Tegelijkertijd impliceert dit dat je oog hebt voor het onrecht, de tekorten, de kwetsuren die
iemand opgelopen heeft.
Oog hebben voor de emotionele beschikbaarheid van ouders.
2. Verbindend werken
Hulpverlener zal steeds actief zoeken naar momenten, mogelijkheden, situaties waar mensen
(relaties) aan elkaar zorg kunnen geven en hun loyaliteit tot uitdrukking kunnen brengen.
Zien en benoemen wat mensen aan elkaar geven. Oog hebben om deze verbinding te creëren,
te herstellen, zoeken naar kanalen en mogelijkheden vraagt voortdurende alertheid van de
hulpverlener.
Wil niet zeggen dat we kost wat kost relaties terug bij elkaar moeten brengen. Afstand kan
soms juist helend zijn, afstand staat niet gelijk met geen verbondenheid voelen. Probeer vanuit
"niet-weten" houding te joinen en na te gaan welke betekenis de persoon op dat moment
verleent aan deze relatie.
3. Erkenning geven
Wanneer we mensen het gevoel willen geven dat hun probleem gehoord wordt, is erkenning
geven een belangrijke sleutel. Wanneer mensen vanuit een bepaald gevoel van onrecht vast
komen te zitten in relaties is erkenning een mogelijk middel dat verlichting brengt.
Vaak ook de eerste stap die nodig is om openheid te creëren.
4. Meerzijdig partijdigheid hanteren
Belangrijk aspect binnen de basishouding maar niet vanzelfsprekend. Het betekent dat men
wisselend partijdig is met alle leden van de context. Iedereen die deelneemt aan een relatie
verdient gehoord te worden, ongeacht zijn rol in de familie, zijn leeftijd of zijn toestand.
Het is niet aan de hulpverlener om zijn voorkeur of afkeur van de leden van de context aan te
geven.
5. Inzetten van hulpbronnen
Zoeken naar aanwezige krachten en mogelijkheden in de persoon zelf en het systeem (geloof in
de aanwezigheid van zelfhelende capaciteiten).
Hulpbronnen zoeken in het systeem en hun context.
Binnen de Driehoekskunde gaan we verder door op deze benadering.
Link naar VAPH - sector: Pas in de jaren '90 hebben professionals nadrukkelijk cliënten en hun
wensen een plek gegeven in de driehoek. Ouders zijn door professionals vroeger vrijwel nooit erkend
als volwaardige hoek in de driehoek. Het is dankzij de invoering van Persoonvolgend Budget (PVB) dat
,ouders eindelijk een stem van betekenis hebben in de driehoek. De praktijk leert dat het ook voor hen
moeilijk is om die stem in balans te brengen met die van hun kind en van professionals.
Oog hebben voor ouders, familie en het volledige netwerksysteem klinkt logisch. En dat is het
ook! Maar toch zien we dat dit niet steeds doorleeft is in de praktijk bij studenten op stage, in
leefgroepen en zelf in specifieke context- en of gezinsondersteunende diensten,…? Hoe wordt
contextgerichte begeleiding ingebed in organisaties, binnen beleid en in een ruimere
maatschappelijke context? Denk maar terug aan jullie opstartoefening in onze eerste
onderwijsleergesprek.
Wie eenmaal oog heeft gekregen voor die derde hoek (familie en netwerk) ziet de dingen anders, stelt
andere vragen, zal andere reflecties binnenbrengen in een team,… We hopen jullie als nieuwe
toekomstige opvoeders/begeleiders mee te kunnen prikkelen in de overtuiging dat jullie er zijn voor de
driehoek in plaats van slechts énkel voor de cliënt.
De driehoek in balans
Driehoekskunde heeft als doel de driehoek in balans te hebben. Een driehoek waarin elke hoek een
unieke inbreng en verantwoordelijkheid heeft. Een driehoek die alleen kan functioneren als
er samengewerkt wordt.
De driehoek kan gezien worden als een dubbele metafoor. Allereerst is de
driehoek zelf een beeldspraak, een manier van uitdrukken van een deel van
de werkelijkheid. Een deel, want de driehoek vertelt uiteraard niet het hele
verhaal van een cliëntsysteem. Naast ouders zijn er ook andere
netwerkfiguren betrokken. Denk maar aan betekenisvolle steunfiguren zoals
een buurman, een zus, een goede vriendin,… Maar ook de maatschappelijke
en culturele context waarin een cliëntsysteem functioneert. Of vorm jij als
professional een schakel van een groter netwerk aan hulpverleners.
Link: ecologisch systeem van Bronfenbrenner
Denk maar aan het ecologisch systeem van Bronfenbrenner. Het ecologisch model is hopelijk jullie
allen wel gekend van voorgaande opleidingsonderdelen. Bronfenbrenner stelt dat de ontwikkeling van
kinderen verklaard wordt door hun interactie met meerdere omgevingen te bestuderen. Hij
omschrijft de omgeving van een kind als een soort ui met
verschillende lagen. Elke laag heeft zijn eigen invloed op de
ontwikkeling van het kind. Hoe dichter de laag bij het kind
staat, hoe meer directe invloed die laag op het kind heeft. Hoe
verder weg de laag bij het kind staat, hoe meer indirecte
invloed. Dit wil niet zeggen dat een factor die indirect invloed
heeft, weinig invloed heeft. Invloeden op macrosysteem kan
ook een grote impact hebben op het kind (Van der Wal & de
Wilde, 2017)
,1 De drie principes
Welke strategieën of grondhouding dienen professionals te kiezen als ze vanuit de Driehoekskunde
gaan handelen? Hulpverleners dienen veel energie te steken in het versterken van de band met de
cliënt én zijn/haar ouders/familie/netwerk .
~ link met 'verbindend werken' contextuele basishouding Nagy.
Binnen de driehoekskunde is er sprake van 3 belangrijke principes om
de driehoek in balans te houden.
1. Principe 1: Volgorde (Bonus)
2. Principe 2: Verbinding
3. Principe 3: Positie
Principe 1: Volgorde (Bonus)
Op moment dat de professional aanschuift is er sprake van een driehoek cliënt-ouders-
begeleiders. Maar de driehoek ouders en kind bestaat al langer. Het begint bij ouders die een kind
krijgen en daarna zijn er jaren waarin ouders en kind lief en leed delen. Jij voegt later in als
professional. Daarom noemen wij een professional, een passant, voorbijganger. We voegen in en
idealiter gaan we weer weg.
Een ander woord voor dit principe noemt men anciënniteit. Dat maakt duidelijk dat de eerst
gekomene, ouders, dus meer rechten heeft als de laatkomer. Hierdoor is het belangrijk om
jou bescheiden en nieuwsgierig op te stellen als hulpverlener in een voor jou nog onbekend
cliëntsysteem. Belangrijk dat je voldoende tijd neemt om de Driehoek te leren kennen.
Wat zijn hier de gewoontes? Welke patronen zijn er gevormd?
Welke aanpak blijkt (niet) te werken?
Welke krachtbronnen en hulpbronnen zijn er aanwezig bij ouders en netwerk?
Naar welke verhalen dien ik te luisteren? Wat zijn de noden van de verschillende netwerkfiguren?...
Reparatiereflex
Petry (2011) omschrijft in haar boek Uitbehandeld, maar niet opgegeven het volgende: “het
professionele referentiekader moet vooral op de achtergrond blijven. Zodra het de overhand krijgt,
verliezen we de menselijkheid en de normaliteit uit het oog. Dat zijn we geen ‘verstaanders meer,
maar ‘reparateurs’ (p 71)
Kritische bedenking
Waarom zijn we soms te weinig geneigd om naar het verhaal te luisteren van een ouder, broer / zus of ander
familielid? Waarom nemen we hun perspectief/mening/advies wel serieus? Omdat we denken dat het familielid
niet in beeld? Omdat we te bevooroordeeld beeld hebben van de moeder of vader of netwerkfiguur? Omdat we
vinden dat de begeleiders op één lijn moeten staan?
Principe 2: Verbinding
Wat is een driehoek zonder verbinding? De zijden verbinden de hoeken. Het tweede
driehoeksprincipe is daarom verbinding. Zonder verbinding is de driehoek onmogelijk. Aangezien de
professional als laatste aansluit zijn zij als eerste aan zet om vertrouwen op te bouwen en
verbinding aan te gaan.
, Chiel Egberts spreekt over de blinde vlek van
de orthopedagogiek. Ouders worden niet
serieus genomen. We leren vooral te luisteren
naar de cliënt en diens belang. Dat betekent
dat het scharnierpunt vooral in de top van de
driehoek blijft, een passer. Ook een passer is
een driehoek, maar een uiterst instabiele. Als er
teveel druk vanuit de top komt, klappen de
beide poten uit elkaar. Soms zie je dat ook
gebeuren als begeleiders lijnrecht tegenover
ouders komen te staan.
Zowel bij ouders als bij professionals kan er sprake zijn van een kokerblik. Ze zien slechts een stukje
van de werkelijkheid, de cliënt of hun zoon/dochter.
Zowel Claire als ouders in bovenstaand voorbeeld hadden nauwelijks oog voor elkaar; verbindingspunt
was fragiel. Als hulpverlener heb je geen controle over inspanningen van een ander, maar wel over
eigen inspanningen. Zowel de hulpverlener als ouders zullen dus moeten investeren in het zich met
elkaar verbinden. Echter is dit niet steeds evident. Een voorwaarde voor verbinding is enige vorm van
continuïteit. Wanneer professionals komen en gaan, komt deze verbinding onder druk te staan.
Een duidelijk statement van Chiel Egberts is: “Je willen verbinden met cliënten en ouders is een
keuze”. Je kunt als opvoeder/begeleider in jouw organisatie nieuwe mensen zien en hen van afstand
toeknikken, of zelfs niet. Je kan ook op ze afgaan en jezelf voorstellen.
Twee vormen van professionaliteit (Chaim van Unen)
Chaim van Unen studeerde menswetenschappen en filosofie. Hij maakt een onderscheid tussen twee
vormen van professionaliteit
• Technische-rationele opvatting: professionals verbinden zich vooral met diagnoses en
protocollen.
Jij als hulpverlener gaat vanuit adviserende rol bijdrage leveren in je professionele relatie.
• Reflexief-relationele opvatting: professionals kiezen om te verbinden met mensen en hun
verhalen.
Jij als hulpverlener gaat vertrekken vanuit nieuwsgierige houding om het verhaal van de andere
te begrijpen en te leren kennen.
Sleutelgedachte hierbij is erkenning en erkentelijkheid, die volgens Van Hejst (2008) steeds meer
onder druk staan. Volgens hem “loopt het harmonieus als de ene partij de andere ruimte laat om de
eigen plaats in te nemen. Naasten geven dan aan professionals de ruimte om te doen waar zij
deskundig in zijn. Professionals laten merken dat ze beseffen dat de familie iets biedt dat zij niet
kunnen geven. Het is over en weer erkennen van ieders onvervangbare plaats in het leven van degene
die zorg nodig heeft.” (Van Heijst; 2008, p. 97)
Verbinding zorgt volgens Egberts voor een wonder. Je verbinden levert winst voor beiden op. En het is
waardevol voor beiden, zoals het ontstaan van wederkerigheid en warmte. Een werkelijke ontmoeting
laat mensen namelijk niet onberoerd. Sterker nog, alleen al het feit dat er verbinding gezocht en
gevonden wordt, is een wonder op zich. Dat is precies hetgeen wat mensen met een verstandelijke
beperking zo vaak bij anderen oproepen.
Datzelfde kan gebeuren wanneer professionals en familieleden zich met elkaar verbinden.
,Principe 3: Positie
Wanneer verbinding het enige werkzame principe in de driehoek zou zijn, is er geen sprake van een
driehoek maar van een cirkel. De cirkel is het symbool voor oneindigheid omdat er geen begin en geen
einde is. Wanneer de relatie tussen twee mensen een vorm van een cirkel aanneemt, noemen we dat
een symbiose. Beiden gaan grenzeloos in elkaar op, versmelten met elkaar. Dat is normaal en erg
aangenaam als er sprake is van verliefdheid, pasgeboren baby en zijn/haar ouder,…
Terwijl in de driehoek heeft elke hoek haar eigen plek, drie punten staan symbool voor het principe
van Positie. Ouders hebben hun eigen plek in de driehoek, net als de client en de begeleider. En
iedereen doet er verstandig aan om op de eigen plek te blijven en de ander op diens plek te
houden. Dit zorgt uiteraard voor het meeste spanning binnen een driehoeksverhouding.
Duidelijkheid in elkaars positie geeft structuur waardoor
verbinding nog meer kan groeien. Positie en Verbinding zijn
elkaars tegenpolen en zo houden de driehoek in een gezonde
spanning in balans. Afhankelijk van je rol in een organisatie ga je
een andere positie innemen.
“Soms is het noodzakelijk om piketpaaltjes in de grond te slaan.
Maar wie voortdurend piketpaaltjes slaat, verliest uiteindelijk alle
verbinding. Wie slechts verbindt en piketpaaltjes schuwt, zal
wollig en warrig worden en merken dat het eigen ik schade lijdt.”
(Egberts, 2023, p.47).
Valkuil
Durf je positie als professional in te nemen maar vergeet hierbij niet de beide eerste principes. Egberts
spreekt over volgend advies:
• Wees bewust van de volgorde (jij als passant in een systeem)
• Verbind je met ouders/familie
• Durf je eigen positie in te nemen - welke rol kan jij innemen binnen het traject? Durf soms ook
vanuit een zorg observaties uit te spreken wanneer andere hoeken elkaar onvoldoende
respecteren.
"Doe wat je zegt én zeg wat je doet" als hulpverlener
• En verbind nadien opnieuw met ouders/familie
De verhouding tussen verbinding en positie is allerminst een vaststaand gegeven. In een beginnende
driehoek is het vanzelfsprekend dat het puzzelstukje van de ouders het grootst is. Professionals leren
van ouders. Samenwerken betekent dat begeleiders verbinden en positie kunnen timen en doseren.
Als de verbinding goed is, zal je merken dat het innemen van bepaalde positie als hulpverlener vlotter
verloopt.
Professionals dienen soms ook hun positie met overtuiging te nemen. Dit loopt niet altijd even vlot.
Dit heeft volgens Chiel Egberts meerdere redenen. Tot de jaren 90’ hadden professionals vaak een zeer
paternalistische houding. Dit is vandaag de dag ondenkbaar.
Zoals het PersoonsVolgend Budget (PVB) heeft de positie van cliënten en familieleden enorm
versterkt. Dat proces heeft de verhoudingen binnen de driehoek fundamenteel veranderd. Deze
ontwikkeling is onomkeerbaar en fundamenteel positief.
Hoe lukt het om positie in te nemen in combinatie met behouden van professionele bescheidenheid?
,2 Samenwerking versterken vanuit de drie principes
Wanneer er rekening gehouden wordt met de drie eerder genoemde principes lukt de samenwerking
in de driehoeken wel. Maar wat betekent dit in de dagelijkse praktijk? Wat kunnen begeleiders en
ouders doen om goed met elkaar samen te werken?
Chiel Egberts omschrijft dit in een aantal uitgangspunten, mogelijke acties naar betere samenwerking
"Doe wat je belooft; liefst iets meer, liefst iets eerder!"
In de zorg wordt veel beloofd, hulpverleners willen immers helpen, maar helaas wordt dit niet altijd
waargemaakt. Het gevolg is dat mensen vertrouwen verliezen.
De kunst is dus minder te beloven en meer te doen in het hier en nu. Doe het samen met de ouders,
met het familielid,…
"Zorg goed voor de cliënt, zorg iets beter voor diens familie/netwerk"
Denk terug aan het passer-effect (wanneer de focus té sterk ligt op de cliënt). Het eerste motto
stimuleert begeleiders om van een passer een driehoek met een stevige bodem te maken. Dat kan als
ze niet alleen met hun cliënt maar ook met de ouders en familieleden van die cliënt verbinden.
De kunst van het motto toe te passen ligt niet in meer geld en tijd hebben voor aandacht, maar zit in de
kleine dingen van de alledaagse omgang met het netwerk. Probeer oog te hebben wat de dingen voor
ouders betekenen.
"Voel, denk, en spreek positief over de begeleider van je kind!"
Ook ouders dienen zich te verbinden met begeleiders. Ouders worden soms (gedwongen) in een
situatie waar ze hun kind dienen toe te vertrouwen aan begeleiders. Wat als ze net een negatief beeld
hebben over die begeleiders? Probeer als begeleider bespreekbaar te stellen hoe sterk een ouder jou
als hulpverlener (toe)vertrouwt.
, Cliënten zijn fijngevoelig om negatieve gevoelens op te merken en raken erdoor geremd om zich te
laten begeleiden. Dit heeft alles te maken met loyaliteit. Deze negatieve gevoelens van zowel cliënten
als ouders kunnen ook een sterke impact hebben op jou als begeleiders.
Door die handelingsonzekerheid stel je mogelijks bepaalde handelingen
of acties die je gewoonlijk niet zou maken. Of ga je net de strijd aan met
ouders. In alle gevallen leidt dit tot spanning in de driehoeksrelatie waar
alle hoeken de negatieve gevolgen van ondervinden.
Kortom een sterke vertrouwensband tussen ouders en hulpverleners is cruciaal voor een effectieve
samenwerking binnen gelijk welke driehoek in gelijk welk orthopedagogische setting. Ouders moeten
het gevoel hebben dat zij worden gehoord en dat hun perspectief wordt gewaardeerd. Het opbouwen
van een dergelijke relatie kost (niet altijd) tijd en energie, maar is essentieel voor het succes van de
hulpverlening.
BEKIJK ZEKER DE DOCUMENTEN OP CHAMILO HOE JE EEN DRIEHOEKSKUNDE TEKENT AAN DE
HAND VAN EEN CASUS
