INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT
DEEL 1: INLEIDING
Luiken van het IPR: bevoegde rechter, toepasselijk recht en uitvoerbaarheid en erkenning van
rechterlijke uitspraken
• In IPR altijd grensoverschrijdend element
• In internationale context bepalen welke rechter bevoegd + welk recht van toepassing +
uitwerking rechterlijke uitspraak in ander land
IPR: INTERNATIONAAL EN PRIVAAT
IPR nodig bij de regeling van ‘internationale’ rechtsverhoudingen
• Is geen internationaal recht: gaat over de rechtsverhoudingen waarmee IPR zich
bezighoudt
• Internationaal/grensoverschrijdend element nodig om IPR te activeren: geen
grensoverschrijdend element = geen IPR
• Meerdere rechtsstelsels komen met elkaar in samenloop of concurrentie
o Oplossing van juridische conflicten, bv. niet-naleving van een arbeidscontract
met internationale elementen
o Ook in internationale zaken zonder conflict, bv. de vaststelling van een naam in
de geboorteakte van een kind uit buitenlandse ouders
• IPR als bruggenbouwer tussen verschillende rechtssystemen: bevoegde rechter +
toepasselijk recht bepalen
IPR enkel voor ‘private’ rechtsverhoudingen: conflicten tussen private personen (natuurlijke
personen + rechtspersonen) => NIET tussen staten
IPR: NATIONAAL RECHT
IPR regelt internationale rechtsrelaties, maar ≠ internationaal recht
• Nog geen eenvormige benadering van alle grensoverschrijdende casussen
• Ook al is internationale harmonie wel ultieme doel
o Zie verdragen Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht
▪ Doel is om IPR verdragen uit te vaardigen om IPR over heel de wereld te
harmoniseren
IPR nog steeds voor groot deel nationaal recht
• IPR regelt nationaalrechtelijke aangelegenheden
o Elk land eigen regels toepasselijk recht, bevoegde rechter, erkenning en
tenuitvoerlegging
• België: Wetboek IPR (WIPR)
1
, • In Nederland: Boek 10 BW
LUIKEN VAN HET IPR
1. INTERNATIONALE BEVOEGDHEID
Illustratie: Een Spaanse vrouw veroorzaakte een verkeersongeval in Frankrijk. Een Belgische
bestuurder van een andere wagen raakte zwaar gewond. Ook een voetganger werd aangereden.
De voetganger is een Belgische bejaarde vrouw die zoals elk jaar overwintert in het zuiden van
Frankrijk.
• Voor welke rechter(s) kan de Belgische chauffeur de Spaanse vrouw dagvaarden? De
Belgische, de Franse of de Spaanse rechter?
Illustratie/ De Belgische Privacycommissie procedeert tegen Facebook: Facebook Ireland Ltd.
(vennootschap naar Iers recht), Facebook Inc. (vennootschap naar het recht van de Staat
Delaware, VS) en bvba Facebook Belgium (vennootschap naar Belgisch recht). Het betreft een
vordering tot staking van een aantal activiteiten van Facebook m.b.t. gegevensverwerking.
• Welke rechters zijn internationaal bevoegd? Waar kan de Privacycommissie de
stakingsvordering inleiden, in België, Ierland, de VS, ...?
2. TOEPASSELIJK RECHT (CONFLICTENRECHT)
Illustratie: Een Syrisch meisje en haar Syrische vriend willen trouwen in België. Het
meisje is 16 jaar oud.
• Welk (huwelijks)recht zal de Belgische ambtenaar van de burgerlijke stand toepassen?
Het Belgische en/of het Syrische?
o IPR dus ook handig wanneer nog geen geschil
• Op grond van welk recht zal hij oordelen of de minderjarigheid van het meisje een
probleem vormt?
=> 1 en 2 hangen samen!
Illustratie: Een Belgische vrouw is gehuwd met een Italiaanse man. Tijdens hun huwelijk werd
een kind geboren. De vrouw wil het vaderschap van haar echtgenoot weerleggen en leidt hiertoe
een vordering in bij de rechtbank.
• 1) Is de Belgische rechter internationaal bevoegd?
• 2) Zo ja, welk recht moet de rechter toepassen?
3. ERKENNING EN UITVOERBAARHEID VAN BUITENLANDSE RECHTERLIJKE
BESLISSINGEN EN AUTHENTIEKE AKTEN
(hier ook de term exequatur): vraag naar doorwerking (= erkenning + uitvoerbaarheid) van
buitenlandse beslissingen en akten
• Doorwerking van buitenlandse beslissingen en akten in BE en doorwerking BE
beslissingen en akten in buitenland
2
, • Exequatur: procedure doorlopen om in BE tenuitvoerlegging te bekomen
ERKENNING
Illustratie: Een Belgische man doet beroep op een draagmoeder in India. In de Indische
geboorteakte van het kind staat de Belgische man als vader vermeld. Er is geen melding van een
moeder. De man wenst met het kind naar België te komen en vraagt een Belgisch paspoort aan
op de Belgische ambassade in India.
• Geldt het vaderschap ook in België? Kan de Indische geboorteakte worden erkend door
de Belgische autoriteiten?
UITVOERBAARHEID
Illustratie: De ontginningsactiviteiten in Zambia van een Engels mijnbedrijf hebben ernstige
milieuschade veroorzaakt. Op grond van een uitspraak van een Engelse rechtbank moet het
bedrijf een grote som aan schadevergoeding betalen aan een groep van meer dan 2000
inwoners van de regio. De groep Zambianen wil beslag leggen op een bankrekening die het
Engelse bedrijf heeft in Brussel.
• Stap verder dan erkenning: gaat over beslag, tenuitvoerlegging van buitenlandse
uitspraken
• Kan het Engelse vonnis in België uitvoerbaar worden verklaard?
4. ADMINISTRATIEVE EN GERECHTELIJKE SAMENWERKING
Voor bepaalde verdragen centrale autoriteiten die samenwerken op administratief vlak
Illustratie: Een Poolse moeder vertrekt met haar kinderen – die lang in België hebben gewoond –
naar Polen en ontneemt de Belgische vader elk contact met zijn kinderen. Wat kan de vader
doen?
• Welke samenwerking tussen administratieve en gerechtelijke overheden is mogelijk?
Kan de man beroep doen op het Federaal Aanspreekpunt Internationale
Kinderontvoeringen bij de FOD Justitie (= Centrale Autoriteit voor België)?
Illustratie: Een Belgische rechter moet Italiaans afstammingsrecht toepassen. Waar kan de
rechter informatie over het Italiaanse recht vinden?
• Welke samenwerking tussen rechters is mogelijk?
• Op welke informatiekanalen kunnen rechters beroep doen?
WERK- EN DENKMETHODE
Eerst bepalen of het gaat om
• Internationale bevoegdheid
• Toepasselijk recht
• Erkenning en uitvoerbaarheid
3
, • Administratieve/gerechtelijke samenwerking (geen vragen op examen)
Dan opletten voor regelgeving/bronnen op verschillende niveaus
• Internationale verdragen
• Europese regels
• Nationale wetgeving
DEEL 2: BRONNEN EN BEGRIPPEN
HOOFDSTUK 1: BRONNEN VAN HET IPR
1. REGELGEVING: HIËRARCHIE
België heeft een Wetboek Internationaal Privaatrecht (WIPR)
• Een eerste volledige codificatie van het Belgische IPR
• Inwerkingtreding 1 oktober 2004, ondertussen herhaaldelijk gewijzigd
MAAR: internationale verdragen en EU-wetgeving voorrang op WIPR
• BE IPR uitgehold door EU verordeningen: EU verordeningen hebben voorrang dus op dat
punt verliest nationaal IPR zijn relevantie
• Zie art. 2 WIPR: “Onder voorbehoud van de toepassing van internationale verdragen, van
het recht van de Europese Unie of van bepalingen in bijzondere wetten, regelt deze wet
voor internationale gevallen de bevoegdheid van de Belgische rechters, de aanwijzing
van het toepasselijk recht en de voorwaarden voor de uitwerking in België van
buitenlandse rechterlijke beslissingen en authentieke akten in burgerlijke zaken en in
handelszaken.”
• Dus: niet zomaar teruggrijpen naar WIPR; altijd eerst kijken of er geen internationale
verdragen of Europese regels bestaan!
WIPR verwijst naar bepaalde verdragen en Europese verordeningen, maar niet altijd
• Bv. voor ouderlijk gezag, voogdij, kinderbeschermingsmaatregelen: art. 35, § 1 WIPR
verwijst naar Haags Kinderbeschermingsverdrag (1996) en de Brussel IIter-Verordening;
art. 35, § 2 naar Haags Volwassenenbeschermingsverdrag (2000)
• Bv. voor contracten: art. 98, § 1 WIPR verwijst naar de Rome I-Verordening
• ≠ Bv. echtscheiding: art. 55 WIPR verwijst niet naar de Rome III-Verordening
Dus: altijd nagaan of er verdragen/EU-verordeningen bestaan, ongeacht of het WIPR er melding
van maakt
Primeert verdrag of EU-wetgeving?
• Geen eenduidig antwoord
• Telkens nagaan in Europese verordeningen
o EU-wetgeving vaak voorrang in de verhoudingen tussen de lidstaten
4
, ▪ Bepaling dat verordening voorrang krijgt of verdrag voorrang krijgt tussen
verdragsluitende staten: kan één of het ander zijn
▪ Bv. Brussel Ibis-Verordening primeert op een aantal verdragen (zie art. 69
Brussel Ibis)
o Soms complementair: verdrag en verordening samen toepassen
▪ Bv. art. 9 en art. 29 Brussel IIter-Verordening verwijzen naar
Kinderontvoeringsverdrag (1980) en vullen dit verdrag aan
2. EUROPESE BRONNEN
EU-BEVOEGDHEDEN INZAKE IPR
Er zijn niet altijd Europese IPR-verordeningen geweest
Vóór 1999
• Drie pijlers:
o EG-pijler
o Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid
o Justitie en Binnenlandse Zaken (daarin zat toen het IPR)
• Derde pijler: intergouvernementele samenwerking
o Als lidstaten iets willen doen in IPR, dan moeten ze samenwerken (maar IPR zelf
geen bevoegdheid vd EU)
• IPR geen Europese bevoegdheid - lidstaten zelf sloten verdragen over IPR-materies
o Vb. EEX-verdrag (Verdrag van Brussel van 27 september 1968 betreffende de
gerechtelijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke
en handelszaken)
o Aanpassing verdrag: akkoord van alle verdragsluitende staten
• Hof van Justitie niet automatisch bevoegd om prejudiciële vragen over interpretatie van
verdragen te beantwoorden
o Dus telkens ook protocol sluiten tussen verdragsluitende staten dat interpretatie
verdrag wordt overgelaten aan het HvJ
o Vb. Protocol van 3 juni 1971 bij EEX-verdrag
Verdrag van Amsterdam (1999)
• EU-bevoegdheden inzake IPR
o Eigen bevoegdheid vd EU dus niet verdragen sluiten tussen lidstaten (via
verordeningen)
o Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken
o Burgerlijke zaken met grensoverschrijdende gevolgen
• Eenparigheid vereist (veto mogelijk): alle lidstaten moesten akkoord gaan met
verordening
• Hof van Justitie bevoegd om Europese IPR-regels te interpreteren: enkel prejudiciële
vragen van hoogste rechtscolleges (België: Hof van Cassatie)
• Bijzondere positie Denemarken en Ierland en het VK
5
, o Denemarken niet gebonden door hoofdstuk IPR in het verdrag
▪ Kunnen toch ovk sluiten met de EU om gebonden te worden door IPR in
de verordening bv. Brussel Ibis-verordening
o Ierland: in principe verordening niet van toepassing op Ierland, maar kunnen
kiezen voor opt-in bv. Brussel Ibis, maar NIET voor de erfrechtverordening
Verdrag van Nice (2003)
• Versoepeling: gekwalificeerde meerderheid volstaat, behalve voor verordeningen m.b.t.
familierecht (daar nog eenparigheid vereist)
Verdrag van Lissabon (2009):
• Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) en Verdrag betreffende de werking van de
Europese Unie (VWEU)
• Nog meer EU-bevoegdheden inzake IPR (zie art. 81 VWEU)
• Medebeslissingsprocedure wordt normale wetgevingsprocedure, ook voor IPR (m.u.v.
familierecht: eenparigheid in de Raad, zie art. 81.3 VWEU)
o M.b.t. familierecht: eenparigheid vereist, MAAR indien geen eenparigheid bereikt
kunnen bepaalde lidstaten kiezen voor nauwere samenwerking (verordening
geldt enkel tussen die lidstaten) => techniek om te ontsnappen aan de
eenparigheid
o Verordening (EU) 2015/848 van het Europees Parlement en de Raad van 20 mei
2015 betreffende insolventieprocedures
6
, o Verordening (EU) 2016/1103 van de Raad van 24 juni 2016 tot uitvoering van de
nauwere samenwerking op het gebied van de bevoegdheid, het toepasselijke
recht en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen op het gebied van
huwelijksvermogensstelsels
• Alle rechtbanken kunnen prejudiciële vragen stellen aan Hof van Justitie
• Handvest van de grondrechten juridisch bindend – verwijzingen in de preambule van
IPR-verordeningen:
o Rome III-verordening (overweging 30): “Deze verordening eerbiedigt de
grondrechten en de beginselen die zijn erkend bij het Handvest van de
grondrechten van de Europese Unie, en met name bij artikel 21 daarvan, dat elke
discriminatie met name op grond van geslacht, ras, kleur, etnische of sociale
afkomst, genetische kenmerken, taal, godsdienst of overtuiging, politieke of
andere denkbeelden, het behoren tot een nationale minderheid, vermogen,
geboorte, een handicap, leeftijd of seksuele gerichtheid verbiedt. Deze
verordening moet door de rechterlijke instanties van de deelnemende lidstaten
worden toegepast met eerbiediging van deze rechten en beginselen
EUROPEANISERING VAN HET IPR
1. MEER EU-WETGEVING IN HET IPR
(zie overzicht handboek (p. 27))
Van verdragen naar verordeningen
• Bv. EEX-verdrag werd Brussel I-Verordening (vandaag Brussel Ibis): gaat over bevoegde
rechter
• Bv. EVO-verdrag werd Rome I-Verordening: van toepassing op contractuele
verbintenissen
Verordeningen over internationale bevoegdheid + erkenning en uitvoerbaarheid (bv. Brussel
Ibis, IIter), toepasselijk recht (bv. Rome I, II, III) of volledige IPR (bv. Onderhoud-Vo)
• Verordeningen kunnen van toepassing zijn op bepaalde luiken vh IPR of op alle luiken
(bv. enkel toepasselijk recht, bevoegde rechter, erkenning en tenuitvoerlegging of alle
luiken)
Opgelet:
• Bijzondere positie van Ierland en Denemarken (Protocol nr. 21 en Protocol nr. 22 bij
VWEU)
• VK niet meer gebonden door EU-wetgeving en uitspraken HvJ
o In eigen nationale wetgeving soms wel verordeningen geïncorporeerd
2. BEGINSELEN VAN HET EU-RECHT
7
,1. Beginsel van loyale samenwerking tussen EU en lidstaten (art. 4, lid 3 VEU) en wederzijds
vertrouwen tussen lidstaten, zie bv. Turner v. Grovit (HvJ 27 april 2004, C-159/02): anti-suit
injunctions geen plaats in EU-context
• Lidstaten moeten elkaars RS respecteren en vertrouwen: mogen niet zomaar uitspraken
andere EU rechter in vraag stellen (slechts beperkte gronden hiervoor)
o Moeten erop vertrouwen dat andere EU rechter correcte beslissing heeft
genomen: NIET opnieuw oordeel vellen over de grond vd zaak
• HvJ Turner v. Grovit: zaak omtrent onrechtmatig ontslag
o Turner had vordering ingesteld tegen voormalige WG (Grovit) voor Engelse
rechter
o Verweerder start procedure op in Spanje om procedure te dwarsbomen
o Turner vraagt anti-suit injunction: bevel vd rechter gericht aan procespartij en
verbiedt procespartij om procedure in buitenland te starten of voort te zetten
▪ Kan rechter dergelijk bevel uitspreken? Bevel niet gericht aan andere
rechter, maar gericht naar procespartij
o HvJ: geen plaats in de EU voor anti-suit injunction => inbreuk van het wederzijds
vertrouwen in de EU
▪ Turner moet erop vertrouwen dat Spaanse rechter de procedure gaat
schorsen omdat reeds zaak aanhangig voor eerste rechter
• Turner moet er dus op vertrouwen dat Spaanse rechter IPR zal
toepassen
2. Subsidiariteitsbeginsel en evenredigheidsbeginsel
• De EU mag enkel optreden indien zij beter geplaatst is dan de nationale wetgever
(subsidiariteit) + mag niet verder gaan dan strikt nodig voor bereiken vd doelstelling
(evenredigheid)
• In de preambule van verordeningen: “Aangezien de doelstelling van deze verordening
niet voldoende door de lidstaten kan worden verwezenlijkt en beter door de Unie kan
worden verwezenlijkt, kan de Unie, overeenkomstig het in artikel 5 van het Verdrag
betreffende de Europese Unie (VEU) neergelegde subsidiariteitsbeginsel, maatregelen
nemen. Overeenkomstig het in hetzelfde artikel neergelegde evenredigheidsbeginsel
gaat deze verordening niet verder dan nodig is om de doelstelling ervan te
verwezenlijken.”
3. Gelijkheids- of non-discriminatiebeginsel
• Vb. verbod van discriminatie op grond van nationaliteit (art. 18 VWEU) - zie bv. arrest
Garcia Avello v. België (HvJ 2 oktober 2003, C-148/02)
o HvJ: Spaans koppel en man had naam Garcia Avello, vrouw had naam Weber
o Koppel woont in BE en er wordt een kind geboren: kind krijgt naam Garcia Avello
o.b.v. BE regels (naam vd vader)
o Maar in Spanje zou kind andere naam hebben gekregen: combinatie vd naam vd
vader en moeder
8
, ▪ dus kind in Spanje gekend als Garcia Weber
o ouders willen naam veranderen, maar BE ABS weigert
o HvJ: discriminatie op grond van nationaliteit => dus naamsverandering moet
kunnen gebeuren
4. Beginsel van vrij verkeer
• Zie bv. arrest Grunkin en Paul (HvJ 14 oktober 2008, C-353/06):
o Duitse mensen wonen in Denemarken: in Denemarken combinatie vd naam van
beide ouders dus Grunkin-Paul
o Mensen keren terug naar Duitsland: erkennen dubbele naam niet
o HvJ: belemmering vrij verkeer
o Overweging 22: “Wanneer iemand verplicht wordt om in de lidstaat waarvan hij
de nationaliteit bezit, een andere naam te dragen dan de naam die reeds in de
lidstaat van geboorte en verblijf is gegeven en ingeschreven, kan dit de
uitoefening van het […] recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen
en te verblijven, belemmeren.”
3. RECHTSPRAAK VAN HET EUROPEES HOF VAN JUSTITIE
Uniforme interpretatie van IPR-verordeningen, uitlegging beginselen van EU-recht
• Uniforme EU tekst: maar wordt toegepast doorheen de EU lidstaten => uniformiteit vd
interpretatie d.m.v. RS HvJ
Bescherming van de 4 vrijheden: vrij verkeer personen, goederen, diensten en kapitaal
• Arrest Garcia Avello v. België (overweging 25): “Zo de lidstaten in de huidige stand van
het gemeenschapsrecht bevoegd blijven om de naamgeving van personen te regelen,
moeten zij niettemin bij de uitoefening van deze bevoegdheid het gemeenschapsrecht
eerbiedigen […] en, in het bijzonder, de verdragsbepalingen betreffende de vrijheid van
elke burger van de Unie om op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven
[…].”
o Lidstaten blijven bevoegd voor naam, maar bij toepassing eigen recht vier EU-
vrijheden respecteren
3. INTERNATIONALE BRONNEN
MENSENRECHTENVERDRAGEN
EVRM, Kinderrechtenverdrag, …
Van belang in alle onderdelen van het IPR
• Bv. in België geen toepassing buitenlands afstammingsrecht dat gelijkheid man/vrouw
schendt
9
, o Bij afstammingsrecht kijken naar de nationaliteit vd man (kan dus buitenlands
recht zijn)
o MAAR indien buitenlands recht ingaat tegen fundamentele principes in BE,
bepaling NIET toepassen (bv. bepaling afstammingsrecht of erfrecht die
gelijkheid man-vrouw schendt)
• Bv. erkenning van in het buitenland rechtsgeldig tot stand gekomen familierelaties, bv.
EHRM, Wagner v. Luxemburg (28 september 2007) of Orlandi e.a. v. Italië (14 december
2017)
o EHRM Wagner v. Luxemburg: Wagner was ongehuwde Luxemburgse vrouw die in
Peru kind had geadopteerd
▪ Afstammingsband gevestigd in Peru
▪ Keert terug naar Luxemburg: weigert erkenning afstammingsband omdat
ongehuwde vrouw geen adoptie kan uitvoeren
▪ EHRM: in strijd met recht op familie
o EHRM Orlandi v. Italië: koppel zelfde geslacht gaan huwen in buitenland
▪ Vragen erkenning huwelijksakte in Italië (homohuwelijk daar niet
mogelijk)
• Italië weigert erkenning want homohuwelijk niet mogelijk
▪ HvJ: weigering erkenning mag niet, hebben wel de keuze om huwelijken
van hetzelfde geslacht niet mogelijk te maken op diens grondgebied=>
moeten juridische bescherming toekennen voor familierelaties, dus
uiteindelijk mensen geregistreerd als wettelijk samenwonend
• Bv. polygame huwelijken, kindhuwelijken
SPECIFIEKE IPR-VERDRAGEN
MULTILATERALE VERDRAGEN
Verdragen over internationale bevoegdheid, toepasselijk recht, erkenning en
tenuitvoerlegging; verdragen over legalisatie; verdragen over toepassing van buitenlands
recht, …
• Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht, zie www.hcch.net / filmpje
Haagse Conferentie
o Bv. Verdrag van 4 mei 1971 inzake de wet welke van toepassing is op
verkeersongevallen op de weg
▪ Eerst kijken of BE rechter bevoegd is, dan kijken wat het toepasselijk
recht m.b.t. een verkeersongeval
o Bv. Verdrag van 19 oktober 1996 inzake de bevoegdheid, het toepasselijk recht,
de erkenning, de tenuitvoerlegging en de samenwerking op het gebied van
ouderlijke verantwoordelijkheid en maatregelen ter bescherming van kinderen
(=kinderbeschermingsverdrag)
o Bv. Apostilleverdrag van 5 oktober 1961: i.p.v. met legalisatie te werken van
documenten, werkt met apostille om zekerheid te krijgen over de echtheid en
oorsprong van bepaalde documenten
10
DEEL 1: INLEIDING
Luiken van het IPR: bevoegde rechter, toepasselijk recht en uitvoerbaarheid en erkenning van
rechterlijke uitspraken
• In IPR altijd grensoverschrijdend element
• In internationale context bepalen welke rechter bevoegd + welk recht van toepassing +
uitwerking rechterlijke uitspraak in ander land
IPR: INTERNATIONAAL EN PRIVAAT
IPR nodig bij de regeling van ‘internationale’ rechtsverhoudingen
• Is geen internationaal recht: gaat over de rechtsverhoudingen waarmee IPR zich
bezighoudt
• Internationaal/grensoverschrijdend element nodig om IPR te activeren: geen
grensoverschrijdend element = geen IPR
• Meerdere rechtsstelsels komen met elkaar in samenloop of concurrentie
o Oplossing van juridische conflicten, bv. niet-naleving van een arbeidscontract
met internationale elementen
o Ook in internationale zaken zonder conflict, bv. de vaststelling van een naam in
de geboorteakte van een kind uit buitenlandse ouders
• IPR als bruggenbouwer tussen verschillende rechtssystemen: bevoegde rechter +
toepasselijk recht bepalen
IPR enkel voor ‘private’ rechtsverhoudingen: conflicten tussen private personen (natuurlijke
personen + rechtspersonen) => NIET tussen staten
IPR: NATIONAAL RECHT
IPR regelt internationale rechtsrelaties, maar ≠ internationaal recht
• Nog geen eenvormige benadering van alle grensoverschrijdende casussen
• Ook al is internationale harmonie wel ultieme doel
o Zie verdragen Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht
▪ Doel is om IPR verdragen uit te vaardigen om IPR over heel de wereld te
harmoniseren
IPR nog steeds voor groot deel nationaal recht
• IPR regelt nationaalrechtelijke aangelegenheden
o Elk land eigen regels toepasselijk recht, bevoegde rechter, erkenning en
tenuitvoerlegging
• België: Wetboek IPR (WIPR)
1
, • In Nederland: Boek 10 BW
LUIKEN VAN HET IPR
1. INTERNATIONALE BEVOEGDHEID
Illustratie: Een Spaanse vrouw veroorzaakte een verkeersongeval in Frankrijk. Een Belgische
bestuurder van een andere wagen raakte zwaar gewond. Ook een voetganger werd aangereden.
De voetganger is een Belgische bejaarde vrouw die zoals elk jaar overwintert in het zuiden van
Frankrijk.
• Voor welke rechter(s) kan de Belgische chauffeur de Spaanse vrouw dagvaarden? De
Belgische, de Franse of de Spaanse rechter?
Illustratie/ De Belgische Privacycommissie procedeert tegen Facebook: Facebook Ireland Ltd.
(vennootschap naar Iers recht), Facebook Inc. (vennootschap naar het recht van de Staat
Delaware, VS) en bvba Facebook Belgium (vennootschap naar Belgisch recht). Het betreft een
vordering tot staking van een aantal activiteiten van Facebook m.b.t. gegevensverwerking.
• Welke rechters zijn internationaal bevoegd? Waar kan de Privacycommissie de
stakingsvordering inleiden, in België, Ierland, de VS, ...?
2. TOEPASSELIJK RECHT (CONFLICTENRECHT)
Illustratie: Een Syrisch meisje en haar Syrische vriend willen trouwen in België. Het
meisje is 16 jaar oud.
• Welk (huwelijks)recht zal de Belgische ambtenaar van de burgerlijke stand toepassen?
Het Belgische en/of het Syrische?
o IPR dus ook handig wanneer nog geen geschil
• Op grond van welk recht zal hij oordelen of de minderjarigheid van het meisje een
probleem vormt?
=> 1 en 2 hangen samen!
Illustratie: Een Belgische vrouw is gehuwd met een Italiaanse man. Tijdens hun huwelijk werd
een kind geboren. De vrouw wil het vaderschap van haar echtgenoot weerleggen en leidt hiertoe
een vordering in bij de rechtbank.
• 1) Is de Belgische rechter internationaal bevoegd?
• 2) Zo ja, welk recht moet de rechter toepassen?
3. ERKENNING EN UITVOERBAARHEID VAN BUITENLANDSE RECHTERLIJKE
BESLISSINGEN EN AUTHENTIEKE AKTEN
(hier ook de term exequatur): vraag naar doorwerking (= erkenning + uitvoerbaarheid) van
buitenlandse beslissingen en akten
• Doorwerking van buitenlandse beslissingen en akten in BE en doorwerking BE
beslissingen en akten in buitenland
2
, • Exequatur: procedure doorlopen om in BE tenuitvoerlegging te bekomen
ERKENNING
Illustratie: Een Belgische man doet beroep op een draagmoeder in India. In de Indische
geboorteakte van het kind staat de Belgische man als vader vermeld. Er is geen melding van een
moeder. De man wenst met het kind naar België te komen en vraagt een Belgisch paspoort aan
op de Belgische ambassade in India.
• Geldt het vaderschap ook in België? Kan de Indische geboorteakte worden erkend door
de Belgische autoriteiten?
UITVOERBAARHEID
Illustratie: De ontginningsactiviteiten in Zambia van een Engels mijnbedrijf hebben ernstige
milieuschade veroorzaakt. Op grond van een uitspraak van een Engelse rechtbank moet het
bedrijf een grote som aan schadevergoeding betalen aan een groep van meer dan 2000
inwoners van de regio. De groep Zambianen wil beslag leggen op een bankrekening die het
Engelse bedrijf heeft in Brussel.
• Stap verder dan erkenning: gaat over beslag, tenuitvoerlegging van buitenlandse
uitspraken
• Kan het Engelse vonnis in België uitvoerbaar worden verklaard?
4. ADMINISTRATIEVE EN GERECHTELIJKE SAMENWERKING
Voor bepaalde verdragen centrale autoriteiten die samenwerken op administratief vlak
Illustratie: Een Poolse moeder vertrekt met haar kinderen – die lang in België hebben gewoond –
naar Polen en ontneemt de Belgische vader elk contact met zijn kinderen. Wat kan de vader
doen?
• Welke samenwerking tussen administratieve en gerechtelijke overheden is mogelijk?
Kan de man beroep doen op het Federaal Aanspreekpunt Internationale
Kinderontvoeringen bij de FOD Justitie (= Centrale Autoriteit voor België)?
Illustratie: Een Belgische rechter moet Italiaans afstammingsrecht toepassen. Waar kan de
rechter informatie over het Italiaanse recht vinden?
• Welke samenwerking tussen rechters is mogelijk?
• Op welke informatiekanalen kunnen rechters beroep doen?
WERK- EN DENKMETHODE
Eerst bepalen of het gaat om
• Internationale bevoegdheid
• Toepasselijk recht
• Erkenning en uitvoerbaarheid
3
, • Administratieve/gerechtelijke samenwerking (geen vragen op examen)
Dan opletten voor regelgeving/bronnen op verschillende niveaus
• Internationale verdragen
• Europese regels
• Nationale wetgeving
DEEL 2: BRONNEN EN BEGRIPPEN
HOOFDSTUK 1: BRONNEN VAN HET IPR
1. REGELGEVING: HIËRARCHIE
België heeft een Wetboek Internationaal Privaatrecht (WIPR)
• Een eerste volledige codificatie van het Belgische IPR
• Inwerkingtreding 1 oktober 2004, ondertussen herhaaldelijk gewijzigd
MAAR: internationale verdragen en EU-wetgeving voorrang op WIPR
• BE IPR uitgehold door EU verordeningen: EU verordeningen hebben voorrang dus op dat
punt verliest nationaal IPR zijn relevantie
• Zie art. 2 WIPR: “Onder voorbehoud van de toepassing van internationale verdragen, van
het recht van de Europese Unie of van bepalingen in bijzondere wetten, regelt deze wet
voor internationale gevallen de bevoegdheid van de Belgische rechters, de aanwijzing
van het toepasselijk recht en de voorwaarden voor de uitwerking in België van
buitenlandse rechterlijke beslissingen en authentieke akten in burgerlijke zaken en in
handelszaken.”
• Dus: niet zomaar teruggrijpen naar WIPR; altijd eerst kijken of er geen internationale
verdragen of Europese regels bestaan!
WIPR verwijst naar bepaalde verdragen en Europese verordeningen, maar niet altijd
• Bv. voor ouderlijk gezag, voogdij, kinderbeschermingsmaatregelen: art. 35, § 1 WIPR
verwijst naar Haags Kinderbeschermingsverdrag (1996) en de Brussel IIter-Verordening;
art. 35, § 2 naar Haags Volwassenenbeschermingsverdrag (2000)
• Bv. voor contracten: art. 98, § 1 WIPR verwijst naar de Rome I-Verordening
• ≠ Bv. echtscheiding: art. 55 WIPR verwijst niet naar de Rome III-Verordening
Dus: altijd nagaan of er verdragen/EU-verordeningen bestaan, ongeacht of het WIPR er melding
van maakt
Primeert verdrag of EU-wetgeving?
• Geen eenduidig antwoord
• Telkens nagaan in Europese verordeningen
o EU-wetgeving vaak voorrang in de verhoudingen tussen de lidstaten
4
, ▪ Bepaling dat verordening voorrang krijgt of verdrag voorrang krijgt tussen
verdragsluitende staten: kan één of het ander zijn
▪ Bv. Brussel Ibis-Verordening primeert op een aantal verdragen (zie art. 69
Brussel Ibis)
o Soms complementair: verdrag en verordening samen toepassen
▪ Bv. art. 9 en art. 29 Brussel IIter-Verordening verwijzen naar
Kinderontvoeringsverdrag (1980) en vullen dit verdrag aan
2. EUROPESE BRONNEN
EU-BEVOEGDHEDEN INZAKE IPR
Er zijn niet altijd Europese IPR-verordeningen geweest
Vóór 1999
• Drie pijlers:
o EG-pijler
o Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid
o Justitie en Binnenlandse Zaken (daarin zat toen het IPR)
• Derde pijler: intergouvernementele samenwerking
o Als lidstaten iets willen doen in IPR, dan moeten ze samenwerken (maar IPR zelf
geen bevoegdheid vd EU)
• IPR geen Europese bevoegdheid - lidstaten zelf sloten verdragen over IPR-materies
o Vb. EEX-verdrag (Verdrag van Brussel van 27 september 1968 betreffende de
gerechtelijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke
en handelszaken)
o Aanpassing verdrag: akkoord van alle verdragsluitende staten
• Hof van Justitie niet automatisch bevoegd om prejudiciële vragen over interpretatie van
verdragen te beantwoorden
o Dus telkens ook protocol sluiten tussen verdragsluitende staten dat interpretatie
verdrag wordt overgelaten aan het HvJ
o Vb. Protocol van 3 juni 1971 bij EEX-verdrag
Verdrag van Amsterdam (1999)
• EU-bevoegdheden inzake IPR
o Eigen bevoegdheid vd EU dus niet verdragen sluiten tussen lidstaten (via
verordeningen)
o Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken
o Burgerlijke zaken met grensoverschrijdende gevolgen
• Eenparigheid vereist (veto mogelijk): alle lidstaten moesten akkoord gaan met
verordening
• Hof van Justitie bevoegd om Europese IPR-regels te interpreteren: enkel prejudiciële
vragen van hoogste rechtscolleges (België: Hof van Cassatie)
• Bijzondere positie Denemarken en Ierland en het VK
5
, o Denemarken niet gebonden door hoofdstuk IPR in het verdrag
▪ Kunnen toch ovk sluiten met de EU om gebonden te worden door IPR in
de verordening bv. Brussel Ibis-verordening
o Ierland: in principe verordening niet van toepassing op Ierland, maar kunnen
kiezen voor opt-in bv. Brussel Ibis, maar NIET voor de erfrechtverordening
Verdrag van Nice (2003)
• Versoepeling: gekwalificeerde meerderheid volstaat, behalve voor verordeningen m.b.t.
familierecht (daar nog eenparigheid vereist)
Verdrag van Lissabon (2009):
• Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) en Verdrag betreffende de werking van de
Europese Unie (VWEU)
• Nog meer EU-bevoegdheden inzake IPR (zie art. 81 VWEU)
• Medebeslissingsprocedure wordt normale wetgevingsprocedure, ook voor IPR (m.u.v.
familierecht: eenparigheid in de Raad, zie art. 81.3 VWEU)
o M.b.t. familierecht: eenparigheid vereist, MAAR indien geen eenparigheid bereikt
kunnen bepaalde lidstaten kiezen voor nauwere samenwerking (verordening
geldt enkel tussen die lidstaten) => techniek om te ontsnappen aan de
eenparigheid
o Verordening (EU) 2015/848 van het Europees Parlement en de Raad van 20 mei
2015 betreffende insolventieprocedures
6
, o Verordening (EU) 2016/1103 van de Raad van 24 juni 2016 tot uitvoering van de
nauwere samenwerking op het gebied van de bevoegdheid, het toepasselijke
recht en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen op het gebied van
huwelijksvermogensstelsels
• Alle rechtbanken kunnen prejudiciële vragen stellen aan Hof van Justitie
• Handvest van de grondrechten juridisch bindend – verwijzingen in de preambule van
IPR-verordeningen:
o Rome III-verordening (overweging 30): “Deze verordening eerbiedigt de
grondrechten en de beginselen die zijn erkend bij het Handvest van de
grondrechten van de Europese Unie, en met name bij artikel 21 daarvan, dat elke
discriminatie met name op grond van geslacht, ras, kleur, etnische of sociale
afkomst, genetische kenmerken, taal, godsdienst of overtuiging, politieke of
andere denkbeelden, het behoren tot een nationale minderheid, vermogen,
geboorte, een handicap, leeftijd of seksuele gerichtheid verbiedt. Deze
verordening moet door de rechterlijke instanties van de deelnemende lidstaten
worden toegepast met eerbiediging van deze rechten en beginselen
EUROPEANISERING VAN HET IPR
1. MEER EU-WETGEVING IN HET IPR
(zie overzicht handboek (p. 27))
Van verdragen naar verordeningen
• Bv. EEX-verdrag werd Brussel I-Verordening (vandaag Brussel Ibis): gaat over bevoegde
rechter
• Bv. EVO-verdrag werd Rome I-Verordening: van toepassing op contractuele
verbintenissen
Verordeningen over internationale bevoegdheid + erkenning en uitvoerbaarheid (bv. Brussel
Ibis, IIter), toepasselijk recht (bv. Rome I, II, III) of volledige IPR (bv. Onderhoud-Vo)
• Verordeningen kunnen van toepassing zijn op bepaalde luiken vh IPR of op alle luiken
(bv. enkel toepasselijk recht, bevoegde rechter, erkenning en tenuitvoerlegging of alle
luiken)
Opgelet:
• Bijzondere positie van Ierland en Denemarken (Protocol nr. 21 en Protocol nr. 22 bij
VWEU)
• VK niet meer gebonden door EU-wetgeving en uitspraken HvJ
o In eigen nationale wetgeving soms wel verordeningen geïncorporeerd
2. BEGINSELEN VAN HET EU-RECHT
7
,1. Beginsel van loyale samenwerking tussen EU en lidstaten (art. 4, lid 3 VEU) en wederzijds
vertrouwen tussen lidstaten, zie bv. Turner v. Grovit (HvJ 27 april 2004, C-159/02): anti-suit
injunctions geen plaats in EU-context
• Lidstaten moeten elkaars RS respecteren en vertrouwen: mogen niet zomaar uitspraken
andere EU rechter in vraag stellen (slechts beperkte gronden hiervoor)
o Moeten erop vertrouwen dat andere EU rechter correcte beslissing heeft
genomen: NIET opnieuw oordeel vellen over de grond vd zaak
• HvJ Turner v. Grovit: zaak omtrent onrechtmatig ontslag
o Turner had vordering ingesteld tegen voormalige WG (Grovit) voor Engelse
rechter
o Verweerder start procedure op in Spanje om procedure te dwarsbomen
o Turner vraagt anti-suit injunction: bevel vd rechter gericht aan procespartij en
verbiedt procespartij om procedure in buitenland te starten of voort te zetten
▪ Kan rechter dergelijk bevel uitspreken? Bevel niet gericht aan andere
rechter, maar gericht naar procespartij
o HvJ: geen plaats in de EU voor anti-suit injunction => inbreuk van het wederzijds
vertrouwen in de EU
▪ Turner moet erop vertrouwen dat Spaanse rechter de procedure gaat
schorsen omdat reeds zaak aanhangig voor eerste rechter
• Turner moet er dus op vertrouwen dat Spaanse rechter IPR zal
toepassen
2. Subsidiariteitsbeginsel en evenredigheidsbeginsel
• De EU mag enkel optreden indien zij beter geplaatst is dan de nationale wetgever
(subsidiariteit) + mag niet verder gaan dan strikt nodig voor bereiken vd doelstelling
(evenredigheid)
• In de preambule van verordeningen: “Aangezien de doelstelling van deze verordening
niet voldoende door de lidstaten kan worden verwezenlijkt en beter door de Unie kan
worden verwezenlijkt, kan de Unie, overeenkomstig het in artikel 5 van het Verdrag
betreffende de Europese Unie (VEU) neergelegde subsidiariteitsbeginsel, maatregelen
nemen. Overeenkomstig het in hetzelfde artikel neergelegde evenredigheidsbeginsel
gaat deze verordening niet verder dan nodig is om de doelstelling ervan te
verwezenlijken.”
3. Gelijkheids- of non-discriminatiebeginsel
• Vb. verbod van discriminatie op grond van nationaliteit (art. 18 VWEU) - zie bv. arrest
Garcia Avello v. België (HvJ 2 oktober 2003, C-148/02)
o HvJ: Spaans koppel en man had naam Garcia Avello, vrouw had naam Weber
o Koppel woont in BE en er wordt een kind geboren: kind krijgt naam Garcia Avello
o.b.v. BE regels (naam vd vader)
o Maar in Spanje zou kind andere naam hebben gekregen: combinatie vd naam vd
vader en moeder
8
, ▪ dus kind in Spanje gekend als Garcia Weber
o ouders willen naam veranderen, maar BE ABS weigert
o HvJ: discriminatie op grond van nationaliteit => dus naamsverandering moet
kunnen gebeuren
4. Beginsel van vrij verkeer
• Zie bv. arrest Grunkin en Paul (HvJ 14 oktober 2008, C-353/06):
o Duitse mensen wonen in Denemarken: in Denemarken combinatie vd naam van
beide ouders dus Grunkin-Paul
o Mensen keren terug naar Duitsland: erkennen dubbele naam niet
o HvJ: belemmering vrij verkeer
o Overweging 22: “Wanneer iemand verplicht wordt om in de lidstaat waarvan hij
de nationaliteit bezit, een andere naam te dragen dan de naam die reeds in de
lidstaat van geboorte en verblijf is gegeven en ingeschreven, kan dit de
uitoefening van het […] recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen
en te verblijven, belemmeren.”
3. RECHTSPRAAK VAN HET EUROPEES HOF VAN JUSTITIE
Uniforme interpretatie van IPR-verordeningen, uitlegging beginselen van EU-recht
• Uniforme EU tekst: maar wordt toegepast doorheen de EU lidstaten => uniformiteit vd
interpretatie d.m.v. RS HvJ
Bescherming van de 4 vrijheden: vrij verkeer personen, goederen, diensten en kapitaal
• Arrest Garcia Avello v. België (overweging 25): “Zo de lidstaten in de huidige stand van
het gemeenschapsrecht bevoegd blijven om de naamgeving van personen te regelen,
moeten zij niettemin bij de uitoefening van deze bevoegdheid het gemeenschapsrecht
eerbiedigen […] en, in het bijzonder, de verdragsbepalingen betreffende de vrijheid van
elke burger van de Unie om op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven
[…].”
o Lidstaten blijven bevoegd voor naam, maar bij toepassing eigen recht vier EU-
vrijheden respecteren
3. INTERNATIONALE BRONNEN
MENSENRECHTENVERDRAGEN
EVRM, Kinderrechtenverdrag, …
Van belang in alle onderdelen van het IPR
• Bv. in België geen toepassing buitenlands afstammingsrecht dat gelijkheid man/vrouw
schendt
9
, o Bij afstammingsrecht kijken naar de nationaliteit vd man (kan dus buitenlands
recht zijn)
o MAAR indien buitenlands recht ingaat tegen fundamentele principes in BE,
bepaling NIET toepassen (bv. bepaling afstammingsrecht of erfrecht die
gelijkheid man-vrouw schendt)
• Bv. erkenning van in het buitenland rechtsgeldig tot stand gekomen familierelaties, bv.
EHRM, Wagner v. Luxemburg (28 september 2007) of Orlandi e.a. v. Italië (14 december
2017)
o EHRM Wagner v. Luxemburg: Wagner was ongehuwde Luxemburgse vrouw die in
Peru kind had geadopteerd
▪ Afstammingsband gevestigd in Peru
▪ Keert terug naar Luxemburg: weigert erkenning afstammingsband omdat
ongehuwde vrouw geen adoptie kan uitvoeren
▪ EHRM: in strijd met recht op familie
o EHRM Orlandi v. Italië: koppel zelfde geslacht gaan huwen in buitenland
▪ Vragen erkenning huwelijksakte in Italië (homohuwelijk daar niet
mogelijk)
• Italië weigert erkenning want homohuwelijk niet mogelijk
▪ HvJ: weigering erkenning mag niet, hebben wel de keuze om huwelijken
van hetzelfde geslacht niet mogelijk te maken op diens grondgebied=>
moeten juridische bescherming toekennen voor familierelaties, dus
uiteindelijk mensen geregistreerd als wettelijk samenwonend
• Bv. polygame huwelijken, kindhuwelijken
SPECIFIEKE IPR-VERDRAGEN
MULTILATERALE VERDRAGEN
Verdragen over internationale bevoegdheid, toepasselijk recht, erkenning en
tenuitvoerlegging; verdragen over legalisatie; verdragen over toepassing van buitenlands
recht, …
• Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht, zie www.hcch.net / filmpje
Haagse Conferentie
o Bv. Verdrag van 4 mei 1971 inzake de wet welke van toepassing is op
verkeersongevallen op de weg
▪ Eerst kijken of BE rechter bevoegd is, dan kijken wat het toepasselijk
recht m.b.t. een verkeersongeval
o Bv. Verdrag van 19 oktober 1996 inzake de bevoegdheid, het toepasselijk recht,
de erkenning, de tenuitvoerlegging en de samenwerking op het gebied van
ouderlijke verantwoordelijkheid en maatregelen ter bescherming van kinderen
(=kinderbeschermingsverdrag)
o Bv. Apostilleverdrag van 5 oktober 1961: i.p.v. met legalisatie te werken van
documenten, werkt met apostille om zekerheid te krijgen over de echtheid en
oorsprong van bepaalde documenten
10
