Samenvatting Hoorcollege Evolutie en menselijk gedrag | Biosociale Criminologie | UGent | 2025/26

HS 1: VAN BIOLOGISCH POSITIVISME NAAR
BIOSOCIALE CRIMINOLOGIE
INLEIDING
biosociale etiologische criminologie:
- stroming waarin ‘oorzaken en wetmatigheden’ gezocht worden:
 link wordt gelegd tussen ‘biologische’ factoren en
criminaliteit
• biosociale interacties (invloed van sociale biologie)
• evolutiebiologie vn ‘criminaliteit’, ‘bestraffing’, ‘sociaal
gedrag’ (menselijke sociobiologie)

verlichtingsfilosofen (Kant, Locke, Hume, Bentham, Beccaria) & het
rationeel mensbeeld (‘homo economicus’) vs het 19de eeuwse
positivisme

mislukte start: eurocentrisme, racisme, seksisme, eugenetica!
- misinterpretatie van evolutietheorie (Darwin), vnl de echte
betekenis vn ‘survival of the fittest’
- concept ‘genen’ was ONBEKEND in 19de eeuw
- ‘biologisch deterministen’ meenden dat de criminele mens
niet was aangepast aan de moderne omgeving
- biologische afwijkingen (atavisme en degeneratie) lagen aan de
basis vn recidivisme
- Lombroso & co: historische belang

voorlopers
- fysiognomie
- frenologie
- franz gall
 1758 – 1828
 idee: we zien aan de vorm vh brein bep anomaliën

DE VROEGE CRIMINELE ANTROPOLOGIE VN LOMBROSO
- lombroso’s ideeën ontkracht in 1913 door brit Charles Goring
(1870 – 1919)

DE CRIMINOLOGIE VN ENRICO FERRI (1856 – 1929)
- the denial of the free will
- la sociologie criminelle

DE CRIMINOLOGIE VAN RAFFAELE GAROFALO (1851 – 1934)
- natural crimes
 komen overal voor

1

,CRIMINEEL – ANTROPOLOGISCHE SCHOLENSTRIJD & DE
ONDERGANG
- franse milieuschool rond arts Alexandre Lacassagne (1843-1924)
zette zich af tegen italiaanse school vn Lombroso
determinerende rol vn ongunstige sociale omstandigheden, vooral onder
de arbeidersklasse
- immoraliteit vd arbeidersklasse
- sociologisch deterministische benadering
- overerven vn verworven eigenschappen
antropologische school (start empirische criminologie) was geen
homogeen blok
- er was ook franse milieuschool (lacassagne, was de radicale
antipool v italiaanse school)
 was milieu deterministisch
armoede heeft dwingende invloed op morele ontwikkeling (er is niks aan
te doen)
- ook beinvloed door statistieken (onderklasse in over)
deterministen waren biologisch fout:
- hij geloofde in overerven van verworden kenmerken
 belangrijk idee in vroege evolutiedenken
 verworven kenmerken zouden ook doorgegeven worden (is
niet zo)

DE AMERIKAANSE NAKOMELINGEN VH BIOLOGISCHE
DETERMINISME
bio-somatische benadering
- constitutie en criminaliteit
- verband zoeken tussen lichaamsbouw en crimineel gedrag
‘typologie’
- ‘leptosoom’ (‘tenger en zwak’)
- ‘atleet’ (‘gespierd’ -> ‘agressief’)
- ‘pycnische’ mens (‘dik’ en ‘lomp’)
 william sheldon (1898 – 1977)
 ernst kretschmer (1888 – 1964)

earnest albert hooton
- 1887 – 1954
- toen zeer invloedrijk fysiologisch antropoloog
 antropometrische beschrijvingen vn verschillende lokale
afgezonderde populaties
 the american criminal. an anthropological study
 crime & the man (beide 1939)

2

, - schedelvorm, somatotype & crimi per etnische groep
 14 000 gevangenen
 3000 controlegroepen

DE BELGISCHE ECLECTISCHE ANTROPOLOGIE VN LOUIS
VERVAECK
- 1872 – 1943
- belgische lombroso
- studie vn veroordeelden in belgische gevangenissen
 lessen voor preventie (tertiaire preventie/geïndiceerde
preventie)
 van bio. determinisme naar sociaal determinisme
 scholen voor crimi in leuven, daarna gent/luik en brussel
PSYCHOLOGISCH POSITIVISME
theorie van de persoonlijkheid:
- individuele karakteristieken (persoonlijkheid,
ontwikkelingsprocessen)
= primaire causale factor crimineel gedrag
zwakzinnigheid als dé oorzaak van criminaliteit
- introduceerde vroege IQ-test in VS (zie Binet-test)
- gebruikt/misbruikt immigratiediensten in V.S.
- stamboom (pedigree) studies Kallikak familie
 vrouwelijke telgen Kallikak: generaties van zwakzinnigheid
[NOOT: deze data zouden ‘fake’ zijn, zie A. Rutherford
(2022)].
 erfelijke component van het fenomeen zwakzinnigheid.
- Goddard (1866 – 1957) deed later afstand vn zijn eigen methode
om zwakzinnigheid in groepen in te delen

gisli guojonsson
- 1947
hans jurgen eysenck
- 1916 – 1997
- empirisiche traditie tot stand gebracht
- heeft ook donkere zijde:
 verdacht van sjoemelen met de data
- zijn idee vd persoonlijkheid is meer dan iets met zwakzinnigheid
- het is een verbetering tav vroegere positivisme

extraversie:
- kenmerken:
 aangenaam in de omgang, actief, zorgeloos, vrolijk,
dominant, assertief, sensatiezoekend en waaghalzerig

3

, - extraverten zoeken actief stimulatie (arousal theorie)
- kan leiden tot geweld via lage zelfcontrole
- introverten zijn het tegendeel en zijn kalmer
psychoticisme:
- kenmerken:
 agressief, antisociaal, koel, egocentrisch, gebrek aan
empathie, creatief, onpersoonlijk, impulsief, koppig,
neuroticisme:
- kenmerken:
 angstig, depressief, irrationeel, verlegenheid,
schuldgevoelens, gehumeurd zijn, emotioneel zijn, lage ‘self-
esteem’ en zich gespannen voelen (Eysenck onderzocht dit
verband niet)

BELEIDSMATIGE GEVOLGEN VH BIO EN PSYCHO
DETERMINISME
- eugenetica beweging in de VS
 mainland eugenics
- morele kruistochten tvv het steriliseren vn zwakzinnigen &
biologisch inferieuren
- hedendaagse genetica is genuanceerd
 vooruitgang biologie (polygenetische overerving)
 geen fatalisme/biologisch determinisme
• populaties & fylogenetische adaptaties
• individuen & ontogenetische veranderingen

Prof. Dr. Adolphe Prins:
- fundamentele veranderingen in strafrecht & criminele politiek in
19de – 20ste eeuw
 interneringsvraagstuk
 jeugdrecht
• categorieën vn personen zonder vrije wil

doctrine van oud (voor WO2) en nieuwe (na WO2) sociaal verweer
- doorbreekt het enge mensbeeld vd 'rationele actor'
- collectivisme > individualisme
- tussen WO I en WO II:
 voorlopig einde vn biologisch determinisme, geen einde vn
positivisme
- de bescherming vd maatschappij tegenover de verstokte recidivist
- individualisering vn maatregelen:
 behandeling 'op maat'


4