INLEIDING
1. WAAROM MEDIATEKSTEN BESTUDEREN?
Sinds de opkomst van massamedia heeft de analyse van mediateksten een centrale plaats binnen de communicatie-
wetenschappen. Mediateksten en gemedieerde communicatie geven waardevolle informatie over de samenleving.
Ze tonen socio-culturele veranderingen.
Ze maken machtsverhoudingen en ongelijkheden zichtbaar.
Ze vormen bronmateriaal voor maatschappelijke fenomenen.
Ze laten zien hoe groepen en situaties worden gerepresenteerd.
Ze tonen hoe mensen in gemedieerde omgevingen communiceren.
Volgens Norman Fairclough (1995) zijn er 4 belangrijke redenen om mediateksten te onderzoeken:
Teksten als sociale actie: teksten weerspiegelen de werkelijkheid niet alleen, maar geven er ook actief vorm
aan.
Empirische bron van kennis: ze bieden inzicht in de samenleving, als alternatief voor interviews of enquêtes.
Barometer van sociale processen (historisch perspectief): door oude en nieuwe teksten te analyseren,
kunnen maatschappelijke veranderingen zichtbaar worden.
Ideologisch speelveld (politiek perspectief): teksten bevatten ideeën over wat wenselijk, normaal of
verwerpelijk is en spelen een rol in macht en sociale controle.
2. KWANTITATIEVE EN KWALITATIEVE ANALYSE
Kwantitatieve analyse: wat wordt er gecommuniceerd?
Vertrekt vanuit objectivisme en positivisme.
Analyseert grote hoeveelheden data.
Gericht op manifeste (zichtbare) kenmerken van boodschappen.
- Wie komt aan het woord? Wat wordt getoond? Hoe vaak komt iets voor?
Maakt generaliseerbare uitspraken mogelijk.
Wordt gezien als systematisch en betrouwbaar.
Kwalitatieve analyse: hoe en waarom wordt er gecommuniceerd?
Vertrekt vanuit constructivisme en interpretativisme.
Bestudeert betekenisgeving in context en detail.
Gericht op latente (onderliggende) elementen.
Analyseert hoe boodschappen betekenis krijgen.
Mediateksten zijn een middel om de maatschappelijke werkelijkheid te begrijpen. Ze kunnen niet los gezien worden
van hun sociale en culturele context.
Ze worden geproduceerd binnen machtsstructuren (bijv. mediabedrijven)
Ze beïnvloeden maatschappelijke debatten.
Ze zijn zelf onderdeel van sociale processen.
Kwantitatieve en kwalitatieve methoden zijn niet tegengesteld. Ze kunnen worden gecombineerd in mixed methods.
, Eerst een grootschalige inhoudsanalyse.
Daarna verdieping via kwalitatieve analyse, interviews of focusgroepen.
=> levert rijkere en diepere inzichten op.
3. WAT IS EEN TEKST(ANALYSE)?
Tekst
Een georganiseerde verzameling woorden.
Een literair product (bijv. een gedicht).
Een georganiseerde verzameling tekens: woorden, klanken, beelden, …
De term ‘tekst’ is dus breder dan alleen geschreven taal. Ook een film, muziekvideo, afbeelding, graffiti of zelfs
kledingstijl kan als tekst worden gezien, omdat ze betekenissen, waarden en overtuigingen overdragen.
Tekstanalyse verwijst naar methoden om te onderzoeken.
Hoe teksten betekenis creëren.
Welke betekenissen ze produceren.
Sommige studies analyseren één specifieke tekst diepgaand, maar meestal is vergelijking van meerdere teksten nodig
om gefundeerde conclusies te trekken. Een tekst moet altijd in zijn sociale en culturele context worden geanalyseerd.
De gekozen analysemethode hangt af van:
Het type tekst (artikel, film, sociale media, speech, ...)
Het doel van het onderzoek.
Bij geschreven teksten kan men focussen op structuur en vertelperspectief. Bij films eerder op dialogen, geluid,
beeldgebruik en cameratechnieken.
4. OMGAAN MET TEKSTEN
Twee manieren om naar mediateksten te kijken: (deze benaderingen zijn niet noodzakelijk tegengesteld)
Teksten als reflectie van de werkelijkheid: media tonen wat er gebeurt.
- Media functioneren als een spiegel van de werkelijkheid.
- Vooral bij informatieve en journalistieke media.
- Sluit aan bij een kwantitatieve benadering.
Teksten als constructies van de werkelijkheid: media geven niet gewoon weer, ze creëren betekenis.
- Media geven de indruk de werkelijkheid te tonen, maar zijn in feite representaties.
- Ze zijn selectieve en cultuurspecifieke constructies.
- Sluit aan bij een kwalitatieve benadering.
Representaties worden beïnvloed door:
- Technische mogelijkheden van de zender.
- Opvattingen van mediamakers.
- Media-conventies en normen.
- Sociale en culturele context.
Encoding/Decoding – Stuart Hall (1980)
, Encoding: de zender codeert een boodschap met een bedoelde betekenis (preferred meaning) en houdt
rekening met een verondersteld publiek (implied audience).
Decoding: het publiek interpreteert de boodschap vanuit zijn eigen sociale, culturele en historisch context.
Betekenis ontstaat pas wanneer de ontvanger de tekst gebruikt.
Hall stelt dat mediateksten polysemisch zijn: ze kunnen verschillend geïnterpreteerd worden.
3 vormen van interpretatie/decodering:
Dominante lezing (preferred reading): publiek aanvaardt de bedoelde betekenis.
Onderhandelde lezing (negotiated reading): gedeeltelijke aanvaarding, aangepast aan eigen context en
ervarignen.
Oppositionele lezing (aberrante decodering): het publiek geeft een tegengestelde betekenis.
Mediateksten zijn selectieve, cultureel gevormde representaties van de werkelijkheid. Betekenis ligt niet vast in de
tekst zelf, maar ontstaat in de wisselwerking tussen maker en publiek.
5. REPRESENTATIE
= het gebruik van taal om op een betekenisvolle manier iets te zeggen over de wereld, of om de wereld betekenisvol
voor te stellen aan anderen. (Hall, 1997)
Belangrijke kenmerken van representatie
Ideologisch component
- Er zijn meerdere representaties mogelijk van dezelfde realiteit.
- Media maken keuzes (selectieproces).
- Wat getoond of weggelaten wordt, beïnvloedt hoe de werkelijkheid wordt voorgesteld.
=> representaties zijn nooit neutraal.
Betekenis zit niet in woorden zelf
- Betekenis is niet eigen aan taal.
- Betekenis wordt gevormd door taalgebruikers.
- Daarom is een sociaal gedeelde code nodig (taal + referentiekader).
Dit referentiekader noemt Hall conceptual maps: gedeelde mentale kaders waarmee we de wereld begrijpen.
Drie benaderingen van taal en werkelijkheid
Reflectieve (mimetische) benadering: taal weerspiegelt rechtstreeks de werkelijkheid.
- Bijv. een hond is een viervoeter, heeft een vacht, blaft, …
Intentionele benadering: taal drukt uit wat de zender bedoelt.
- Bijv. een hond wordt voorgesteld als eng, knuffelbaar, de beste vriend van de mens, …
Sociaal-constructivistische benadering: taal produceert en vormt betekenis via gedeelde conceptuele
kaders.
- Bijv. een hond kan cultureel begrepen worden als een huisdier, bescherming, een gezinslid, …
- In sommige culturen is een hond een gezinslid, in andere eerder een waakhond.
, Taal is ruimer dan woorden. Elk geluid, beeld of object dat als teken functioneert binnen een systeem van andere
tekens kan als taal worden gezien.
Bijv. geschreven tekst, muziek, kledingstijl, gebaren, verkeerslichten, …
Deze tekens representeren de concepten in onze mentale kaders.
Representatie is een proces, het verbindt 3 elementen.
De dingen die we willen communiceren.
Onze conceptuele kaders (mentale referentiekaders). Samen maken ze betekenis
De tekens (taal) die we gebruiken. mogelijk.
6. IDEOLOGIE
= georganiseerde overtuigingssystemen of waardenstelsels die via communicatie worden verspreid en versterkt, vaak
via representaties in media (McQuail & Deuze, 2020).
Politics of representation (Chris Baker): media bepalen mee hoe groepen, ongelijkheden en machtsrelaties worden
voorgesteld.
Doel van ideologische analyse
Dominante ideologieën ontmaskeren.
Tegenhegemonische ideeën identificeren (= ideeën die dominante machtsstructuren uitdagen).
Ideologische analyse kan gaan over klassenongelijkheid, maar ook over gender, etniciteit, LGBTQ+, …
(Neo)marxistische visies op media en ideologie:
Karl Marx & Friedrich Engels
- De dominante klasse controleert niet alleen productie, maar ook ideeën.
- Media helpen dominante ideologie verspreiden.
- Deze ideologie moet ontmaskerd worden.
Frankfurter Schule (Adorno, Horkheimer, Marcuse, Benjamin, Habermas)
- Zeer kritisch en pessimistisch over massamedia.
- Publiek wordt als passief gezien.
- Media versterken dominante ideologie en massacultuur.
Antonio Gramsci
- Introduceert hegemonie (= het stilzwijgend overnemen van de visie van de machtigen als de normale
manier van denken).
- Macht werkt via consensus (“common sense” = wat de meeste mensen als waar ervaren).
- Media presenteren dominante ideeën als vanzelfsprekend en natuurlijk.
Louis Althusser
- Media zijn ideologische staatsapparaten. Ze beïnvloeden mensen via ideeën, normen en waarden, niet
door dwang.
- Ze reproduceren de dominante ideologie.
- Toch relatief autonoom: er is soms ruimte voor afwijkende stemmen.
1. WAAROM MEDIATEKSTEN BESTUDEREN?
Sinds de opkomst van massamedia heeft de analyse van mediateksten een centrale plaats binnen de communicatie-
wetenschappen. Mediateksten en gemedieerde communicatie geven waardevolle informatie over de samenleving.
Ze tonen socio-culturele veranderingen.
Ze maken machtsverhoudingen en ongelijkheden zichtbaar.
Ze vormen bronmateriaal voor maatschappelijke fenomenen.
Ze laten zien hoe groepen en situaties worden gerepresenteerd.
Ze tonen hoe mensen in gemedieerde omgevingen communiceren.
Volgens Norman Fairclough (1995) zijn er 4 belangrijke redenen om mediateksten te onderzoeken:
Teksten als sociale actie: teksten weerspiegelen de werkelijkheid niet alleen, maar geven er ook actief vorm
aan.
Empirische bron van kennis: ze bieden inzicht in de samenleving, als alternatief voor interviews of enquêtes.
Barometer van sociale processen (historisch perspectief): door oude en nieuwe teksten te analyseren,
kunnen maatschappelijke veranderingen zichtbaar worden.
Ideologisch speelveld (politiek perspectief): teksten bevatten ideeën over wat wenselijk, normaal of
verwerpelijk is en spelen een rol in macht en sociale controle.
2. KWANTITATIEVE EN KWALITATIEVE ANALYSE
Kwantitatieve analyse: wat wordt er gecommuniceerd?
Vertrekt vanuit objectivisme en positivisme.
Analyseert grote hoeveelheden data.
Gericht op manifeste (zichtbare) kenmerken van boodschappen.
- Wie komt aan het woord? Wat wordt getoond? Hoe vaak komt iets voor?
Maakt generaliseerbare uitspraken mogelijk.
Wordt gezien als systematisch en betrouwbaar.
Kwalitatieve analyse: hoe en waarom wordt er gecommuniceerd?
Vertrekt vanuit constructivisme en interpretativisme.
Bestudeert betekenisgeving in context en detail.
Gericht op latente (onderliggende) elementen.
Analyseert hoe boodschappen betekenis krijgen.
Mediateksten zijn een middel om de maatschappelijke werkelijkheid te begrijpen. Ze kunnen niet los gezien worden
van hun sociale en culturele context.
Ze worden geproduceerd binnen machtsstructuren (bijv. mediabedrijven)
Ze beïnvloeden maatschappelijke debatten.
Ze zijn zelf onderdeel van sociale processen.
Kwantitatieve en kwalitatieve methoden zijn niet tegengesteld. Ze kunnen worden gecombineerd in mixed methods.
, Eerst een grootschalige inhoudsanalyse.
Daarna verdieping via kwalitatieve analyse, interviews of focusgroepen.
=> levert rijkere en diepere inzichten op.
3. WAT IS EEN TEKST(ANALYSE)?
Tekst
Een georganiseerde verzameling woorden.
Een literair product (bijv. een gedicht).
Een georganiseerde verzameling tekens: woorden, klanken, beelden, …
De term ‘tekst’ is dus breder dan alleen geschreven taal. Ook een film, muziekvideo, afbeelding, graffiti of zelfs
kledingstijl kan als tekst worden gezien, omdat ze betekenissen, waarden en overtuigingen overdragen.
Tekstanalyse verwijst naar methoden om te onderzoeken.
Hoe teksten betekenis creëren.
Welke betekenissen ze produceren.
Sommige studies analyseren één specifieke tekst diepgaand, maar meestal is vergelijking van meerdere teksten nodig
om gefundeerde conclusies te trekken. Een tekst moet altijd in zijn sociale en culturele context worden geanalyseerd.
De gekozen analysemethode hangt af van:
Het type tekst (artikel, film, sociale media, speech, ...)
Het doel van het onderzoek.
Bij geschreven teksten kan men focussen op structuur en vertelperspectief. Bij films eerder op dialogen, geluid,
beeldgebruik en cameratechnieken.
4. OMGAAN MET TEKSTEN
Twee manieren om naar mediateksten te kijken: (deze benaderingen zijn niet noodzakelijk tegengesteld)
Teksten als reflectie van de werkelijkheid: media tonen wat er gebeurt.
- Media functioneren als een spiegel van de werkelijkheid.
- Vooral bij informatieve en journalistieke media.
- Sluit aan bij een kwantitatieve benadering.
Teksten als constructies van de werkelijkheid: media geven niet gewoon weer, ze creëren betekenis.
- Media geven de indruk de werkelijkheid te tonen, maar zijn in feite representaties.
- Ze zijn selectieve en cultuurspecifieke constructies.
- Sluit aan bij een kwalitatieve benadering.
Representaties worden beïnvloed door:
- Technische mogelijkheden van de zender.
- Opvattingen van mediamakers.
- Media-conventies en normen.
- Sociale en culturele context.
Encoding/Decoding – Stuart Hall (1980)
, Encoding: de zender codeert een boodschap met een bedoelde betekenis (preferred meaning) en houdt
rekening met een verondersteld publiek (implied audience).
Decoding: het publiek interpreteert de boodschap vanuit zijn eigen sociale, culturele en historisch context.
Betekenis ontstaat pas wanneer de ontvanger de tekst gebruikt.
Hall stelt dat mediateksten polysemisch zijn: ze kunnen verschillend geïnterpreteerd worden.
3 vormen van interpretatie/decodering:
Dominante lezing (preferred reading): publiek aanvaardt de bedoelde betekenis.
Onderhandelde lezing (negotiated reading): gedeeltelijke aanvaarding, aangepast aan eigen context en
ervarignen.
Oppositionele lezing (aberrante decodering): het publiek geeft een tegengestelde betekenis.
Mediateksten zijn selectieve, cultureel gevormde representaties van de werkelijkheid. Betekenis ligt niet vast in de
tekst zelf, maar ontstaat in de wisselwerking tussen maker en publiek.
5. REPRESENTATIE
= het gebruik van taal om op een betekenisvolle manier iets te zeggen over de wereld, of om de wereld betekenisvol
voor te stellen aan anderen. (Hall, 1997)
Belangrijke kenmerken van representatie
Ideologisch component
- Er zijn meerdere representaties mogelijk van dezelfde realiteit.
- Media maken keuzes (selectieproces).
- Wat getoond of weggelaten wordt, beïnvloedt hoe de werkelijkheid wordt voorgesteld.
=> representaties zijn nooit neutraal.
Betekenis zit niet in woorden zelf
- Betekenis is niet eigen aan taal.
- Betekenis wordt gevormd door taalgebruikers.
- Daarom is een sociaal gedeelde code nodig (taal + referentiekader).
Dit referentiekader noemt Hall conceptual maps: gedeelde mentale kaders waarmee we de wereld begrijpen.
Drie benaderingen van taal en werkelijkheid
Reflectieve (mimetische) benadering: taal weerspiegelt rechtstreeks de werkelijkheid.
- Bijv. een hond is een viervoeter, heeft een vacht, blaft, …
Intentionele benadering: taal drukt uit wat de zender bedoelt.
- Bijv. een hond wordt voorgesteld als eng, knuffelbaar, de beste vriend van de mens, …
Sociaal-constructivistische benadering: taal produceert en vormt betekenis via gedeelde conceptuele
kaders.
- Bijv. een hond kan cultureel begrepen worden als een huisdier, bescherming, een gezinslid, …
- In sommige culturen is een hond een gezinslid, in andere eerder een waakhond.
, Taal is ruimer dan woorden. Elk geluid, beeld of object dat als teken functioneert binnen een systeem van andere
tekens kan als taal worden gezien.
Bijv. geschreven tekst, muziek, kledingstijl, gebaren, verkeerslichten, …
Deze tekens representeren de concepten in onze mentale kaders.
Representatie is een proces, het verbindt 3 elementen.
De dingen die we willen communiceren.
Onze conceptuele kaders (mentale referentiekaders). Samen maken ze betekenis
De tekens (taal) die we gebruiken. mogelijk.
6. IDEOLOGIE
= georganiseerde overtuigingssystemen of waardenstelsels die via communicatie worden verspreid en versterkt, vaak
via representaties in media (McQuail & Deuze, 2020).
Politics of representation (Chris Baker): media bepalen mee hoe groepen, ongelijkheden en machtsrelaties worden
voorgesteld.
Doel van ideologische analyse
Dominante ideologieën ontmaskeren.
Tegenhegemonische ideeën identificeren (= ideeën die dominante machtsstructuren uitdagen).
Ideologische analyse kan gaan over klassenongelijkheid, maar ook over gender, etniciteit, LGBTQ+, …
(Neo)marxistische visies op media en ideologie:
Karl Marx & Friedrich Engels
- De dominante klasse controleert niet alleen productie, maar ook ideeën.
- Media helpen dominante ideologie verspreiden.
- Deze ideologie moet ontmaskerd worden.
Frankfurter Schule (Adorno, Horkheimer, Marcuse, Benjamin, Habermas)
- Zeer kritisch en pessimistisch over massamedia.
- Publiek wordt als passief gezien.
- Media versterken dominante ideologie en massacultuur.
Antonio Gramsci
- Introduceert hegemonie (= het stilzwijgend overnemen van de visie van de machtigen als de normale
manier van denken).
- Macht werkt via consensus (“common sense” = wat de meeste mensen als waar ervaren).
- Media presenteren dominante ideeën als vanzelfsprekend en natuurlijk.
Louis Althusser
- Media zijn ideologische staatsapparaten. Ze beïnvloeden mensen via ideeën, normen en waarden, niet
door dwang.
- Ze reproduceren de dominante ideologie.
- Toch relatief autonoom: er is soms ruimte voor afwijkende stemmen.
