H1: COMPUTERSYSTEMEN, ALGORITMES EN SOFTWARE...................................5
INLEIDING........................................................................................................................... 5
COMPUTERSYSTEMEN............................................................................................................ 5
De digitale revolutie..................................................................................................... 5
Computers.................................................................................................................... 6
GPU’s en AI................................................................................................................... 9
Elektronica en de wet van moore.................................................................................9
Toekomstige computerarchitecturen..........................................................................12
ALGORITMES..................................................................................................................... 15
Wat is een algoritme?................................................................................................. 15
Kenmerken van algoritmes........................................................................................16
Classificatie van algoritmes........................................................................................17
Illustratie: algoritmes voor het ‘raad-mijn-getal’- spelletje.........................................17
SOFTWARE........................................................................................................................ 19
Softwareontwikkeling.................................................................................................20
Softwarecode en fouten (bugs)..................................................................................20
Openbronsoftware (open source SW).........................................................................21
H2: COMPUTERNETWERKEN, INTERNET EN CLOUD..........................................23
COMPUTERNETWERKEN EN HET INTERNET................................................................................23
Het nut van communicatie- en computernetwerken..................................................23
de evolutie van netwerken en het internet.................................................................24
Het wereldwijde web en zijn verschillende fasen........................................................28
Technische aspecten van computernetwerken en het internet..................................31
CLOUDCOMPUTING.............................................................................................................. 36
Wat is de cloud?......................................................................................................... 36
Vormen van cloudcomputing......................................................................................37
Types van cloud......................................................................................................... 38
Bedenkingen bij cloudcomputing...............................................................................38
HET INTERNET DER DINGEN.................................................................................................. 39
Definitie en kenmerekn..............................................................................................39
De architectuur van het internet der dingen..............................................................40
Toepassingen van het internet der dingen.................................................................40
Uitdagingen voor het internet der dingen..................................................................41
H3: BIG DATA EN ARTIFICIELE INTELLIGENTIE: BASISCONCEPTEN....................42
INLEIDING......................................................................................................................... 42
BIG DATA......................................................................................................................... 42
Big data: de drie v’s en datagedreven analyses.........................................................42
Het big data-proces uitgelegd....................................................................................43
enkele toepassingsgebieden......................................................................................46
ARTIFICIELE INTELLIGENTIE (AI)............................................................................................. 46
Evolutie van het begrip ai..........................................................................................46
de definities van ai..................................................................................................... 47
enkele kenmerken van ai........................................................................................... 48
Een verdere verfijning van ai.....................................................................................49
NEURALE NETWERKEN.......................................................................................................... 51
Wat zijn (diepe) neurale netwerken?..........................................................................51
Waarom worden neurale netwerken gebruikt?...........................................................52
1
, Hoe leren neurale netwerken?...................................................................................53
Types van neurale netwerken....................................................................................57
MAATSCHAPPELIJKE UITDAGINGEN.......................................................................................... 58
PRivacy...................................................................................................................... 58
Gelijkheid en non-discriminatie..................................................................................59
vrijheidsrechten......................................................................................................... 60
Energie en klimaat..................................................................................................... 61
H4. UITDIEPING: SLIMME ALGORITMES VOOR DE ANALYSE EN GENERATIE VAN
BEELD EN TEKST........................................................................................... 61
INLEIDING......................................................................................................................... 61
SLIMME BEELDANALYSE EN BEELDGENERATIE............................................................................61
Korte inleiding tot computervisie...............................................................................61
Beeldinterpretatie...................................................................................................... 64
Beeldgeneratie........................................................................................................... 68
Uitdagingen bij computervisie en beeldgeneratie......................................................69
SLIMME TEKSTANALYSE EN TEKSTGENERATIE............................................................................74
Korte inleiding tot natuurlijke taalverwerking.............................................................74
neurale netwerkarchitecturen voor spraakverwerking...............................................75
Tekstanalyse.............................................................................................................. 78
tekstgeneratie............................................................................................................ 80
H5: DE REGULERING VAN ARTIFICIELE INTELLIGENTIE.....................................82
INLEIDING......................................................................................................................... 83
REGULERING VAN TECHNOLOGIE............................................................................................ 83
Recht.......................................................................................................................... 83
normen....................................................................................................................... 83
markt......................................................................................................................... 87
architectuur................................................................................................................ 87
HET BELANG VAN DATA VOOR AI........................................................................................... 89
DE REGULERING VAN ARTIFICIËLE INTELLIGENTIE IN DE EU..........................................................90
de weg naar de ai-verordening...................................................................................90
De ai-verordening....................................................................................................... 90
HET VERDRAG INZAKE AI VAN DE RAAD VAN EUROPA.................................................................96
DE REGULERING VAN ARTIFICIËLE INTELLIGENTIE BUITEN EUROPA..................................................97
De verenigde staten................................................................................................... 97
china.......................................................................................................................... 98
Afrika.......................................................................................................................... 98
Latijns-amerika........................................................................................................... 99
H6: TEN GRONDE: AI EN BUITENCONTRACTUELE AANSPRAKELIJKHEID.............99
INLEIDING......................................................................................................................... 99
CONTEXT.......................................................................................................................... 99
PRODUCTAANSPRAKELIJKHEID.............................................................................................. 100
Software als een product?........................................................................................100
Wanneer is ai ‘gebrekkig’?.......................................................................................101
verweermiddelen van de producent.........................................................................103
FOUTAANSPRAKELIJKHEID................................................................................................... 103
Welke actoren kunnen een fout begaan?.................................................................103
Wat maakt een fout uit in een ai context? Het ‘foutieve’ gebruik van AI-systemen. 104
OBJECTIEVE AANSPRAKELIJKHEID?........................................................................................106
RECHTSPERSOONLIJKHEID VOOR AI-SYSTEMEN........................................................................107
2
,H7: TEN GRONDE: SLIMME ALGORITMES IN DE RECHTSPRAAK.......................108
INLEIDING....................................................................................................................... 108
HET CONCEPT ‘LEGAL TECH’................................................................................................ 108
Wat is legal tech?..................................................................................................... 108
‘open data’, open data-richtlijn, data governance act en data act...........................109
Openbaarheid van rechtspraak in belgie..................................................................113
AI IN RECHTBANKEN.......................................................................................................... 114
Geautomatiseerde besluitvormingssystemen en beslissings- ondersteunende
systemen.................................................................................................................. 114
online geschillenbeslechting en cybercourts............................................................115
legal analytics en voorspellingsalgoritmes...............................................................116
opportuniteiten van Ai in rechtbanken.....................................................................118
uitdagingen van ai in rechtbanken...........................................................................120
regulering van ai in rechtbanken..............................................................................123
H8: ONLINE PRIVACY...................................................................................124
INLEIDING....................................................................................................................... 125
BASISBEGRIPPEN.............................................................................................................. 125
privacy: definities, perspectieven en taxonomieën..................................................125
PRivacy-by-design.................................................................................................... 127
privacytechnologie (privacy engineering)................................................................129
UITDAGINGEN VOOR ONLINE PRIVACY....................................................................................133
Metadata en verkeersanalayse................................................................................133
tracering online (online tracking).............................................................................134
ANONIMISEREN VAN DATABANKEN DIFFERENTIELE PRIVACY........................................................147
Belangrijk: het onderscheid tussen ‘anonimiseren’ en pseudonimiseren’................147
Hoe veilig zijn ‘geanonimiseerde’ datasets’?............................................................149
Anonimiseringstechnieken.......................................................................................150
Pseudonomiseringstechnieken.................................................................................158
Afsluitende beschouwing..........................................................................................159
H9: BEVEILIGINGSTECHNOLOGIEËN..............................................................160
CYBERDREIGINGEN............................................................................................................ 160
De evolutie van ‘cyberspace’...................................................................................160
Illustraties van cyberbeveiligingsrisico’s of -bedreigingen.......................................161
Wat zijn de onderliggende oorzaken van cyberbeveiligingsincidenten?...................166
BASISCONCEPTEN VAN CYBERBEVEILIGING.............................................................................167
Wat is cyberbeveiliging............................................................................................167
vereisten inzake computerbeveiliging......................................................................168
doelstellingen en eigenschappen van computerbeveiliging.....................................168
beveiligingsinbreuken.............................................................................................. 171
H10: BASISCONCEPTEN VAN BLOCKCHAINTECHNOLOGIE...............................173
INLEIDING....................................................................................................................... 173
BLOCKCHAIN: WAT EN WANNEER?........................................................................................ 173
wat is een blockchain?.............................................................................................174
types blockchain...................................................................................................... 174
voordelen en eigenschappen van een blockchain....................................................176
uitdagingen voor blockchain....................................................................................177
BASISCONCEPTEN VAN BLOCKCHAIN......................................................................................178
Hashfuncties............................................................................................................ 179
merkle-boom............................................................................................................ 180
3
, tijdstempels (timestamping)....................................................................................181
digitale handtekeningen...........................................................................................181
BITCOIN (BTC)................................................................................................................. 182
Digitaal geld (en de uitdagingen).............................................................................182
ontstaan en doel van bitcoin....................................................................................183
werking van bitcoin..................................................................................................184
uitdagingen voor bitcoin...........................................................................................186
ETHEREUM...................................................................................................................... 188
NON-FUNGIBLE TOKENS (NFT’S).......................................................................................... 190
SLIMME CONTRACTEN........................................................................................................ 191
wat is een slim contract...........................................................................................191
Voor- en nadelen van een slim contract...................................................................191
Slimme contracten ‘maken’.....................................................................................192
slimme contracten in de praktijk..............................................................................192
H11: DE JURIDISCHE UITDAGINGEN VAN BLOCKCHAINTECHNOLOGIE EN SLIMME
CONTRACTEN............................................................................................. 192
INLEIDING....................................................................................................................... 192
BLOCKCHAIN EN DE ALGEMENE VERORDENING GEGEVENSBESCHERMING.......................................193
Toepassingsgebied van de avg................................................................................193
Rechten en principes van de avg.............................................................................195
Blockchain als een kans voor de AVG.......................................................................197
JURIDISCHE UITDAGINGEN VAN SLIMME CONTRACTEN................................................................197
totstandkoming van een slim contract.....................................................................197
interpretatie en uitleg van een slim contract...........................................................197
relativiteit en tegenstelbaarheid..............................................................................197
Ontbinding van een slim contract............................................................................198
H12: BIOTECHNOLOGIE...............................................................................198
DEFINITIE EN CLASSIFICATIE VAN BIO-TECHNOLOGISCHE TECHNIEKEN...........................................198
KLASSIEKE VEREDELING...................................................................................................... 199
DNA.............................................................................................................................. 199
GENETISCHE MODIFICATIE................................................................................................... 201
genetische modificatie van bacterien en gisten.......................................................201
genetische modificatie van planten..........................................................................201
genetische modificatie van dieren...........................................................................201
GENOOMBEWERKING......................................................................................................... 202
DE WETGEVING ROND BIOTECHNOLOGIE................................................................................203
Ethische beschouwingen bij toepassing van klassieke selectie................................203
de wetgving bij toepassing van genetische modificatie...........................................203
de wetgeving bij toepassing van genoombewerking................................................205
H13: VAN NANOTECHNOLOGIE TOT UITGEBREIDE EN VIRTUELE REALITEITEN. 207
CONTEXT........................................................................................................................ 207
golven van innovatie................................................................................................ 207
wetgeving bij nieuwe technologieen........................................................................208
ENKELE OPKOMENDE TECHNOLOGIEËN MET GROTE IMPACT........................................................210
nanotechnologie en nog kleiner...............................................................................210
robots en androïden................................................................................................. 211
versmelting van de biologische mens met technologie............................................212
VIRTUELE EN UITGEBREIDE REALITEITEN EN METAVERSUMS........................................................213
basisconcepten........................................................................................................ 213
4