Ellen Van Gool – Prof. Anja Declercq – Academiejaar 2024-2025
MEDISCHE SOCIOLOGIE
HOOFDSTUK 1: MEDISCHE SOCIOLOGIE – EEN INLEIDING
INTRODUCTIE
Doel van het vak: andere bril om naar het medische te kijken
- Macro: inzicht in hoe maatschappelijke evoluties de gezondheidszorg beïnvloeden en hoe de
gezondheidszorg maatschappelijke evoluties mee beïnvloedt
- Micro: inzicht in hoe onze gezondheid ons (sociale) leven beïnvloedt en hoe ons sociale leven impact
heeft op onze gezondheid.
Voorbeelden
- Dingen die vroeger niet als medisch probleem werden gezien, worden nu soms wel gemedicaliseerd
o Bv. Vroeger gingen mensen naar de kerk en als ze relationele problemen hadden gingen ze
daar mee naar de pastoor, nu ga je daarmee naar de huisdokter (die dan doorverwijst naar
psycholoog)
o Bv. Kind dat vroeger niet kon stilzetten in de klas was gewoon een vervelend kind, nu gaan
ouders kijken naar ADHD
- Je verwacht dat elke nieuwe ingreep of medicatie (die beter werkt dan een vorige) meteen overal
ingevoerd wordt maar toch is dat vaak niet zo
o RCT’s weerspiegelen vaak niet hoe het er in de realiteit aan toegaat
§ Meestal mannen, 20-40-jarigen en mensen met maar 1 probleem
§ ó Realiteit: ouderen, comorbiditeit, inname van allerlei medicatie
- Over het algemeen heerst er het idee dat een diagnose iets is dat vastligt
o Toch verandert dit soms doorheen de tijd
o Bv. benamingen veranderen, diagnoses verdwijnen, …
- Impact van sociale media bv. ouders weigeren kinderen te laten vaccineren
- Sociale ongelijkheid: alle ziekten komen vaker voor bij laagopgeleiden (behalve 1: allergieën)
WAT IS (MEDISCHE) SOCIOLOGIE?
Sociologie is de wetenschap
- Die het samenleven van mensen bestudeert
- Van het sociale leven, sociale verandering en de sociale oorzaken en gevolgen van menselijk gedrag
- Psychologie richt zich op 1 persoon à sociologie richt zich op meerdere personen/groepen
Medische sociologie
- = het vakgebied dat bestudeert hoe sociale factoren – zoals cultuur, gezin, werk, armoede en gender –
invloed hebben op gezondheid, ziekte, geneeskunde en de organisatie van de gezondheidszorg.
- Bestaat uit 2 takken
o Sociologie van ziekte en gezondheid
o Sociologie van de geneeskunde en de geneeskundige beroepen
, - Kern: biologische factoren bepalen sociale mogelijkheden en de sociale wereld stelt grenzen aan wat
biologisch mogelijk is
Gezondheid is een vele breder begrip geworden en iets wat overal aanwezig is
- Van het beeld van dokters, ziekenhuisen, medicatie, … naar het beeld van gezonde voeding,
vitaminnen, beweging, therapie, …
- Als je vroeger ging wandelen ging je gewoon wandelen, als je nu gaat wandelen ben je aan het werken
aan je gezondheid bv. stappenteller
UITGANGSPUNTEN
Maatschappelijke evoluties beïnvloeden
- Wat als probleem wordt ervaren
o Verandert doorheen de tijd
o Voorbeeld: ontstaan grote steden en toename in aantal bewoners (19e eeuw)
§ Probleem: belangrijkste vorm van transport (nl. paard en kar, 1 per 17 inwoners)
veroorzaakte veel ongevallen, hoge verzekeringskosten, vervuiling en ongezonde
lucht (dode paarden bleven liggen, opstapeling paardenmest), lawaaioverlast, …
§ Steden konden niet meer met, maar ook niet zonder het paard
§ Er kwam een conferentie over het probleem, waarbij er geen oplossing in zicht was
à oplossing niet vanuit de overheid, niet door terug te voet te gaan (verleden), wel
door technologische innovatie nl. eerste auto’s en elektrische tram (toekomst!)
§ Dit waren destijd de ‘environmental saviors’, terwijl deze ondertussen zelf een
probleem zijn gaan vormen (m.b.t. global warming)
o Problemen van nu zijn niet de problemen van de toekomst en de oplossingen van nu zijn niet
noodzakelijk oplossingen in de toekomst!
- Vraag naar zorg
- Aanbod van zorg
- Organisatie van zorg
à dus: nieuw/ander probleem = vraag verandert = aanbod en organisatie van zorg veranderen
DE RELATIE TUSSEN GEZONDHEID EN WELZIJN
Sterke relatie
- Gezondheid/ziekte hebben impact op welzijn (psychisch, financieel, …)
- Welzijn heeft impact op je gezondheid
EENZAAMHEID = WELZIJNSPROBLEEM ÉN GEZONDHEIDSPROBLEEM
Eenzaamheid (je alleen voelen, subjectief) ¹ sociaal isolement (alleen zijn, objectief)
Meting: omwille van schaamte en sociale wenselijkheid verkiezen onderzoekers een indirecte meting (= het
woord ‘eenzaam’ niet gebruiken)
Wat zijn de gevolgen?
- Is niet onschuldig
2
, o Personen met goede sociale relaties hebben 50% meer kans om te overleven in vergelijking
met mensen met zwakke of onvoldoende sociale relaties.
o Eenzaamheid en ziekte lijken elkaar te versterken. Mensen die eenzaam zijn, worden slechte
‘zelfmanagers’. Zij zorgen slechter voor zichzelf en worden ook sneller ziek. Door hun ziekte
gaat het aangaan en onderhouden van sociale relaties steeds moeilijker. Dit resulteert in een
neerwaartse spiral
- Niet medicaliseren want is niet louter een medisch probleem, maar wel grote impact op gezondheid
o Mortaliteit hoger
o Hogere bloeddruk en hoger risico op hartziekten, beroertes, …
o Slechte impact op cognitieve performantie, dementie (bv. alzheimer) en slaap
Bidirectioneel verband
- eenzaamheid à slechtere gezondheid maar ook slechtere gezondheid à vaker eenzaam
- Afhankelijk van de ziekte bv. bij kanker is 24% eenzaam, bij verslavinng is 63% eenzaam
Wie is er meer vatbaar voor eenzaamheid?
- Eenzaamheid bij ouderen
o 7% voelt zich dikwijls eenzaam, 29% soms en 64% nooit
o Ouderen zijn niet eenzamer geworden de afgelopen decennia
o Sociale contacten: belangrijk voor je gezondheid om je hele leven nog nieuwe
vriendschappen te vormen!!!
- Ook bij jongeren à vaak taboe om daarover te praten
- Sociale gradiënt
o Meer eenzaamheid bij lager opleidingsniveau
o Meer eenzaamheid wanneer tekort aan financiële middelen (zowel bij jongeren, als ouderen)
à onduidelijk: lage SES à eenzaamheid OF eenzaamheid à lage SES
o Minder eenzaamheid bij gehuwden
3
, Bredere definitie van eenzaamheid
- Meer dan gebrek aan liefde, gezelschap, intimiteit, waardering, over het hoofd gezien worden
- OOK: niet ondersteund of gewaardeerd voelen door medeburgers, werkgevers, de gemeenschap en
onze overheid à je in politiek en economisch opzicht uitegesloten voelen (bv. eerlijke behandeling, je
stem kunnen laten horen, respect en vriendelijkheid, …)
- Gebrek aan sociaal kapitaal: de wereld is zo groot geworden dat we er ons eenzaam in zijn gaan
voelen
o Ontkerkelijking
o Thuiswerken
o Online shoppen
o Postbode komt niet binnen, bankautomaat ipv bediende, chatbot ipv klantendienst
+ meer bezig met individuele ontwikkeling ipv gemeenschapsontwikkeling
Welke oplossingen zijn er?
- Mogelijke oplossingen
o Een pil tegen eenzaamheid (bv. allopregnanolone)?
o Platformen om te verbinden (bv. rent a friend)
o Verzachting van de symptomen pakt de wortels van het probleem niet aan dus toch eerder
zoeken naar maatschappelijke, politieke, economische, … oplossingen
Bv. als stad/gemeente kan je een groot verschil maken met ruimtelijke orderning: mensen
meer de kans geven tot ontmoeting
- Evaluatie van oplossingen/strategieën bijzonder belangrijk: niet alles werkt en sommige interventies
werken alleen bij specifieke doelgroepen
- Oplossing op 3 niveaus
1. Bewustmaking: sociale gezondheid promoten
belang van gedurende je hele leven nieuwe contacten te leggen, leefwereld groot genoeg te
houden – zonder te culpabiliseren of te stigmatiseren (preventie – eerder voor heel Vlaanderen)
2. Initiatieven die niet specifiek op eenzaamheid gericht zijn, maar die wel sociale contacten en
sociale cohesie bevorderen (preventie en curatie – Vlaanderen en lokaal)
3. Initiatieven die specifiek op sociale en/of emotionele eenzaamheid gericht zijn (curatie – eerder
lokaal).
- Verschillende soorten interventies nodig voor sociale (bv. vrijwilligers die mensen bezoeken) en
emotionele eenzaamheid (bv. Cognitieve Gedragstherapie)!
4
MEDISCHE SOCIOLOGIE
HOOFDSTUK 1: MEDISCHE SOCIOLOGIE – EEN INLEIDING
INTRODUCTIE
Doel van het vak: andere bril om naar het medische te kijken
- Macro: inzicht in hoe maatschappelijke evoluties de gezondheidszorg beïnvloeden en hoe de
gezondheidszorg maatschappelijke evoluties mee beïnvloedt
- Micro: inzicht in hoe onze gezondheid ons (sociale) leven beïnvloedt en hoe ons sociale leven impact
heeft op onze gezondheid.
Voorbeelden
- Dingen die vroeger niet als medisch probleem werden gezien, worden nu soms wel gemedicaliseerd
o Bv. Vroeger gingen mensen naar de kerk en als ze relationele problemen hadden gingen ze
daar mee naar de pastoor, nu ga je daarmee naar de huisdokter (die dan doorverwijst naar
psycholoog)
o Bv. Kind dat vroeger niet kon stilzetten in de klas was gewoon een vervelend kind, nu gaan
ouders kijken naar ADHD
- Je verwacht dat elke nieuwe ingreep of medicatie (die beter werkt dan een vorige) meteen overal
ingevoerd wordt maar toch is dat vaak niet zo
o RCT’s weerspiegelen vaak niet hoe het er in de realiteit aan toegaat
§ Meestal mannen, 20-40-jarigen en mensen met maar 1 probleem
§ ó Realiteit: ouderen, comorbiditeit, inname van allerlei medicatie
- Over het algemeen heerst er het idee dat een diagnose iets is dat vastligt
o Toch verandert dit soms doorheen de tijd
o Bv. benamingen veranderen, diagnoses verdwijnen, …
- Impact van sociale media bv. ouders weigeren kinderen te laten vaccineren
- Sociale ongelijkheid: alle ziekten komen vaker voor bij laagopgeleiden (behalve 1: allergieën)
WAT IS (MEDISCHE) SOCIOLOGIE?
Sociologie is de wetenschap
- Die het samenleven van mensen bestudeert
- Van het sociale leven, sociale verandering en de sociale oorzaken en gevolgen van menselijk gedrag
- Psychologie richt zich op 1 persoon à sociologie richt zich op meerdere personen/groepen
Medische sociologie
- = het vakgebied dat bestudeert hoe sociale factoren – zoals cultuur, gezin, werk, armoede en gender –
invloed hebben op gezondheid, ziekte, geneeskunde en de organisatie van de gezondheidszorg.
- Bestaat uit 2 takken
o Sociologie van ziekte en gezondheid
o Sociologie van de geneeskunde en de geneeskundige beroepen
, - Kern: biologische factoren bepalen sociale mogelijkheden en de sociale wereld stelt grenzen aan wat
biologisch mogelijk is
Gezondheid is een vele breder begrip geworden en iets wat overal aanwezig is
- Van het beeld van dokters, ziekenhuisen, medicatie, … naar het beeld van gezonde voeding,
vitaminnen, beweging, therapie, …
- Als je vroeger ging wandelen ging je gewoon wandelen, als je nu gaat wandelen ben je aan het werken
aan je gezondheid bv. stappenteller
UITGANGSPUNTEN
Maatschappelijke evoluties beïnvloeden
- Wat als probleem wordt ervaren
o Verandert doorheen de tijd
o Voorbeeld: ontstaan grote steden en toename in aantal bewoners (19e eeuw)
§ Probleem: belangrijkste vorm van transport (nl. paard en kar, 1 per 17 inwoners)
veroorzaakte veel ongevallen, hoge verzekeringskosten, vervuiling en ongezonde
lucht (dode paarden bleven liggen, opstapeling paardenmest), lawaaioverlast, …
§ Steden konden niet meer met, maar ook niet zonder het paard
§ Er kwam een conferentie over het probleem, waarbij er geen oplossing in zicht was
à oplossing niet vanuit de overheid, niet door terug te voet te gaan (verleden), wel
door technologische innovatie nl. eerste auto’s en elektrische tram (toekomst!)
§ Dit waren destijd de ‘environmental saviors’, terwijl deze ondertussen zelf een
probleem zijn gaan vormen (m.b.t. global warming)
o Problemen van nu zijn niet de problemen van de toekomst en de oplossingen van nu zijn niet
noodzakelijk oplossingen in de toekomst!
- Vraag naar zorg
- Aanbod van zorg
- Organisatie van zorg
à dus: nieuw/ander probleem = vraag verandert = aanbod en organisatie van zorg veranderen
DE RELATIE TUSSEN GEZONDHEID EN WELZIJN
Sterke relatie
- Gezondheid/ziekte hebben impact op welzijn (psychisch, financieel, …)
- Welzijn heeft impact op je gezondheid
EENZAAMHEID = WELZIJNSPROBLEEM ÉN GEZONDHEIDSPROBLEEM
Eenzaamheid (je alleen voelen, subjectief) ¹ sociaal isolement (alleen zijn, objectief)
Meting: omwille van schaamte en sociale wenselijkheid verkiezen onderzoekers een indirecte meting (= het
woord ‘eenzaam’ niet gebruiken)
Wat zijn de gevolgen?
- Is niet onschuldig
2
, o Personen met goede sociale relaties hebben 50% meer kans om te overleven in vergelijking
met mensen met zwakke of onvoldoende sociale relaties.
o Eenzaamheid en ziekte lijken elkaar te versterken. Mensen die eenzaam zijn, worden slechte
‘zelfmanagers’. Zij zorgen slechter voor zichzelf en worden ook sneller ziek. Door hun ziekte
gaat het aangaan en onderhouden van sociale relaties steeds moeilijker. Dit resulteert in een
neerwaartse spiral
- Niet medicaliseren want is niet louter een medisch probleem, maar wel grote impact op gezondheid
o Mortaliteit hoger
o Hogere bloeddruk en hoger risico op hartziekten, beroertes, …
o Slechte impact op cognitieve performantie, dementie (bv. alzheimer) en slaap
Bidirectioneel verband
- eenzaamheid à slechtere gezondheid maar ook slechtere gezondheid à vaker eenzaam
- Afhankelijk van de ziekte bv. bij kanker is 24% eenzaam, bij verslavinng is 63% eenzaam
Wie is er meer vatbaar voor eenzaamheid?
- Eenzaamheid bij ouderen
o 7% voelt zich dikwijls eenzaam, 29% soms en 64% nooit
o Ouderen zijn niet eenzamer geworden de afgelopen decennia
o Sociale contacten: belangrijk voor je gezondheid om je hele leven nog nieuwe
vriendschappen te vormen!!!
- Ook bij jongeren à vaak taboe om daarover te praten
- Sociale gradiënt
o Meer eenzaamheid bij lager opleidingsniveau
o Meer eenzaamheid wanneer tekort aan financiële middelen (zowel bij jongeren, als ouderen)
à onduidelijk: lage SES à eenzaamheid OF eenzaamheid à lage SES
o Minder eenzaamheid bij gehuwden
3
, Bredere definitie van eenzaamheid
- Meer dan gebrek aan liefde, gezelschap, intimiteit, waardering, over het hoofd gezien worden
- OOK: niet ondersteund of gewaardeerd voelen door medeburgers, werkgevers, de gemeenschap en
onze overheid à je in politiek en economisch opzicht uitegesloten voelen (bv. eerlijke behandeling, je
stem kunnen laten horen, respect en vriendelijkheid, …)
- Gebrek aan sociaal kapitaal: de wereld is zo groot geworden dat we er ons eenzaam in zijn gaan
voelen
o Ontkerkelijking
o Thuiswerken
o Online shoppen
o Postbode komt niet binnen, bankautomaat ipv bediende, chatbot ipv klantendienst
+ meer bezig met individuele ontwikkeling ipv gemeenschapsontwikkeling
Welke oplossingen zijn er?
- Mogelijke oplossingen
o Een pil tegen eenzaamheid (bv. allopregnanolone)?
o Platformen om te verbinden (bv. rent a friend)
o Verzachting van de symptomen pakt de wortels van het probleem niet aan dus toch eerder
zoeken naar maatschappelijke, politieke, economische, … oplossingen
Bv. als stad/gemeente kan je een groot verschil maken met ruimtelijke orderning: mensen
meer de kans geven tot ontmoeting
- Evaluatie van oplossingen/strategieën bijzonder belangrijk: niet alles werkt en sommige interventies
werken alleen bij specifieke doelgroepen
- Oplossing op 3 niveaus
1. Bewustmaking: sociale gezondheid promoten
belang van gedurende je hele leven nieuwe contacten te leggen, leefwereld groot genoeg te
houden – zonder te culpabiliseren of te stigmatiseren (preventie – eerder voor heel Vlaanderen)
2. Initiatieven die niet specifiek op eenzaamheid gericht zijn, maar die wel sociale contacten en
sociale cohesie bevorderen (preventie en curatie – Vlaanderen en lokaal)
3. Initiatieven die specifiek op sociale en/of emotionele eenzaamheid gericht zijn (curatie – eerder
lokaal).
- Verschillende soorten interventies nodig voor sociale (bv. vrijwilligers die mensen bezoeken) en
emotionele eenzaamheid (bv. Cognitieve Gedragstherapie)!
4
