Samenvattig Inleiding tot de moderne literatuur
Hoofdstuk 1: Middeleeuwse literatuur: inleiding (les 1)
1. Periodisering
Vroege Middeleeuwen: periode van verval (ca. 500-1000)
Overblijfselen:
- Latijnse teksten <> moderne literaturen
- Orale verhaalkunst in de volkstaal
- Uitzonderingen: cultuur van niet-Westerse volkeren (Byzantium, Islam)
- Stijlvormen van de Latijnse literatuur:
o Episch-illustratieve stijl: vooral ten dienste van propagandadoeleinden: verhalen uit de Bijbelse
geschiedenis, hagiografie.
o Symbolisch-illustratieve stijl: men streeft niet meer naar een realistische afbeelding, maar wel naar
de bezwering en de geestelijke tegenwoordigheid van het heilige wezen waardoor ieder detail van
de voorstelling veranderd wordt in de geheimschrifttekens van de helsleer. De artistieke
voorstellingswereld wordt beschouwd als de weerspiegeling van Gods schepping, als een weergave
van ‘het boek van God’.
Verval:
- Volkeren leven op een gerichte manier met weinig vormen van cultuur.
- Geen school, welvaart, bibliotheken, …
- Uitzonderingen vinden plaats binnen kloosters die Latijnse scholingen voorzien.
- Pas vanaf de 12e eeuw zullen de eerste teksten voorkomen, hiervoor spreken we van een orale
verhaalkunde.
- Buiten Europa vinden we wel culturele aanwezigheid: bv. de Arabische wereld en het verderzetten van de
Byzantijnse cultuur na de val van het ORR.
- Eerste tekenen van heropleving omstreeks 800: Karolingische Renaissance.
- Karel de Grote maakt werk van scholing en moedigt hogere kringen aan hun kinderen naar school te sturen.
Hoge Middeleeuwen: nieuw élan van de Westerse cultuur (ca. 1000-1250)
We spreken van een literaire heropleving:
- Twee types van literatuur:
o Aristocratisch: de troubadours
o Stedelijke, burgerlijke cultuur vergt vrijheid en zal het thema van het individu centraal stellen.
Late Middeleeuwen (ca. 1250-1500)
- Nog een hoofdzakelijk christelijke cultuur.
- Dante en het scheppingsverhaal
- Stadscultuur: herfsttij der Middeleeuwen
- In Italië: begin Renaissance
2. Culturele context van de Middeleeuwse literatuur
Middeleeuwse eenheidscultuur: men leefde in een vroegmoderne cultuur vanuit één collectieve gedachte: god heeft
ons geschapen.
De middeleeuwse cultuur werd bepaald door religie.
1
,Goddelijke orde:
- Bepaalt volgens geloof, maatschappelijke kennis en sociaal handelen.
- Geeft eenheid aan de cultuur van de middeleeuwse mens.
- Wordt niet in vraag gesteld door de grote eenheid volgens dezelfde waarde.
- Pas vanaf de 16de eeuw vinden de eerste boerenopstanden plaats.
Eenheidscultuur wordt opgebouwd vanaf de 9 de eeuw (Karel de Grote)
- Bloeit op het einde van de hoge ME tot in de late ME
- Geraakt in verval vanaf de late ME
- De renaissance vormt een moderne cultuur en zal officieel de breuk vormen met de voorgaande
eenheidscultuur.
Habitus: theorie door Panofsky en Bourdieu, theorie van de eenheidscultuur a.d.h.v. vanzelfsprekende kennis en
gedrag.
In tijden van Karel de Grote schenkt de bijbel het volk orde in een wereld vol chaos.
1. Vroegmiddeleeuwse literatuur
a) Oud Germaanse literatuur
- Illustreert de niet-christelijke Germaanse cultuur
- Deze cultuur hield het langst stand bij de Vikingen
- Binnen onze streken werden de Germaanse stammen snel bekeerd naar het christendom
- Mondeling overgeleverd in de periode tussen 700 en 1250
o Bewaarde documenten
o Invloed van het christendom
- Kennis adhv archeologische vondsten.
Bv. lier binnen een grafheuvel.
Rol was zodanig belangrijk dat een verteller met hun lier begraven werd.
Diende mogelijks als spindoctors die zowel een politieke, militaire en culturele functie invulden.
(Een spindoctor is een adviseur of voorlichter van een politieke partij of een ambtsdrager die de opdracht heeft het
beleid van zijn politieke opdrachtgever zo positief mogelijk te presenteren en te verdedigen of hem of haar daarin
te coachen. Het doel is het gunstig stemmen van de publieke opinie.)
Kenmerken van de Germaanse verhaalcultuur:
Overdrachtsvorm:
- Orale literatuur; vaak door vrouwen die een grote rol speelden binnen de samenleving.
- Militaire dichters = skopen en skalden (beeldfragment); zij becommentarieerden de stam.
- Vertellingen namen plaats binnen de ‘centrale hal’ waar ook belangrijke politieke en militaire
beslissingen werden gemaakt, wat leidde tot de militaire dichters.
Stilistische kenmerken:
- Eenvoudig, functioneel rijm: mnemotechnisch hulpmiddel
- Vaste uitdrukkingen die hielpen bij het onhouden van de verhalen.
Inhoudelijke kenmerken
- Historische gebeurtenissen als basis: periode van volksverhuizingen (5 de-6de Eeuw)
- Legitimeren van het gezag van de vorst
- Vaak een christelijk tintje (in latere schriftelijke versies)
Kenmerken van de plot:
- Heldenverhalen met een vast schema
- Complex geheel van verhaallijnen
2
, - Allusies op stammentwisten en ruzies TEKSTVOORBEELD: BEOWULF
- Tijdens de 4e en 5e eeuw migreerde de Germaanse stammen massaal naar Engeland.
- Dit zorgde voor meerdere conflicten die diende als stof voor de verhalen.
- Er ontstond een concurrentie binnen de stammen onderling.
- Centraal thema: het goede (mijn eigen volk) vs. het kwade (hetgeen mijn volk in de weg staat)
Röksteen: runeninscripties bewaard in Östergötland (Zuidoost-Zweden, dicht bij Linköping)
Runenstenen weergeven de bedoeling van het schrift en de bedoelingen van de bevolking.
De runestenen dragen een grote betekenis binnen de verschillende generaties van de bevolking.
“Ter nagedachtenis van Vemoor staan deze runen. (...) Ik zeg dit voor hem die negen generaties geleden zijn
leven verloor bij de Hreidgoths (Ostrogothen). (...) Theoderic de stoute, leider van de zeekrijgers, heerste
over de kusten van Hreiosea (Middellandse zee). Nu zit hij op armedon, zijn Goth(isch paard), de prins van
de Maerings”
Vast schema van het Germaanse verhalen:
- Goede held die strijd tegen de kwade duisternis.
- Hedendaags zeer versimpled. Bv. Marvel
- Net zoals in hedendaagse soaps was er altijd plaats voor conflicten, complexiteit en subplots.
Wat is een goede leider? Wie zorgt goed voor het volk?
TEKSTVOORBEELD: BEOWULF
Daar kwam Grendel uit het moer, onzichtbaar in de mistbanken. Gods toorn rustte op hem. De onheilbrengende vijand wilde
in de verheven zaal weer een menselijk wezen verraderlijk gaan grijpen. Onder dekking van de wolken kwam hij naderbij, tot
waar hij de wijnhal, de gouden zaal der mannen, met ornamenten ingelegd, gemakkelijk kon zien liggen. Dat was niet de
eerste keer, dat hij het huis van Hrothgar had opgezocht. Nooit in heel zijn leven, vroeger noch daarna, heeft hij er een meer
geharde held gevonden en moediger zaalbewakers. [ ... ] Onverschrokken keek Hygelacs verwant [ = Beowulf] toe, hoe de
moordende vijand te werk zou gaan met zijn plotselinge aanvallen. Het monster was niet van plan lang te wachten, maar
greep eerst een strijder in zijn slaap, scheurde hem, voor hij zich verweren kon, uiteen, beet zijn gewrichten stuk, dronk het
bloed uit de aderen en verzwolg hem in grote stukken. Het duurde niet lang of hij had heel de dode opgegeten, zelfs de
handen en de voeten. Het duivelse wezen kwam weer naderbij voor de volgende, greep naar de onverschrokkene op de
slaapbank [Beowulf], reikte naar hem met zijn klauw. Met ware doodsverachting pakte deze hem vast en zette zich schrap
met zijn arm. De meester der misdaden realiseerde zich onmiddellijk, dat hij op de aarde, in de uithoeken van de wereld,
geen man had ontmoet met grotere kracht in de handen. Angst greep zijn hart en geest, maar hij kon niet meer weg. Graag
was hij gegaan, was hij gevlucht naar zijn schuilplaats, was hij teruggekeerd naar de verzamelplaats van duivels. De positie
waarin hij daar verkeerde was totaal anders dan hij ooit in zijn leven had meegemaakt. (Anoniem, Beowulf)
Beowulf
- Ontstaat in de 8ste eeuw, manuscript: 10de
- Gebeurtenissen in Denemarken (450-600)
- Taal van Angelen en Saksen (oud-Engels)
- Tragische heldendood; Beowolf wordt na zijn dood een voorbeeld voor andere helden. Sterven gaat gepaard
met eer. = Geen ‘happy end’
- Sterk Germaans geloof in goede en slechte magische krachten die worden opgeroepen door tovenaars.
Hildebrandlied
- Oud-Duits, ontstaat in de 8ste eeuw (Langobarden)
- Oudste manuscript (eerste helft 9de eeuw)
3
, - Over een gevecht tussen vader en zoon.
Nibelungenlied
- Populaire legendes over Germaanse helden (Siegfried, Brunhilde) in het oud-Duits.
- Thematisch: tragische heldendood, conflict tussen goed & kwaad/ licht & duisternis, vergelding van onrecht/
trouw en verraad
- Motieven: mantel van de dwergenkoning , toverstaf uit de Nibelungenschat, doden van de draak,
(on)kwetsbaarheid van Siegfried
- Richard Wagner: ring uit de Noorse Völsungensage (geeft bezitter almacht, begeerd door goden en helden,
maakt bezitter tot slaaf)
Oudscandinavische literatuur
- Rijkste verzameling, laatste overlevenden van de Oudgermaanse cultuur
- Skaldenpoëzie
- Saga’s (prozagedichten)
- Eddaliederen
Voorbeeld Edda:
- Aforismen uit de Hávamál (spreek uit: Hauvamaul), het lied van de Hoge (maakt deel uit van de poëtische
Edda die vooral bestaat uit heldenliederen en mythes)
- “Vee sterft; familieleden sterven; ook u moet sterven;Ik weet één ding dat nooit zal sterven: de reputatie
van een gestorven man.”
Voorbeeld Saga:
- Laxdæla saga (Noordwest IJsland, orale traditie, ca. 900; neergeschreven in 1245)
b) Karolingische renaissance
Ontstaan van de eenheidscultuur
- Het antieke cultuurideaal
- De christelijke levensbeschouwing
- Driedeling: ridderdom, geestelijkheid en boerenstand
Kenmerken van de chansons de geste:
Overdrachtsvorm:
- Beroepsdichters (jongleurs)
- Gezongen met instrumentale begeleiding (later opgetekend)
Heldenverhalen, aangepast aan de eenheidscultuur
- Heldhaftige historische figuren: cf. Karelromans
- Ideologische functie: systeembestendigend propagandamiddel
- Lofliederen (trouw aan de heer)
- Christelijke levensbeschouwing (<> theocratie)
(Een theocratie is een staatsvorm waarin de godheid als onmiddellijke gezagsdrager wordt beschouwd.)
TEKSTVOORBEELD: CHANSON DE ROLAND
Karolingische Renaissance = basis voor de Middeleeuwse eenheidscultuur:
- Karel de Grote kon zelf niet goed schrijven maar olringde zich met raadgevers die het wel konden.
4
Hoofdstuk 1: Middeleeuwse literatuur: inleiding (les 1)
1. Periodisering
Vroege Middeleeuwen: periode van verval (ca. 500-1000)
Overblijfselen:
- Latijnse teksten <> moderne literaturen
- Orale verhaalkunst in de volkstaal
- Uitzonderingen: cultuur van niet-Westerse volkeren (Byzantium, Islam)
- Stijlvormen van de Latijnse literatuur:
o Episch-illustratieve stijl: vooral ten dienste van propagandadoeleinden: verhalen uit de Bijbelse
geschiedenis, hagiografie.
o Symbolisch-illustratieve stijl: men streeft niet meer naar een realistische afbeelding, maar wel naar
de bezwering en de geestelijke tegenwoordigheid van het heilige wezen waardoor ieder detail van
de voorstelling veranderd wordt in de geheimschrifttekens van de helsleer. De artistieke
voorstellingswereld wordt beschouwd als de weerspiegeling van Gods schepping, als een weergave
van ‘het boek van God’.
Verval:
- Volkeren leven op een gerichte manier met weinig vormen van cultuur.
- Geen school, welvaart, bibliotheken, …
- Uitzonderingen vinden plaats binnen kloosters die Latijnse scholingen voorzien.
- Pas vanaf de 12e eeuw zullen de eerste teksten voorkomen, hiervoor spreken we van een orale
verhaalkunde.
- Buiten Europa vinden we wel culturele aanwezigheid: bv. de Arabische wereld en het verderzetten van de
Byzantijnse cultuur na de val van het ORR.
- Eerste tekenen van heropleving omstreeks 800: Karolingische Renaissance.
- Karel de Grote maakt werk van scholing en moedigt hogere kringen aan hun kinderen naar school te sturen.
Hoge Middeleeuwen: nieuw élan van de Westerse cultuur (ca. 1000-1250)
We spreken van een literaire heropleving:
- Twee types van literatuur:
o Aristocratisch: de troubadours
o Stedelijke, burgerlijke cultuur vergt vrijheid en zal het thema van het individu centraal stellen.
Late Middeleeuwen (ca. 1250-1500)
- Nog een hoofdzakelijk christelijke cultuur.
- Dante en het scheppingsverhaal
- Stadscultuur: herfsttij der Middeleeuwen
- In Italië: begin Renaissance
2. Culturele context van de Middeleeuwse literatuur
Middeleeuwse eenheidscultuur: men leefde in een vroegmoderne cultuur vanuit één collectieve gedachte: god heeft
ons geschapen.
De middeleeuwse cultuur werd bepaald door religie.
1
,Goddelijke orde:
- Bepaalt volgens geloof, maatschappelijke kennis en sociaal handelen.
- Geeft eenheid aan de cultuur van de middeleeuwse mens.
- Wordt niet in vraag gesteld door de grote eenheid volgens dezelfde waarde.
- Pas vanaf de 16de eeuw vinden de eerste boerenopstanden plaats.
Eenheidscultuur wordt opgebouwd vanaf de 9 de eeuw (Karel de Grote)
- Bloeit op het einde van de hoge ME tot in de late ME
- Geraakt in verval vanaf de late ME
- De renaissance vormt een moderne cultuur en zal officieel de breuk vormen met de voorgaande
eenheidscultuur.
Habitus: theorie door Panofsky en Bourdieu, theorie van de eenheidscultuur a.d.h.v. vanzelfsprekende kennis en
gedrag.
In tijden van Karel de Grote schenkt de bijbel het volk orde in een wereld vol chaos.
1. Vroegmiddeleeuwse literatuur
a) Oud Germaanse literatuur
- Illustreert de niet-christelijke Germaanse cultuur
- Deze cultuur hield het langst stand bij de Vikingen
- Binnen onze streken werden de Germaanse stammen snel bekeerd naar het christendom
- Mondeling overgeleverd in de periode tussen 700 en 1250
o Bewaarde documenten
o Invloed van het christendom
- Kennis adhv archeologische vondsten.
Bv. lier binnen een grafheuvel.
Rol was zodanig belangrijk dat een verteller met hun lier begraven werd.
Diende mogelijks als spindoctors die zowel een politieke, militaire en culturele functie invulden.
(Een spindoctor is een adviseur of voorlichter van een politieke partij of een ambtsdrager die de opdracht heeft het
beleid van zijn politieke opdrachtgever zo positief mogelijk te presenteren en te verdedigen of hem of haar daarin
te coachen. Het doel is het gunstig stemmen van de publieke opinie.)
Kenmerken van de Germaanse verhaalcultuur:
Overdrachtsvorm:
- Orale literatuur; vaak door vrouwen die een grote rol speelden binnen de samenleving.
- Militaire dichters = skopen en skalden (beeldfragment); zij becommentarieerden de stam.
- Vertellingen namen plaats binnen de ‘centrale hal’ waar ook belangrijke politieke en militaire
beslissingen werden gemaakt, wat leidde tot de militaire dichters.
Stilistische kenmerken:
- Eenvoudig, functioneel rijm: mnemotechnisch hulpmiddel
- Vaste uitdrukkingen die hielpen bij het onhouden van de verhalen.
Inhoudelijke kenmerken
- Historische gebeurtenissen als basis: periode van volksverhuizingen (5 de-6de Eeuw)
- Legitimeren van het gezag van de vorst
- Vaak een christelijk tintje (in latere schriftelijke versies)
Kenmerken van de plot:
- Heldenverhalen met een vast schema
- Complex geheel van verhaallijnen
2
, - Allusies op stammentwisten en ruzies TEKSTVOORBEELD: BEOWULF
- Tijdens de 4e en 5e eeuw migreerde de Germaanse stammen massaal naar Engeland.
- Dit zorgde voor meerdere conflicten die diende als stof voor de verhalen.
- Er ontstond een concurrentie binnen de stammen onderling.
- Centraal thema: het goede (mijn eigen volk) vs. het kwade (hetgeen mijn volk in de weg staat)
Röksteen: runeninscripties bewaard in Östergötland (Zuidoost-Zweden, dicht bij Linköping)
Runenstenen weergeven de bedoeling van het schrift en de bedoelingen van de bevolking.
De runestenen dragen een grote betekenis binnen de verschillende generaties van de bevolking.
“Ter nagedachtenis van Vemoor staan deze runen. (...) Ik zeg dit voor hem die negen generaties geleden zijn
leven verloor bij de Hreidgoths (Ostrogothen). (...) Theoderic de stoute, leider van de zeekrijgers, heerste
over de kusten van Hreiosea (Middellandse zee). Nu zit hij op armedon, zijn Goth(isch paard), de prins van
de Maerings”
Vast schema van het Germaanse verhalen:
- Goede held die strijd tegen de kwade duisternis.
- Hedendaags zeer versimpled. Bv. Marvel
- Net zoals in hedendaagse soaps was er altijd plaats voor conflicten, complexiteit en subplots.
Wat is een goede leider? Wie zorgt goed voor het volk?
TEKSTVOORBEELD: BEOWULF
Daar kwam Grendel uit het moer, onzichtbaar in de mistbanken. Gods toorn rustte op hem. De onheilbrengende vijand wilde
in de verheven zaal weer een menselijk wezen verraderlijk gaan grijpen. Onder dekking van de wolken kwam hij naderbij, tot
waar hij de wijnhal, de gouden zaal der mannen, met ornamenten ingelegd, gemakkelijk kon zien liggen. Dat was niet de
eerste keer, dat hij het huis van Hrothgar had opgezocht. Nooit in heel zijn leven, vroeger noch daarna, heeft hij er een meer
geharde held gevonden en moediger zaalbewakers. [ ... ] Onverschrokken keek Hygelacs verwant [ = Beowulf] toe, hoe de
moordende vijand te werk zou gaan met zijn plotselinge aanvallen. Het monster was niet van plan lang te wachten, maar
greep eerst een strijder in zijn slaap, scheurde hem, voor hij zich verweren kon, uiteen, beet zijn gewrichten stuk, dronk het
bloed uit de aderen en verzwolg hem in grote stukken. Het duurde niet lang of hij had heel de dode opgegeten, zelfs de
handen en de voeten. Het duivelse wezen kwam weer naderbij voor de volgende, greep naar de onverschrokkene op de
slaapbank [Beowulf], reikte naar hem met zijn klauw. Met ware doodsverachting pakte deze hem vast en zette zich schrap
met zijn arm. De meester der misdaden realiseerde zich onmiddellijk, dat hij op de aarde, in de uithoeken van de wereld,
geen man had ontmoet met grotere kracht in de handen. Angst greep zijn hart en geest, maar hij kon niet meer weg. Graag
was hij gegaan, was hij gevlucht naar zijn schuilplaats, was hij teruggekeerd naar de verzamelplaats van duivels. De positie
waarin hij daar verkeerde was totaal anders dan hij ooit in zijn leven had meegemaakt. (Anoniem, Beowulf)
Beowulf
- Ontstaat in de 8ste eeuw, manuscript: 10de
- Gebeurtenissen in Denemarken (450-600)
- Taal van Angelen en Saksen (oud-Engels)
- Tragische heldendood; Beowolf wordt na zijn dood een voorbeeld voor andere helden. Sterven gaat gepaard
met eer. = Geen ‘happy end’
- Sterk Germaans geloof in goede en slechte magische krachten die worden opgeroepen door tovenaars.
Hildebrandlied
- Oud-Duits, ontstaat in de 8ste eeuw (Langobarden)
- Oudste manuscript (eerste helft 9de eeuw)
3
, - Over een gevecht tussen vader en zoon.
Nibelungenlied
- Populaire legendes over Germaanse helden (Siegfried, Brunhilde) in het oud-Duits.
- Thematisch: tragische heldendood, conflict tussen goed & kwaad/ licht & duisternis, vergelding van onrecht/
trouw en verraad
- Motieven: mantel van de dwergenkoning , toverstaf uit de Nibelungenschat, doden van de draak,
(on)kwetsbaarheid van Siegfried
- Richard Wagner: ring uit de Noorse Völsungensage (geeft bezitter almacht, begeerd door goden en helden,
maakt bezitter tot slaaf)
Oudscandinavische literatuur
- Rijkste verzameling, laatste overlevenden van de Oudgermaanse cultuur
- Skaldenpoëzie
- Saga’s (prozagedichten)
- Eddaliederen
Voorbeeld Edda:
- Aforismen uit de Hávamál (spreek uit: Hauvamaul), het lied van de Hoge (maakt deel uit van de poëtische
Edda die vooral bestaat uit heldenliederen en mythes)
- “Vee sterft; familieleden sterven; ook u moet sterven;Ik weet één ding dat nooit zal sterven: de reputatie
van een gestorven man.”
Voorbeeld Saga:
- Laxdæla saga (Noordwest IJsland, orale traditie, ca. 900; neergeschreven in 1245)
b) Karolingische renaissance
Ontstaan van de eenheidscultuur
- Het antieke cultuurideaal
- De christelijke levensbeschouwing
- Driedeling: ridderdom, geestelijkheid en boerenstand
Kenmerken van de chansons de geste:
Overdrachtsvorm:
- Beroepsdichters (jongleurs)
- Gezongen met instrumentale begeleiding (later opgetekend)
Heldenverhalen, aangepast aan de eenheidscultuur
- Heldhaftige historische figuren: cf. Karelromans
- Ideologische functie: systeembestendigend propagandamiddel
- Lofliederen (trouw aan de heer)
- Christelijke levensbeschouwing (<> theocratie)
(Een theocratie is een staatsvorm waarin de godheid als onmiddellijke gezagsdrager wordt beschouwd.)
TEKSTVOORBEELD: CHANSON DE ROLAND
Karolingische Renaissance = basis voor de Middeleeuwse eenheidscultuur:
- Karel de Grote kon zelf niet goed schrijven maar olringde zich met raadgevers die het wel konden.
4
