Mediageschiedenis: H1 – Inleiding
Overzichten van media- en communicatiegeschiedenis:
Vaak een tijdlijn met de ene na de andere ontwikkeling in technologieën.
<Deze mijlpalen liggen doorgaans veraf verwijderd van elkaar.
<In het afgelopen decennium de ene na de andere technologische revolutie.
Mediageschiedenis is echter niet te reduceren tot een reeks
technologische uitvindingen, er zijn ook andere factoren belangrijk.
<Mediageschiedenis wordt bepaald door economische, politieke,
socioculturele en andere factoren en niet enkel door uitvindingen.
Mediageschiedenis lijkt iets wat de mediagebruiker overvalt:
Dat is niet helemaal waar: heel wat media- en communicatietechnologische
uitvindingen konden niet tot ontwikkeling komen omdat ze niet appelleerden
aan de verwachtingen of de gewoonten van de gebruikers.
Benadering vanuit de gebruiker: leert ons veel over de sociale aanvaarding en
het gebruik van media en communicatie door de ‘gewone man’.
De recente razendsnelle ontwikkeling van media en communicatie draagt bij tot een
groter mediahistorisch bewustzijn en een revival en van geschiedenis:
Hoe sneller bepaalde mediatechnologieën, communicatietools of -
gebruiken worden vervangen door andere, hoe meer
mediagebruikers een persoonlijke mediageschiedenis opbouwen.
<Ze kunnen immers zelf terugkijken op een persoonlijke mediageschiedenis.
<Vb. Hoeveel smartphones je allemaal al hebt gehad.
1.1 Doel van de cursus en het vak
Het belangrijkste doel: ingaan op de geschiedenis van de media:
Waar nodig, gangbare visies op het verleden van media corrigeren.
<De ontmythologiserende en corrigerende functie van geschiedwetenschap.
Rekening houden met verschillende valkuilen van mediahistoriografie:
<Een te grote klemtoon op feitelijkheden (geschiedenis van canonieke
gebeurtenissen, feiten en uitvindingen, zonder context of processen).
<Geschiedenis van slechts enkele individuen en de ‘great man’.
<Eurocentrisme: het centraal stellen van Europa en de Europese politiek-
ideologische, intellectuele en culturele erfenis (ook debat dekolonisatie).
<Een te grote klemtoon op rechtlijnigheid en doelmatigheid.
Tweede doel: ingaan op de rol van media in het verleden:
Ingaan op enkele terugkerende thema’s of concepten in de relatie tussen:
<Industrie en media: concentratie en substitutie.
<Geopolitiek en oorlog en media/politieke economie en media.
<Politiek en media: propaganda, censuur, fake news, publieke omroepen…
, <De rol van media in het behouden van machtsstructuren.
Derde belangrijk doel: focus op het verleden in of via de media:
Aan bod in hoofdstukken over fotografie, nieuwsmedia, de historische film en
televisie, propagandistische media, censors die de verbeelding wijzigen…
Media zijn sterke historiserende machines (of kunnen dat zeker zijn).
<Er is een voortdurende aanwezigheid van flarden van het verleden.
<Niet alleen in mediaproducten waarin het verleden expliciet aan bod komt
zoals in historische documentaires of de uitzendingen van het nieuws.
<Ook in minder expliciet historisch georiënteerde artikels, programma’s,
boeken of andere mediaproducten via impliciete vergelijkingen of historische
analogieën of via testimonies of getuigenissen aan de hand van interviews.
Kaderstuk 1.1 Hitler en Trump: historische vergelijking
*Donald Trump werd in zijn eerste jaar van zijn presidentschap regelmatig
vergeleken met Adolf Hitler: deze vergelijking leidde tot een bitse strijd van opinies
en ideologieën. Zowel voor- als tegenstanders bonden de strijd aan om aan te tonen
dat historische vergelijkingen en analogieën tussen de twee gegrond of niet waren.
1.2 Geschiedenis, media, mediageschiedenis
Er zijn talloze theorieën, tradities en paradigma’s binnen de wetenschap van het
onderzoek naar het verleden, in deze cursus is er dan ook GEEN aandacht voor een
definitie van geschiedenis of een debat van het verschil tussen geschiedenis/verleden
WEL een inleiding op het veld van media- en communicatiegeschiedenis:
<Een sterk ontwikkeld domein van onderzoek rond diverse aspecten.
<Opkomst moderne communicatiewetenschappen: pas na WOI een volle
ontwikkeling en institutionalisering in de wetenschapswereld.
<Mediageschiedenis is een veel ouder onderzoeksveld.
De afgelopen jaren: een groeiende belangstelling voor mediageschiedenis.
Mediageschiedenis ontwikkelde zich als een multidisciplinair domein:
<Samenwerking van mediaonderzoekers, communicatiewetenschappers.
<Ook technologietechnici die interesse hebben in de relatie tussen technologie
en samenleving (ontwikkeling van de telegraaf, telefoon of de televisie).
<Ook politieke geschiedschrijvers die inzien dat de relatie tussen belangrijke
politieke kopstukken en de massamedia cruciaal was de laatste decennia.
<Ook cultuurhistorici met een belangstelling voor de ontwikkeling van
publieke normen en waarden die komen uit bij media en hun representatie.
Belangrijk terminologisch onderscheid:
Het verschil tussen het verleden en de geschiedenis, geschiedschrijving.
<Geschiedenis: de systematische studie van het verleden.
Dit onderscheid is het onderwerp van een verhit en intensief debat.
<Omwille van de spraakverwarringen en onduidelijkheden.
<Omwille van de fundamentele vragen over het doel van geschiedenis.
, <Omwille van vragen in welke mate een onderscheid gemaakt moet worden
tussen een professionele studie van het verleden en andere wormen van
geschiedschrijving als wetenschapspopularisering en amateurhistorici.
De complexiteit om het verleden te vatten
Er worden ook vragen gesteld bij de onmogelijkheid om de complexiteit van het
verleden te vatten, zelfs aan de hand van de beste instrumentaria die er bestaan:
Een optimistische visie van een objectieve, allesomvattende geschiedschrijving
of historiografie wordt daardoor een onmogelijk te bereiken doel.
Chris Lorenz: het kernprobleem van de theorie van de geschiedenis is het
vraagstuk van de relatie tussen historische feiten en interpretatie.
“Het vastleggen van historische feiten kan gezien worden als de harde
onvergankelijke kern van de geschiedbeoefening omdat deze feiten
noodgedwongen door de historici geïnterpreteerd worden.”
Chris stelt dat het interpretatieprobleem zich in drie fasen voltrekt:
1. Er is eerst het probleem van hoe het verleden of het historische gebeuren zich
vertaalt in de bronnen die er gemaakt worden over het gebeuren.
2. De historicus dient vervolgens deze bronnen te interpreteren.
3. De broninterpretaties worden geordend, aan elkaar verbonden en opnieuw in
de vorm van een verhaal geïnterpreteerd door andere onderzoekers.
Een verhaal dat veelal een verklaring biedt voor wat er zich heeft afgespeeld.
In welke mate sluit dit historisch verhaal aan bij het
historisch gebeuren?
Deze eenvoudige voorstelling kan bovendien makkelijk worden toegepast op andere
domeinen, waaronder die van journalisten of politierechercheurs die sporen of
bronnen zoeken van het verleden (bv. moord) om een verklaring te kunnen bieden.
Kan ook toegepast worden op de mediahistoriografie:
, Het historische gebeuren heeft betrekking op mediahistorische processen.
Kaderstuk 1.2 Vlaamse publieke omroep
*De geschiedenis van de Vlaamse publieke omroep gaat terug tot 1930 toen
het NIR (Nationaal Instituut voor Radio-omroep) werd opgericht. De laatste decennia
werd er veel onderzoek gedaan naar de geschiedenis van deze omroep.
*Het onderzoeksobject van deze studies was telkens hetzelfde; namelijk het
verleden van het NIR en zijn opvolgers (BRT en VRT). De onderzoekers maakten
echter verschillende keuzes en interpretaties.
*Jean-Claude Burgelman concentreerde zich voornamelijk op een
(partij)politieke analyse van besluitvormingsprocessen in de periode 1940-1960 en
de gevolgen van deze besluiten op het omroepenbeleid. De bronnen die hij hiervoor
gebruikte waren interviews, interne en andere beleidsdocumenten.
*Alexander Dhoest en Hilde Van den Bulck concentreerden zich daarentegen
op de publieke televisie en heeft een andere temporele afbakening. Dit onderzoek
heeft bovendien een sterke voorkeur voor onderzoek naar de programmering,
waarbij bronnen werden gebruikt die informatie bieden over strategieën en concrete
uitzendingen (als uitzendduur, lengte, genre, herkomst in programmaoverzichten).
*De narratieven van de verschillende onderzoeken verschillen aanzienlijk.
Probleem van de beschikbaarheid van mediabronnen:
Heel wat mediaproducten zijn erg broos, moeilijk te vinden of verdwenen.
<Vb. 70% van alle stille films uit 1895-1927 is spoorloos.
Dit hangt natuurlijk ook samen met technische en financiële problemen met
betrekking tot de bewaring van de mediaproducten (zoals in archieven).
De vraag naar de herkomst en de auteur zijn vaak erg complex.
<De productie van een televisieprogramma is het resultaat van teams.
Overzichten van media- en communicatiegeschiedenis:
Vaak een tijdlijn met de ene na de andere ontwikkeling in technologieën.
<Deze mijlpalen liggen doorgaans veraf verwijderd van elkaar.
<In het afgelopen decennium de ene na de andere technologische revolutie.
Mediageschiedenis is echter niet te reduceren tot een reeks
technologische uitvindingen, er zijn ook andere factoren belangrijk.
<Mediageschiedenis wordt bepaald door economische, politieke,
socioculturele en andere factoren en niet enkel door uitvindingen.
Mediageschiedenis lijkt iets wat de mediagebruiker overvalt:
Dat is niet helemaal waar: heel wat media- en communicatietechnologische
uitvindingen konden niet tot ontwikkeling komen omdat ze niet appelleerden
aan de verwachtingen of de gewoonten van de gebruikers.
Benadering vanuit de gebruiker: leert ons veel over de sociale aanvaarding en
het gebruik van media en communicatie door de ‘gewone man’.
De recente razendsnelle ontwikkeling van media en communicatie draagt bij tot een
groter mediahistorisch bewustzijn en een revival en van geschiedenis:
Hoe sneller bepaalde mediatechnologieën, communicatietools of -
gebruiken worden vervangen door andere, hoe meer
mediagebruikers een persoonlijke mediageschiedenis opbouwen.
<Ze kunnen immers zelf terugkijken op een persoonlijke mediageschiedenis.
<Vb. Hoeveel smartphones je allemaal al hebt gehad.
1.1 Doel van de cursus en het vak
Het belangrijkste doel: ingaan op de geschiedenis van de media:
Waar nodig, gangbare visies op het verleden van media corrigeren.
<De ontmythologiserende en corrigerende functie van geschiedwetenschap.
Rekening houden met verschillende valkuilen van mediahistoriografie:
<Een te grote klemtoon op feitelijkheden (geschiedenis van canonieke
gebeurtenissen, feiten en uitvindingen, zonder context of processen).
<Geschiedenis van slechts enkele individuen en de ‘great man’.
<Eurocentrisme: het centraal stellen van Europa en de Europese politiek-
ideologische, intellectuele en culturele erfenis (ook debat dekolonisatie).
<Een te grote klemtoon op rechtlijnigheid en doelmatigheid.
Tweede doel: ingaan op de rol van media in het verleden:
Ingaan op enkele terugkerende thema’s of concepten in de relatie tussen:
<Industrie en media: concentratie en substitutie.
<Geopolitiek en oorlog en media/politieke economie en media.
<Politiek en media: propaganda, censuur, fake news, publieke omroepen…
, <De rol van media in het behouden van machtsstructuren.
Derde belangrijk doel: focus op het verleden in of via de media:
Aan bod in hoofdstukken over fotografie, nieuwsmedia, de historische film en
televisie, propagandistische media, censors die de verbeelding wijzigen…
Media zijn sterke historiserende machines (of kunnen dat zeker zijn).
<Er is een voortdurende aanwezigheid van flarden van het verleden.
<Niet alleen in mediaproducten waarin het verleden expliciet aan bod komt
zoals in historische documentaires of de uitzendingen van het nieuws.
<Ook in minder expliciet historisch georiënteerde artikels, programma’s,
boeken of andere mediaproducten via impliciete vergelijkingen of historische
analogieën of via testimonies of getuigenissen aan de hand van interviews.
Kaderstuk 1.1 Hitler en Trump: historische vergelijking
*Donald Trump werd in zijn eerste jaar van zijn presidentschap regelmatig
vergeleken met Adolf Hitler: deze vergelijking leidde tot een bitse strijd van opinies
en ideologieën. Zowel voor- als tegenstanders bonden de strijd aan om aan te tonen
dat historische vergelijkingen en analogieën tussen de twee gegrond of niet waren.
1.2 Geschiedenis, media, mediageschiedenis
Er zijn talloze theorieën, tradities en paradigma’s binnen de wetenschap van het
onderzoek naar het verleden, in deze cursus is er dan ook GEEN aandacht voor een
definitie van geschiedenis of een debat van het verschil tussen geschiedenis/verleden
WEL een inleiding op het veld van media- en communicatiegeschiedenis:
<Een sterk ontwikkeld domein van onderzoek rond diverse aspecten.
<Opkomst moderne communicatiewetenschappen: pas na WOI een volle
ontwikkeling en institutionalisering in de wetenschapswereld.
<Mediageschiedenis is een veel ouder onderzoeksveld.
De afgelopen jaren: een groeiende belangstelling voor mediageschiedenis.
Mediageschiedenis ontwikkelde zich als een multidisciplinair domein:
<Samenwerking van mediaonderzoekers, communicatiewetenschappers.
<Ook technologietechnici die interesse hebben in de relatie tussen technologie
en samenleving (ontwikkeling van de telegraaf, telefoon of de televisie).
<Ook politieke geschiedschrijvers die inzien dat de relatie tussen belangrijke
politieke kopstukken en de massamedia cruciaal was de laatste decennia.
<Ook cultuurhistorici met een belangstelling voor de ontwikkeling van
publieke normen en waarden die komen uit bij media en hun representatie.
Belangrijk terminologisch onderscheid:
Het verschil tussen het verleden en de geschiedenis, geschiedschrijving.
<Geschiedenis: de systematische studie van het verleden.
Dit onderscheid is het onderwerp van een verhit en intensief debat.
<Omwille van de spraakverwarringen en onduidelijkheden.
<Omwille van de fundamentele vragen over het doel van geschiedenis.
, <Omwille van vragen in welke mate een onderscheid gemaakt moet worden
tussen een professionele studie van het verleden en andere wormen van
geschiedschrijving als wetenschapspopularisering en amateurhistorici.
De complexiteit om het verleden te vatten
Er worden ook vragen gesteld bij de onmogelijkheid om de complexiteit van het
verleden te vatten, zelfs aan de hand van de beste instrumentaria die er bestaan:
Een optimistische visie van een objectieve, allesomvattende geschiedschrijving
of historiografie wordt daardoor een onmogelijk te bereiken doel.
Chris Lorenz: het kernprobleem van de theorie van de geschiedenis is het
vraagstuk van de relatie tussen historische feiten en interpretatie.
“Het vastleggen van historische feiten kan gezien worden als de harde
onvergankelijke kern van de geschiedbeoefening omdat deze feiten
noodgedwongen door de historici geïnterpreteerd worden.”
Chris stelt dat het interpretatieprobleem zich in drie fasen voltrekt:
1. Er is eerst het probleem van hoe het verleden of het historische gebeuren zich
vertaalt in de bronnen die er gemaakt worden over het gebeuren.
2. De historicus dient vervolgens deze bronnen te interpreteren.
3. De broninterpretaties worden geordend, aan elkaar verbonden en opnieuw in
de vorm van een verhaal geïnterpreteerd door andere onderzoekers.
Een verhaal dat veelal een verklaring biedt voor wat er zich heeft afgespeeld.
In welke mate sluit dit historisch verhaal aan bij het
historisch gebeuren?
Deze eenvoudige voorstelling kan bovendien makkelijk worden toegepast op andere
domeinen, waaronder die van journalisten of politierechercheurs die sporen of
bronnen zoeken van het verleden (bv. moord) om een verklaring te kunnen bieden.
Kan ook toegepast worden op de mediahistoriografie:
, Het historische gebeuren heeft betrekking op mediahistorische processen.
Kaderstuk 1.2 Vlaamse publieke omroep
*De geschiedenis van de Vlaamse publieke omroep gaat terug tot 1930 toen
het NIR (Nationaal Instituut voor Radio-omroep) werd opgericht. De laatste decennia
werd er veel onderzoek gedaan naar de geschiedenis van deze omroep.
*Het onderzoeksobject van deze studies was telkens hetzelfde; namelijk het
verleden van het NIR en zijn opvolgers (BRT en VRT). De onderzoekers maakten
echter verschillende keuzes en interpretaties.
*Jean-Claude Burgelman concentreerde zich voornamelijk op een
(partij)politieke analyse van besluitvormingsprocessen in de periode 1940-1960 en
de gevolgen van deze besluiten op het omroepenbeleid. De bronnen die hij hiervoor
gebruikte waren interviews, interne en andere beleidsdocumenten.
*Alexander Dhoest en Hilde Van den Bulck concentreerden zich daarentegen
op de publieke televisie en heeft een andere temporele afbakening. Dit onderzoek
heeft bovendien een sterke voorkeur voor onderzoek naar de programmering,
waarbij bronnen werden gebruikt die informatie bieden over strategieën en concrete
uitzendingen (als uitzendduur, lengte, genre, herkomst in programmaoverzichten).
*De narratieven van de verschillende onderzoeken verschillen aanzienlijk.
Probleem van de beschikbaarheid van mediabronnen:
Heel wat mediaproducten zijn erg broos, moeilijk te vinden of verdwenen.
<Vb. 70% van alle stille films uit 1895-1927 is spoorloos.
Dit hangt natuurlijk ook samen met technische en financiële problemen met
betrekking tot de bewaring van de mediaproducten (zoals in archieven).
De vraag naar de herkomst en de auteur zijn vaak erg complex.
<De productie van een televisieprogramma is het resultaat van teams.
