Samenvatting Deontologische problemen uit de criminologische praktijk 2025/2026 Prof. Daems en Prof. Lievens

SAMENVATTING DEONTOLOGISCHE PROBLEMEN (4 SP.)
INLEIDING

Reader als achtergrondinformatie die u verder aan het denken kan zetten over het deontologisch probleem dat u hebt gevonden voor uw
paper. De reader is niet exhaustief: u mag ook andere bronnen en teksten gebruiken in uw paper en wordt daartoe ook uitgenodigd.

Tegen 27/3 moet u een idee hebben over waar de paper over zal gaan. U lijst uw vragen op en legt die voor tijdens het college paper tips &
tricks.

Individuele feedbacksessie: vrijwillig inschrijven, max. 5 minuten. Kom met gerichte vragen. Er wordt geen commentaar gegeven op de paper
of op drafts. Men luistert naar de vragen die u hebt.

Evaluatie paper

 Situering van de stageplaats moet zeer beperkt zijn. Het volstaat om Daems en Lievens voldoende informatie te geven om een beeld
te krijgen van waar u stage hebt gelopen. Ongeveer vijf zinnen.
 Optie 2: een fictief probleem. U werkt zelf een casus uit; het initiatief moet van de student komen. Dit kan wanneer u op de
stageplaats onvoldoende input hebt of geen concreet probleem kan identificeren. Daarom is het goed om tegen het college tips &
tricks al een probleem gevonden te hebben.
 Reflectie: u past inzichten uit de cursus toe (ethische theorieën, deontologische code, beroepsgeheim, enz.).
 Het is niet de bedoeling om een lange literatuurlijst te hebben voor deze opdracht. De kern is: kunt u met de inzichten uit de cursus
aan de slag? Kunt u een probleem identificeren en benoemen, de complexiteiten uitwerken en een oplossing formuleren?
 Liefst in de ik-vorm: u als student wordt met het probleem geconfronteerd.




1

,HOOFDSTUK 1: INTEGRITEIT EN DE CRIMINOLOGISCHE PRAKTIJK


1. INTEGRITEIT EN DE CRIMINOLOGISCHE PRAKTIJK


1.1 EEN SPIEGEL VOOR DE CRIMINOLOOG

 Criminologie kijkt vooral naar anderen: misdrijfplegers, gedetineerden, slachtoffers, media, politie, justitiële actoren, e.d.m.
 Maar wat als we naar onszelf kijken, in onze professionele hoedanigheid van politieofficier, hulpverlener, bemiddelaar,
gevangenisdirecteur, wetenschappelijk onderzoeker, beleidsmaker, e.d.m.?
o Waarom? Omdat we werken en actief zijn in, en deel uitmaken van een werkveld waar integriteitsschendingen
alomtegenwoordig zijn.
o Vaak werkzaam aan de rand van de samenleving
 Deviant gedrag, criminaliteit
o Omgeving die gevoelig is voor integriteitsschendingen
 Bv. politieambtenaar: in het dagdagelijkse leven worden voortdurend beslissingen genomen om al dan niet te
interveniëren, bv. in de omgang met het geweldsmonopolie. Of bij een verkeersovertreding: wat doe je? Knijp je
een oogje dicht of ageer je strikt volgens het boekje?
 Bv. hulpverlener, bemiddelaar: beroepsgeheim is hier belangrijk.
 Beroepsgeheim: gevoelige informatie die geheim moet worden gehouden. Indien je hulp wil verlenen,
heb je bepaalde informatie nodig; je krijgt inzicht in VOS, conflicten in gezinnen, enz. Die info heb je
nodig om als hulpverlener aan de slag te gaan. Vertrouwen is essentieel, vandaar dat het
beroepsgeheim zo belangrijk is. Toch zullen er situaties zijn waarin het misschien moet worden
doorbroken.
 Bv. gevangenisdirecteur of directeur van een andere instelling: kenmerkend is de hiërarchische relatie. Degenen
die er verblijven, zijn daar doorgaans tegen hun zin en zijn afhankelijk van degene die de instelling beheert.
 Gevoelig worden voor het feit dat wij zelf ook actoren zijn in deze wereld.


1.2 (SCHENDINGEN VAN) INTEGRITEIT: EEN ACTUEEL THEMA

 De afgelopen tijd is er meer aandacht gekomen voor dergelijke zaken.
 Het tijdloze argument verwijst naar iets van alle tijden; het tweede argument wijst op ontwikkelingen die zorgwekkend zijn sinds de
jaren ’90.
 Cf de crisis in het Belgische politioneel, justitieel en politiek apparaat in de jaren ’90 van vorige eeuw
o Bevindingen en aanbevelingen van de (parlementaire) onderzoekscommissies
o Politieke (corruptie)schandalen (Agusta, Dassault, enzovoort)
 Enkele illustraties uit de actualiteit

 Gaat over een poging tot dader-slachtofferbemiddeling.
 Ex-vrouw van Dutroux.
 Het ging over een gevoelige zaak.
 Vader van één van de slachtoffers van Dutroux.
 Tijdens het bemiddelingsgesprek kon een journalist meeluisteren met het gesprek.
 Dit gaat in tegen de vertrouwelijkheid.
 Zijn mobiele telefoon zou opengevallen zijn en zou hebben teruggebeld naar de laatst gebelde,
namelijk de journalist.
 We gaan dit straks verder bekijken.
 Pijnlijk voor de betrokkenen en ook voor de ganse beroepssector.
 Gaat over de onafhankelijkheid van de wetenschap.
 Legitimiteit van wetenschappelijk onderzoek.
 Het WODC was niet onafhankelijk van het ministerie.




2

,  Grensoverschrijdend gedrag.
 Waar kan u dat melden? Hoe doet u dat?
 Bestudeer dit op uw stage.
 Hoe gaan zij daarmee om?




Integriteitsschendingen kunnen dus divers zijn:

 Corruptie
 Fraude
 Diefstal
 Dubieuze giften
o Wat mag u aannemen aan cadeaus?
o Verjaardag, Sinterklaas.
o Wat doet u als professional wanneer u een cadeau ontvangt?
o Stel dat we een cadeau geven aan de prof: als hij dat aanneemt, heeft hij een probleem. Het kan lijken alsof je daardoor op
een goed plaatsje zit als je dat geeft.
o Justitieassistent die een cadeautje krijgt van een cliënt.
 Onverenigbare functies
 Misbruik van bevoegdheden
 Misbruik van informatie
 Omgangsvormen en bejegening
o Bijvoorbeeld: politiekantoor – slachtoffer van seksueel geweld wordt ondervraagd in een ruimte met een Playboyposter →
ongepast omwille van de specifieke context, en om secundaire victimisering te vermijden.
 Verspilling
 Wangedrag in vrije tijd
 Grensoverschrijdend gedrag
 …


1.3 PROFESSIONELE IDENTITEIT

 Debat over (schendingen van) integriteit: vaak in negatieve sfeer (en vaak ook terecht)
 Maar ook een positieve dimensie aan integriteitsdebat: Waar staan we voor als we een bepaald beroep uitoefenen?
o Wat bindt u, wat deelt u met u collega’s
 Cf het surplus, de méérwaarde(n) van je professie
o ‘Het gaat bij de kwaliteit van de politie- en veiligheidssector niet alleen over techniek: over het hoe en wat er werkt of
niet, maar ook over wat deugt: over integriteit en ethiek. Politieel handelen gaat ook altijd over (morele) waarden en
normen, en het ontkennen van die dimensie is wezensvreemd en contraproductief’ (Huberts 2012: p. 25)
 Het gaat niet louter om ‘het goed doen’, maar ook om ‘het goede doen'

2. WAT IS INTEGRITEIT?

 Integriteit is een ‘hoera’-begrip
o Iedereen wil graag een integer persoon zijn.
o Wanneer die in vraag wordt gesteld, is het niet makkelijk om dat vertrouwen terug te winnen.
 ‘Wat is er prachtiger dan een integer persoon genoemd te worden?’ (Huberts 2012: p. 13)


ACHT VISIES OP INTEGRITEIT

(1) Integriteit als heelheid

 Consistent handelen.
 Coherentie, consequent handelen.
 Je bent in harmonie met de omgeving.
 Zeggen, doen en denken zijn in harmonie.
3

, (2) Integriteit als passendheid (in de omgeving)

 Het eigen handelen moet passen in de grotere omgeving.

(3) Integriteit als professionele verantwoordelijkheid

 Het idee dat je handelt in overeenstemming met de positie of functie die je vervult.
 Zorgvuldige, betrouwbare, adequate uitvoering van taken.

(4) Integriteit als bewust moreel reflecteren en handelen

 Koppeling met de moraal, het goede en het kwade.
 Gaat over de eigen moraal.
 In functie van de eigen opvatting over wat goed en kwaad is.

(5) Integriteit als waarde(n)

 Specifieke waarden die naar voren worden geschoven, bepaalde deugden die cruciaal zijn voor het uitvoeren van de functie.
 Rechtvaardigheid, onkreukbaarheid.

(6) Integriteit als overeenstemming met (waarden in) wet en regel

 Handelen in overeenstemming met wat wordt voorgeschreven in wetten en regels.
 Voordeel: geeft helderheid, want wetten en regels liggen vast.
 Nadeel: morele dilemma’s, situaties waarin de wet geen antwoord geeft en waarbij je zowel de ene als de andere keuze kan maken.
 Bijvoorbeeld: de decriminalisering van abortus was pas in 1990; daaraan vooraf ging een proces van het niet langer bestraffen. Als je
toen strikt de wet- en regelgeving had gevolgd, had je eigenlijk alle abortussen moeten bestraffen.

(7) Integriteit als overeenstemming met geldende morele waarden en normen

 Reflectieverhaal.
 Niet de individuele waarden en normen, maar de collectief gedeelde waarden en normen.
 Zou ook een oplossing bieden voor degenen die de definitie van (6) aanhangen, want als het gedeeld is, gaat het ruimer dan enkel de
wetten en regels die zijn vastgelegd. Oplossing voor de ontoereikendheid van wetten en regels en voor tegenstrijdigheden.

(8) Integriteit als exemplarisch ideaal gedrag

 Het idee dat je je uitzonderlijk gaat gedragen, extra de moeite doet om de waarden uit te dragen.
 Nadeel: de morele lat wordt bijzonder hoog gelegd.
 Bijvoorbeeld: een politieagent komt thuis en betrapt zijn 15-jarige zoon met een joint. Iemand die exemplarisch ideaal gedrag
hanteert, zou zijn zoon meenemen naar het politiekantoor om het daar eens uit te leggen. Dat gaat misschien iets te ver.

3. VOORUITBLIK

Thema’s voor dit deel van de cursus die hiermee verband houden:

 Deontologische codes
 Beroepsgeheim
 Integriteitsbeleid
 Omgaan met grensoverschrijdend gedrag




4