RELIGIE, ZINGEVING EN
LEVENSBESCHOUWING
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1.1 ALGEMENE INFORMATIE
Waarom RZL?
• Beroepsmatig: aspect van elke mens
• Persoonlijk: aspect van jezelf, zelfontwikkeling
• Aanwezigheid in samenleving
• Christelijk mens- en wereldbeeld als gesprekspartner: kritische dialoog
KU Leuven:
• Verbondenheid met christelijke traditie en verhaal
• Visie op onderwijs (persoonsvorming)
• Levensbeschouwelijke bedachtzaamheid
Rode draad
• Dialoog
• Christelijk mens- en wereldbeeld
• Perspectief op maatschappij, gekleurd door zorg
• Integraal mensbeeld (theologen en psychologen)
o Mens als relationeel wezen, verbonden aan versch realiteiten rondom hen
o Lichaam, psyche, spiritualiteit en sociale relaties sterk met elkaar verweven
1.2 DE R VAN RZL
Religie is aanwezig in de sameneleving
• Invloed van het Vaticaan
o Begrafenis paus franciscus → zelensky en trump eerste keer terug ontmoeten → diplomatie vh
Vaticaan: beide samenbrengen voor een bruggesprek
o Bloedvergieten in Venezuela → Militaire interventie proberen vermijden
• Vaticaan heeft geen agenda voor eigen land / staat → meewerken aan wereldvrede door hierop te hameren
Hagiografie = beschrijven van levens van vrouwelijke heiligen
• Vrouwelijke heiligen die haar inspireren en obv elke heilige een lied gecomponeerd en gezongen
1.3 DE Z VAN RZL: ZINGEVING
Basics van zinbeleving:
• Wat is het?
• Wie heeft het?
• Hoe herken je het?
• Wat doe je ermee?
Zinbeleving = ruimer dan zingeving
• Zingeving veronderstelt dat je alleen zin moet geven aan je leven
• Maar je kan ook zin ontvangen v anderen, verliezen, kiezen, … → meer dan enkel zin geven
Voorbeeld Jimmy Fallon:
• Ongeval → ring avulsion – microchirurgie
• 10 dagen intensieve zorgen
• Dacht na over de zin van zijn leven
• Herbevestiging van zijn roeping: mensen doen lachen
• Boek: Viktor Frankl – Man’s Search for Meaning
1
,→ Mensen denken na de over de zin vh leven wnr ze geconfronteerd worden met de beperktheid of eindigheid van
het leven en proberen tot een herwaardering waar je mee bezig bent
• Waarden = wat mensen zinvol vinden in het leven
Viktor Frankl
• Psychiater en neuroloog
• Boek: Man’s search for meaning: geschreven in 1946 gebaseerd op ervaringen in WO II (3
concentratiekampen)
• Deel 1: analyseert zijn bevindingen en ervaringen in het kamp
o Wie heeft meer kans tot overleven in dezelfde omstandigheden van uitputting, honger, dwangarbeid,
vernedering en slechte hygiëne
• Deel 2: logotherapie, introduceert de visie van Frankl over betekenis en zinbeleving
o Betekenis en zin staat centraal
o Mensen die geen zin konden geven aan wat hen overkwam, gingen er vlugger onderdoor en leven
lieten dan de mensen die gemotiveerd waren door de zin die ze achter hun lijden zagen
o Zoektocht nr zinvol leven hoogste drijfveer van een mens
Kernideeën:
• Hoogste drijfveer van een mens: zinsvervulling
• Aangeboren drang tot betekenis – innate search for meaning
• Het leven stelt vragen aan ons en wij hebben de opdracht om een antwoord te formuleren
• Kritiek op Maslow: nood aan zin is het meest dringend, zelfs bij onvervulde basisnoden
o Frankl toch altijd bezig met de zin <-> maslow waarbij dit slechts het topje is
o → Frankl spreekt dit tegen vanuit z’n ervaringen uit het kamp
Citaat Frankl:
• “Vervolgens sprak ik van de vele mogelijkheden om het leven zin te geven. Ik hield mijn vrienden
(die roerloos lagen te luisteren, de stilte werd slechts af en toe verbroken door een zucht) voor, dat het
leven van een mens, zelfs onder de gruwelijkste omstandigheden nooit zijn betekenis verliest en dat
deze nooit eindigende betekenis tevens lijden en sterven, ontbering en dood omvat.”
→ examenvraag: zelf toepassen wat Frankl hiermee bedoelt en hoe dit kadert binnen zijn overtuiging
Theologie en psychologie
Gelijkenissen:
• Menselijke ervaringen en betekenisgeving
• Vragen over levensdoelen, welzijn en persoonlijke ontwikkeling proberen op te lossen
• Begeleiden van mensen
• Onderzoeken hoe mensen omgaan met levensveranderingen
• Ontstaan psychologie uit filosofie
→ toch wnr je je voorstelt als zorgpastor krijg je andere verhalen dan wnr je je voorstelt als psycholoog → meer
omvattend verhaal wnr intake samen door zorgpastor en psycholoog
Intermezzo: hernieuwe interesse voor geloof bij jongeren?
• Veronderstellingen:
o Religie is weggeweest vanuit paradigma secularisering (pluralisering, individualisering,
privésfeer)
2
, o Religie wint aan populariteit (cijfers bevestigen dit niet)
Zoektocht naar houvast:
• Hoop en angst bij jongeren – crisis
• Leegte aan zingeving/zinbeleving
• Religie is één van de mogelijkheden om houvast te vinden
Religie in andere vorm:
• Geloven wordt meer en meer persoonlijke keuze
• Individuele invulling ipv massakerk
o Veel minder bepaald vanuit de kerk
• Maar duidelijke stijging deelname vieringen: verbondenheid
o Willen beleven van geloof → praktijken, gebed, solidariteit
• Religie moet betekenisgevend zijn
o Veel minder klakkeloos overnemen van religie
• Sociale en zingevende aspect!
Hernieuwe interesse voor geloof bij jongeren – godsdienstleerkracht Tina De Bisschop
→ jongeren: zien dat religie meer is dan enkel het insituut (de kerk)
• “Leerlingen zijn niet zomaar “nieuwsgierig naar religie”. Ze zoeken naar woorden voor wat hen bezighoudt:
angst, schuld, hoop, kwaad, verbondenheid, dood, toekomst. Ze groeien op in een wereld die tegelijk
hyperprikkelend en existentieel leeg is. Alles is meetbaar, maakbaar en snel, behalve betekenis”
• Natuurlijk gaat dat soms ruw. Pubers zijn pubers. Ze testen grenzen, provoceren, vermengen religie met
ideologie of TikTok-wijsheden. Maar onder dat lawaai zit iets fundamenteels: een generatie die niet wil blijven
steken in oppervlakkigheid.
• Wat we vandaag zien, is geen terugkeer naar het verleden. Het is een beweging naar diepgang. Jongeren
zijn niet plots religieus geworden, ze zijn existentieel wakker.
Meer aandacht voor zingeving en zinverlies in de gezondheidszorg
➔ belang van de coronacrisis: katalysator
• Menselijk contact behouden heel belangrijk
• Ruimte voor zorgverleners wat er echt toe doet: zingeving en zinverlies
• In de zorg bepaalde openheid om spiritualiteit mee te nemen
1.4 DE L VAN RZL: LEVENSBESCHOUWING
Erkende levensbeschouwingen: (krijgen geld om hun werking te doen)
1. Rooms-katholieke
2. Protestantse
3. Orthodoxe
4. Israëlitische
5. Anglicaanse
6. Islamitische eredienst
7. Vrijzinnig humanisten
o Noemen zichzelf levensbeschouwing en geen religie (is breder dan religie)
→ boeddhisme volgt traject om erkend te worden in Vlaanderen
LEVENSBESCHOUWING EN HANDELINGSVERLEGENHEID
Levensbeschouwelijke competenties in de hulpverlening
Uitgangspunt:
• Geen secularisatie, maar eerder diversifiëring en pluraliteit aan levensbeschouwingen
o Meer religies
o Veel meer divers
• Mensen die religieus zijn vinden het belangrijk dat hulpverleners weten wat geloof voor hen betekent
• Bij jongeren: belangrijk deel van identiteitsontwikkeling
• Vaak onbegrip en afwezigheid van inlevingsvermogen bij hulpverleners
• Cultureel sensitieve zorg => levensbeschouwelijk sensitieve zorg
Waarom belangrijk?
• Levensbeschouwing kan mensen kracht geven in het herstelproces
3
, • Aandacht voor levensbeschouwing draagt bij aan inclusieve omgeving
Lacunes
• Kennis
o Slechts 1 aspect
o Wordt vaak erg op gehamerd en bijgespijkerd tijdens opleidingen, maar is niet het enige belangrijk
→ attitudes en vaardigheden eig nog belangrijker
• Vaardigheden
o Eigen levensbeschouwing, zingevingskader exploreren
▪ Groot verschil tss religieuze en niet-religieuze hulpverleners
o Kunnen voeren van constructieve gesprekken
o Actief luisteren
• Attitudes
o Open houding: zonder vooroordelen, bias leren kennen
▪ Eigen zingevingskader is ook een bias → als therapeut hier bewust zijn van wat het voor
jezelf maar ook voor iemand anders betekent
o Begripvolle houding: stap verder, begrip voor visie en handelingen
3 types van hulpverleners
Levensbeschouwelijk • Begripvolle en geïnteresseerde houding
competente hv • Inhoudelijke kennis en ervaring
• Constructief gesprekken en actief luisteren
• Kan doorverwijzen
• Eenzaamheid en overbelas
→ bv. zorgpastor
Levensbeschouwelijk • Herkennen, maar niet competent genoeg om ermee om te gaan
zoekende hulpverlener • Angstige alarmhouding, missen vaardigheid
• Afhoudend: verwijzen snel door
Levensbeschouwelijk • Bewust of onbewuste vermijdende houding
afzijdige hulpverlener • Levensbeschouwing als privézaak
• Gesloten houding
• Geen levensbeschouwelijke comptenties
4
LEVENSBESCHOUWING
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1.1 ALGEMENE INFORMATIE
Waarom RZL?
• Beroepsmatig: aspect van elke mens
• Persoonlijk: aspect van jezelf, zelfontwikkeling
• Aanwezigheid in samenleving
• Christelijk mens- en wereldbeeld als gesprekspartner: kritische dialoog
KU Leuven:
• Verbondenheid met christelijke traditie en verhaal
• Visie op onderwijs (persoonsvorming)
• Levensbeschouwelijke bedachtzaamheid
Rode draad
• Dialoog
• Christelijk mens- en wereldbeeld
• Perspectief op maatschappij, gekleurd door zorg
• Integraal mensbeeld (theologen en psychologen)
o Mens als relationeel wezen, verbonden aan versch realiteiten rondom hen
o Lichaam, psyche, spiritualiteit en sociale relaties sterk met elkaar verweven
1.2 DE R VAN RZL
Religie is aanwezig in de sameneleving
• Invloed van het Vaticaan
o Begrafenis paus franciscus → zelensky en trump eerste keer terug ontmoeten → diplomatie vh
Vaticaan: beide samenbrengen voor een bruggesprek
o Bloedvergieten in Venezuela → Militaire interventie proberen vermijden
• Vaticaan heeft geen agenda voor eigen land / staat → meewerken aan wereldvrede door hierop te hameren
Hagiografie = beschrijven van levens van vrouwelijke heiligen
• Vrouwelijke heiligen die haar inspireren en obv elke heilige een lied gecomponeerd en gezongen
1.3 DE Z VAN RZL: ZINGEVING
Basics van zinbeleving:
• Wat is het?
• Wie heeft het?
• Hoe herken je het?
• Wat doe je ermee?
Zinbeleving = ruimer dan zingeving
• Zingeving veronderstelt dat je alleen zin moet geven aan je leven
• Maar je kan ook zin ontvangen v anderen, verliezen, kiezen, … → meer dan enkel zin geven
Voorbeeld Jimmy Fallon:
• Ongeval → ring avulsion – microchirurgie
• 10 dagen intensieve zorgen
• Dacht na over de zin van zijn leven
• Herbevestiging van zijn roeping: mensen doen lachen
• Boek: Viktor Frankl – Man’s Search for Meaning
1
,→ Mensen denken na de over de zin vh leven wnr ze geconfronteerd worden met de beperktheid of eindigheid van
het leven en proberen tot een herwaardering waar je mee bezig bent
• Waarden = wat mensen zinvol vinden in het leven
Viktor Frankl
• Psychiater en neuroloog
• Boek: Man’s search for meaning: geschreven in 1946 gebaseerd op ervaringen in WO II (3
concentratiekampen)
• Deel 1: analyseert zijn bevindingen en ervaringen in het kamp
o Wie heeft meer kans tot overleven in dezelfde omstandigheden van uitputting, honger, dwangarbeid,
vernedering en slechte hygiëne
• Deel 2: logotherapie, introduceert de visie van Frankl over betekenis en zinbeleving
o Betekenis en zin staat centraal
o Mensen die geen zin konden geven aan wat hen overkwam, gingen er vlugger onderdoor en leven
lieten dan de mensen die gemotiveerd waren door de zin die ze achter hun lijden zagen
o Zoektocht nr zinvol leven hoogste drijfveer van een mens
Kernideeën:
• Hoogste drijfveer van een mens: zinsvervulling
• Aangeboren drang tot betekenis – innate search for meaning
• Het leven stelt vragen aan ons en wij hebben de opdracht om een antwoord te formuleren
• Kritiek op Maslow: nood aan zin is het meest dringend, zelfs bij onvervulde basisnoden
o Frankl toch altijd bezig met de zin <-> maslow waarbij dit slechts het topje is
o → Frankl spreekt dit tegen vanuit z’n ervaringen uit het kamp
Citaat Frankl:
• “Vervolgens sprak ik van de vele mogelijkheden om het leven zin te geven. Ik hield mijn vrienden
(die roerloos lagen te luisteren, de stilte werd slechts af en toe verbroken door een zucht) voor, dat het
leven van een mens, zelfs onder de gruwelijkste omstandigheden nooit zijn betekenis verliest en dat
deze nooit eindigende betekenis tevens lijden en sterven, ontbering en dood omvat.”
→ examenvraag: zelf toepassen wat Frankl hiermee bedoelt en hoe dit kadert binnen zijn overtuiging
Theologie en psychologie
Gelijkenissen:
• Menselijke ervaringen en betekenisgeving
• Vragen over levensdoelen, welzijn en persoonlijke ontwikkeling proberen op te lossen
• Begeleiden van mensen
• Onderzoeken hoe mensen omgaan met levensveranderingen
• Ontstaan psychologie uit filosofie
→ toch wnr je je voorstelt als zorgpastor krijg je andere verhalen dan wnr je je voorstelt als psycholoog → meer
omvattend verhaal wnr intake samen door zorgpastor en psycholoog
Intermezzo: hernieuwe interesse voor geloof bij jongeren?
• Veronderstellingen:
o Religie is weggeweest vanuit paradigma secularisering (pluralisering, individualisering,
privésfeer)
2
, o Religie wint aan populariteit (cijfers bevestigen dit niet)
Zoektocht naar houvast:
• Hoop en angst bij jongeren – crisis
• Leegte aan zingeving/zinbeleving
• Religie is één van de mogelijkheden om houvast te vinden
Religie in andere vorm:
• Geloven wordt meer en meer persoonlijke keuze
• Individuele invulling ipv massakerk
o Veel minder bepaald vanuit de kerk
• Maar duidelijke stijging deelname vieringen: verbondenheid
o Willen beleven van geloof → praktijken, gebed, solidariteit
• Religie moet betekenisgevend zijn
o Veel minder klakkeloos overnemen van religie
• Sociale en zingevende aspect!
Hernieuwe interesse voor geloof bij jongeren – godsdienstleerkracht Tina De Bisschop
→ jongeren: zien dat religie meer is dan enkel het insituut (de kerk)
• “Leerlingen zijn niet zomaar “nieuwsgierig naar religie”. Ze zoeken naar woorden voor wat hen bezighoudt:
angst, schuld, hoop, kwaad, verbondenheid, dood, toekomst. Ze groeien op in een wereld die tegelijk
hyperprikkelend en existentieel leeg is. Alles is meetbaar, maakbaar en snel, behalve betekenis”
• Natuurlijk gaat dat soms ruw. Pubers zijn pubers. Ze testen grenzen, provoceren, vermengen religie met
ideologie of TikTok-wijsheden. Maar onder dat lawaai zit iets fundamenteels: een generatie die niet wil blijven
steken in oppervlakkigheid.
• Wat we vandaag zien, is geen terugkeer naar het verleden. Het is een beweging naar diepgang. Jongeren
zijn niet plots religieus geworden, ze zijn existentieel wakker.
Meer aandacht voor zingeving en zinverlies in de gezondheidszorg
➔ belang van de coronacrisis: katalysator
• Menselijk contact behouden heel belangrijk
• Ruimte voor zorgverleners wat er echt toe doet: zingeving en zinverlies
• In de zorg bepaalde openheid om spiritualiteit mee te nemen
1.4 DE L VAN RZL: LEVENSBESCHOUWING
Erkende levensbeschouwingen: (krijgen geld om hun werking te doen)
1. Rooms-katholieke
2. Protestantse
3. Orthodoxe
4. Israëlitische
5. Anglicaanse
6. Islamitische eredienst
7. Vrijzinnig humanisten
o Noemen zichzelf levensbeschouwing en geen religie (is breder dan religie)
→ boeddhisme volgt traject om erkend te worden in Vlaanderen
LEVENSBESCHOUWING EN HANDELINGSVERLEGENHEID
Levensbeschouwelijke competenties in de hulpverlening
Uitgangspunt:
• Geen secularisatie, maar eerder diversifiëring en pluraliteit aan levensbeschouwingen
o Meer religies
o Veel meer divers
• Mensen die religieus zijn vinden het belangrijk dat hulpverleners weten wat geloof voor hen betekent
• Bij jongeren: belangrijk deel van identiteitsontwikkeling
• Vaak onbegrip en afwezigheid van inlevingsvermogen bij hulpverleners
• Cultureel sensitieve zorg => levensbeschouwelijk sensitieve zorg
Waarom belangrijk?
• Levensbeschouwing kan mensen kracht geven in het herstelproces
3
, • Aandacht voor levensbeschouwing draagt bij aan inclusieve omgeving
Lacunes
• Kennis
o Slechts 1 aspect
o Wordt vaak erg op gehamerd en bijgespijkerd tijdens opleidingen, maar is niet het enige belangrijk
→ attitudes en vaardigheden eig nog belangrijker
• Vaardigheden
o Eigen levensbeschouwing, zingevingskader exploreren
▪ Groot verschil tss religieuze en niet-religieuze hulpverleners
o Kunnen voeren van constructieve gesprekken
o Actief luisteren
• Attitudes
o Open houding: zonder vooroordelen, bias leren kennen
▪ Eigen zingevingskader is ook een bias → als therapeut hier bewust zijn van wat het voor
jezelf maar ook voor iemand anders betekent
o Begripvolle houding: stap verder, begrip voor visie en handelingen
3 types van hulpverleners
Levensbeschouwelijk • Begripvolle en geïnteresseerde houding
competente hv • Inhoudelijke kennis en ervaring
• Constructief gesprekken en actief luisteren
• Kan doorverwijzen
• Eenzaamheid en overbelas
→ bv. zorgpastor
Levensbeschouwelijk • Herkennen, maar niet competent genoeg om ermee om te gaan
zoekende hulpverlener • Angstige alarmhouding, missen vaardigheid
• Afhoudend: verwijzen snel door
Levensbeschouwelijk • Bewust of onbewuste vermijdende houding
afzijdige hulpverlener • Levensbeschouwing als privézaak
• Gesloten houding
• Geen levensbeschouwelijke comptenties
4
