H1 – Inleiding Ethisch ondernemen
Deel 1: zingeving en levensbeschouwing
1. Irvin Yalom en de 4 grote vragen van ons bestaan
1.1 De 4 grote vragen van ons bestaan
● Vrijheid (en verantwoordelijkheid):
○ De keuzes die we maken en de verantwoordelijkheid die we opnemen.
⇒ “mens gedoemd om vrij te zijn” → je moet keuzes maken, je kan er niet van ontsnappen.
Zelfs niet kiezen is een keuze. (je bent altijd verantwoordelijk)
⇒ spanning tussen vrijheid en verantwoordelijkheid. Elke keuze heeft gevolgen. Dus je
verliest ook dingen als je kiest.
⇒ Betekenisvolle keuzes maak je door eerst goed na te denken ‘is dit juist?’ etc.
● Angst (voor de dood en het verlies):
○ Hoe we omgaan met het oncontroleerbare van het leven.
⇒ We moeten onderscheid maken tussen de dingen die we in de hand hebben en de
dingen die we niet kunnen veranderen.
● Isolatie en connectie
○ Hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld.
⇒ Je kan nooit volledig in iemand anders zijn hoofd kijken. Er is altijd een afstand tussen
mensen.
⇒ We hebben nood aan connectie ondanks die afstand. Connectie is ook eng, omdat je
moet vertrouwen etc. Isolatie is veilig, maar alleen en connectie is waardevol, maar risico.
● Zinloosheid en zingeving:
○ De zin en onzin van ons leven.
⇒ We hebben er niet zelf voor gekozen wie we zijn en waar we geboren worden.
⇒ Zinloosheid: het leven komt zonder handleiding, wat kan leiden tot twijfel etc.
⇒ Viktor Frankl: “De zoektocht naar zin is de belangrijkste motivator van de mens.” Mensen
willen betekenis, doel en een reden om te leven.
⇒ Zingeving: dit is niet iets dat je gewoon ‘krijgt’. Jij moet zelf betekenis geven en keuzes
maken die zinvol zijn.
Irvin Yalom
Deze 4 bezorgdheden kan je niet vermijden, omdat deze nu eenmaal bij de mens horen. Je
moet ze gewoon aanvaarden. Het probleem is hoe je ermee omgaat.
Bv.: Angst voor de dood → kan verlammend zijn OF kan je motiveren om echt te leven.
Alle levensvragen komen uit deze 4 bezorgdheden:
● “Wat wil ik met mijn leven?” → zinloosheid
● “Ben ik alleen?” → isolatie
● “Wat als ik verkeerde keuzes maak?” → vrijheid
● “Wat na de dood?” → dood
⇒ Je mag ze niet ontkennen, vermijden,... dan komen ze sterker terug. Je moet er leren
mee omgaan.
Ethisch ondernemen 1
,H2 – Aandacht en overdaad
Over het belang van aandacht en contemplatie
1. Overdaad
Leven en leren in een overprikkelde wereld.
2. Een wereld van overdaad
2.1 Een wereld van overdaad?
● Overdaad aan impulsen en informatie:
○ Je weet niet meer wat belangrijk is. Wat is relevant en wat is gewoon ruis?
● Overdaad aan entertainment:
○ Gemakkelijk afgeleid. Je kiest sneller voor plezier dan moeite. Bv. TikTok kies
je boven studeren.
● Internet en elektronica:
○ Constante prikkels en beloningen. Internet en smartphones geven meldingen,
berichten etc. → direct beloning
Link met artikel 'De aanval op onze aandacht’. → apps zijn ontworpen om je aandacht vast
te houden.
2.2 Verslaafd aan prikkels
We worden bewust verslaafd gemaakt aan prikkels.
● Psychologische manipulatie
⇒ ze manipuleren je door meldingen, likes (dopamine boost), infinite scroll (je blijft kijken)
Link met artikel 'De aanval op onze aandacht’. → bedrijven proberen je aandacht vast te
houden.
⇒ Elke prikkel is een kleine beloning. Je brein leert ‘dit voelt goed, doe dit opnieuw’. → wat
leidt tot verslaving en gewoonte.
● Beloningsmechanisme → onvoorspelbaar, soms weinig likes en soms veel = je blijft
checken.
Ethisch ondernemen 2
,2.3 Aandacht en gewoontes
Bedrijven bouwen producten die je gewoonte maken.
● Trigger
○ Melding / verveling
● Actie
○ App openen / scrollen
● Beloning
○ Like / video / reageert
● Investering
○ Je post iets / reageert
⇒ Je gebruikt het automatisch, zonder nadenken.
Sociale media is niet zomaar ontworpen om mensen te verbinden, maar om zoveel mogelijk
interactie te genereren, om geld te verdienen (advertenties)
Link met artikel 'Een smartphone voor jongeren, is dit een goed idee?’. → Gebruikers
worden eigenlijk “vermarkt”.
⇒ Wij zijn het product. Gratis apps → jij betaalt met je aandacht, gedrag, data,...Hoe langer
we blijven, hoe meer geld ze verdienen.
⇒ Gewoontes = gevaarlijk → je gsm is zonder reden een gewoonte.
2.4 The social dilemma
Social media is gemaakt om je verslaving te voeden en zo winst te maken via jouw
aandacht.
Apps leren je beter kennen door hetgeen dat je liked, waar je stopt met scrollen,... Ze
passen content aan op JOU. → je blijft kijken zonder moeite.
⇒ Groot probleem (dilemma): oorspronkelijk was het idee om mensen te verbinden en
communicatie te verbeteren, maar de realiteit is veel verslaving en polarisatie.
3. De vermoeide samenleving
3.1 Multitasken
Hyperaandacht → extreem uitputtend voor de mens (geen rustmomenten).
Multitasken is “normaal” geworden (bv. studeren + gsm). → hyperactiviteit.
Ethisch ondernemen 3
, 3.2 Hyperaandacht
We springen constant van prikkel naar prikkel.
● Versplinterde aandacht:
○ Geen lange focus, constant schakelen
○ We verwerken veel, maar begrijpen weinig diep.
● Snelle aandacht:
○ Korte focus, snel afgeleid, meerdere dingen tegelijk.
○ Minder efficiënt en minder diep.
● Consumptiemaatschappij versterkt dit
○ Alles moet snel en direct om elke behoefte onmiddellijk te bevredigen. We
worden ongeduldig.
● Kortetermijndenken
○ We focussen op snelle beloning en onmiddellijk resultaten (geen LT meer)
○ Bv. snelle dopamine (TikTok), geen lange studieblokken,...
⇒ Gevolg voor de ervaringen en emoties = gevoelens worden zwakker, want er is geen tijd
voor diepgang.
3.3 Reproductie
Herhaling = dezelfde ideeën, content, meningen,... → geen originaliteit meer (we kopiëren
meer dan we creëren).
Te veel info = minder diepgang → snel vergeten, weinig reflectie,...
We reageren enkel nog op prikkels en niet op eigen initiatief, diep nadenken. Bv. je ziet iets
en je reageert, maar je denkt er niet echt over na.
Passie verdwijnt (zei Kierkegaard). Weinig echte engagement. Overload → verlamming, je
weet veel maar doet weinig (= passiviteit).
Onze samenleving functioneert op basis van impulsiviteit en grilligheid (Philippe Meirieu).
3.4 Ultrabewerkte prikkels en informatie
Alle info die we vandaag consumeren kunnen we vergelijken met ‘ultrabewerkt voedsel’.
Het is aantrekkelijk en makkelijk, we consumeren meer snelle en oppervlakkige informatie
waardoor we minder diepgang hebben, minder kritisch denken etc.
⇒ Hoe meer we consumeren, hoe meer we ervan willen (verslavend, want het kost weinig
moeite).
⇒ AI maakt dit nog sterker
Ethisch ondernemen 4
Deel 1: zingeving en levensbeschouwing
1. Irvin Yalom en de 4 grote vragen van ons bestaan
1.1 De 4 grote vragen van ons bestaan
● Vrijheid (en verantwoordelijkheid):
○ De keuzes die we maken en de verantwoordelijkheid die we opnemen.
⇒ “mens gedoemd om vrij te zijn” → je moet keuzes maken, je kan er niet van ontsnappen.
Zelfs niet kiezen is een keuze. (je bent altijd verantwoordelijk)
⇒ spanning tussen vrijheid en verantwoordelijkheid. Elke keuze heeft gevolgen. Dus je
verliest ook dingen als je kiest.
⇒ Betekenisvolle keuzes maak je door eerst goed na te denken ‘is dit juist?’ etc.
● Angst (voor de dood en het verlies):
○ Hoe we omgaan met het oncontroleerbare van het leven.
⇒ We moeten onderscheid maken tussen de dingen die we in de hand hebben en de
dingen die we niet kunnen veranderen.
● Isolatie en connectie
○ Hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld.
⇒ Je kan nooit volledig in iemand anders zijn hoofd kijken. Er is altijd een afstand tussen
mensen.
⇒ We hebben nood aan connectie ondanks die afstand. Connectie is ook eng, omdat je
moet vertrouwen etc. Isolatie is veilig, maar alleen en connectie is waardevol, maar risico.
● Zinloosheid en zingeving:
○ De zin en onzin van ons leven.
⇒ We hebben er niet zelf voor gekozen wie we zijn en waar we geboren worden.
⇒ Zinloosheid: het leven komt zonder handleiding, wat kan leiden tot twijfel etc.
⇒ Viktor Frankl: “De zoektocht naar zin is de belangrijkste motivator van de mens.” Mensen
willen betekenis, doel en een reden om te leven.
⇒ Zingeving: dit is niet iets dat je gewoon ‘krijgt’. Jij moet zelf betekenis geven en keuzes
maken die zinvol zijn.
Irvin Yalom
Deze 4 bezorgdheden kan je niet vermijden, omdat deze nu eenmaal bij de mens horen. Je
moet ze gewoon aanvaarden. Het probleem is hoe je ermee omgaat.
Bv.: Angst voor de dood → kan verlammend zijn OF kan je motiveren om echt te leven.
Alle levensvragen komen uit deze 4 bezorgdheden:
● “Wat wil ik met mijn leven?” → zinloosheid
● “Ben ik alleen?” → isolatie
● “Wat als ik verkeerde keuzes maak?” → vrijheid
● “Wat na de dood?” → dood
⇒ Je mag ze niet ontkennen, vermijden,... dan komen ze sterker terug. Je moet er leren
mee omgaan.
Ethisch ondernemen 1
,H2 – Aandacht en overdaad
Over het belang van aandacht en contemplatie
1. Overdaad
Leven en leren in een overprikkelde wereld.
2. Een wereld van overdaad
2.1 Een wereld van overdaad?
● Overdaad aan impulsen en informatie:
○ Je weet niet meer wat belangrijk is. Wat is relevant en wat is gewoon ruis?
● Overdaad aan entertainment:
○ Gemakkelijk afgeleid. Je kiest sneller voor plezier dan moeite. Bv. TikTok kies
je boven studeren.
● Internet en elektronica:
○ Constante prikkels en beloningen. Internet en smartphones geven meldingen,
berichten etc. → direct beloning
Link met artikel 'De aanval op onze aandacht’. → apps zijn ontworpen om je aandacht vast
te houden.
2.2 Verslaafd aan prikkels
We worden bewust verslaafd gemaakt aan prikkels.
● Psychologische manipulatie
⇒ ze manipuleren je door meldingen, likes (dopamine boost), infinite scroll (je blijft kijken)
Link met artikel 'De aanval op onze aandacht’. → bedrijven proberen je aandacht vast te
houden.
⇒ Elke prikkel is een kleine beloning. Je brein leert ‘dit voelt goed, doe dit opnieuw’. → wat
leidt tot verslaving en gewoonte.
● Beloningsmechanisme → onvoorspelbaar, soms weinig likes en soms veel = je blijft
checken.
Ethisch ondernemen 2
,2.3 Aandacht en gewoontes
Bedrijven bouwen producten die je gewoonte maken.
● Trigger
○ Melding / verveling
● Actie
○ App openen / scrollen
● Beloning
○ Like / video / reageert
● Investering
○ Je post iets / reageert
⇒ Je gebruikt het automatisch, zonder nadenken.
Sociale media is niet zomaar ontworpen om mensen te verbinden, maar om zoveel mogelijk
interactie te genereren, om geld te verdienen (advertenties)
Link met artikel 'Een smartphone voor jongeren, is dit een goed idee?’. → Gebruikers
worden eigenlijk “vermarkt”.
⇒ Wij zijn het product. Gratis apps → jij betaalt met je aandacht, gedrag, data,...Hoe langer
we blijven, hoe meer geld ze verdienen.
⇒ Gewoontes = gevaarlijk → je gsm is zonder reden een gewoonte.
2.4 The social dilemma
Social media is gemaakt om je verslaving te voeden en zo winst te maken via jouw
aandacht.
Apps leren je beter kennen door hetgeen dat je liked, waar je stopt met scrollen,... Ze
passen content aan op JOU. → je blijft kijken zonder moeite.
⇒ Groot probleem (dilemma): oorspronkelijk was het idee om mensen te verbinden en
communicatie te verbeteren, maar de realiteit is veel verslaving en polarisatie.
3. De vermoeide samenleving
3.1 Multitasken
Hyperaandacht → extreem uitputtend voor de mens (geen rustmomenten).
Multitasken is “normaal” geworden (bv. studeren + gsm). → hyperactiviteit.
Ethisch ondernemen 3
, 3.2 Hyperaandacht
We springen constant van prikkel naar prikkel.
● Versplinterde aandacht:
○ Geen lange focus, constant schakelen
○ We verwerken veel, maar begrijpen weinig diep.
● Snelle aandacht:
○ Korte focus, snel afgeleid, meerdere dingen tegelijk.
○ Minder efficiënt en minder diep.
● Consumptiemaatschappij versterkt dit
○ Alles moet snel en direct om elke behoefte onmiddellijk te bevredigen. We
worden ongeduldig.
● Kortetermijndenken
○ We focussen op snelle beloning en onmiddellijk resultaten (geen LT meer)
○ Bv. snelle dopamine (TikTok), geen lange studieblokken,...
⇒ Gevolg voor de ervaringen en emoties = gevoelens worden zwakker, want er is geen tijd
voor diepgang.
3.3 Reproductie
Herhaling = dezelfde ideeën, content, meningen,... → geen originaliteit meer (we kopiëren
meer dan we creëren).
Te veel info = minder diepgang → snel vergeten, weinig reflectie,...
We reageren enkel nog op prikkels en niet op eigen initiatief, diep nadenken. Bv. je ziet iets
en je reageert, maar je denkt er niet echt over na.
Passie verdwijnt (zei Kierkegaard). Weinig echte engagement. Overload → verlamming, je
weet veel maar doet weinig (= passiviteit).
Onze samenleving functioneert op basis van impulsiviteit en grilligheid (Philippe Meirieu).
3.4 Ultrabewerkte prikkels en informatie
Alle info die we vandaag consumeren kunnen we vergelijken met ‘ultrabewerkt voedsel’.
Het is aantrekkelijk en makkelijk, we consumeren meer snelle en oppervlakkige informatie
waardoor we minder diepgang hebben, minder kritisch denken etc.
⇒ Hoe meer we consumeren, hoe meer we ervan willen (verslavend, want het kost weinig
moeite).
⇒ AI maakt dit nog sterker
Ethisch ondernemen 4
