Samenvatting EO in Verbinding: Skills Lab

LES 1: KADER EN
CONCEPT VAN
EMOTIONELE
WELKE VIER STAPPEN STELT DOSEN VOOR ALS
ONTWIKKELING BEHANDELING VAN ‘GEDRAGSPROBLEMEN’?
1. Emotionele ondersteuning bieden: creëren van een
ONTWIKKELINGSDYNAMISCH KADER veilige en voorspelbare omgeving
2. Aanpassen van de omgeving: structuur en duidelijke
Anton Došen ontwikkelde een ontwikkelingsdynamisch
communicatie afstemmen op het niveau van de cliënt
model waarin emotionele ontwikkeling centraal staat
3. Ontwikkelingsgerichte begeleiding: de cliënt helpen
voor diagnostiek en behandeling bij mensen met een
bij het versterken van zijn emotionele vaardigheden
verstandelijke beperking
4. Medicatie als laatste optie: alleen wanneer de andere
interventies onvoldoende werken en er sprake is van
WAAROM EMOTIONELE ernstige emotionele ontregeling, kan medicatie
ONTWIKKELING? worden ingezet als ondersteuning → dit nooit de
WELKE INZICHTEN OVER DIAGNOSTIEK BRACHTEN enige oplossing zijn, maar moet geïntegreerd worden
ANTON DOSEN TOT HET ONTWIKKELEN VAN HET in een bredere aanpak
MODEL?
 Traditionele diagnostiek: te statisch en niet holistisch ONTWIKKELINGSDYNAMISCHE
 Richtte zich vaak alleen op gedrag en cognitie, BENADERING
emotionele ontwikkeling bleef onderbelicht
BEGIN VAN ONTWIKKELINGSDYNAMISCHE
BENADERING
WAT HOUDT ‘RELATIETHERAPIE’ WAARMEE ‘GROEI’
 Jaren 70: emotionele ontwikkeling bij mensen met een
KAN WORDEN GEMAAKT OP EMOTIONEEL VLAK,
beperking kreeg steeds meer aandacht
VOLGENS DE VISIE VAN ANTON DOSEN, IN?
 Anton Došen (kinderpsychiater) merkte dat bestaande
 Relatie tussen begeleider en cliënt is cruciaal voor
defecttheorie te beperkt was
emotionele ontwikkeling
 Defecttheorie keek vooral naar hersenbeschadigingen
 Begeleider moet een veilige en voorspelbare relatie
als oorzaak van psychische of gedragsproblemen maar
bieden
aandacht voor opvoeding, temperament en de
 Cliënt moet zich begrepen en ondersteund voelen
omgeving van het kind ontbrak hierbij
 Hierdoor kan de cliënt nieuwe emotionele ervaringen
 Došen stelde een ontwikkelingsdynamische benadering
opdoen en verder ontwikkelen binnen zijn emotionele
voor, waarin zowel biologische, psychische als sociale
niveau
factoren worden meegewogen
WAARUIT MOET ‘INTEGRATIEVE DIAGNOSTIEK’
EMOTIE ↔ RATIO
BESTAAN VOLGENS ANTON DOSEN?
 Emotie beïnvloedt ratio: sterke emoties kunnen
 Integratieve diagnostiek combineert verschillende
rationeel denken blokkeren (“als een kip zonder kop
componenten:
rondlopen”)
o Cognitieve diagnostiek (IQ en denkvermogen)
 Ratio beïnvloedt emotie: nadenken helpt gevoelens
o Emotionele diagnostiek (niveau van emotionele
reguleren en sociaal wenselijk handelen
ontwikkeling)  Beide zijn verbonden; het ontwikkelingsdynamisch
o Sociale en omgevingsfactoren (invloed uit perspectief laat zien hoe dit bij mensen met
omgeving) beperkingen werkt
o Biologische en medische
factoren (neurologische of genetische aspecten) VIER DIMENSIES
 Dit hollistische beeld helpt bij het begrijpen van gedrag  BIOLOGISCHE DIMENSIE: lichaam en hersenen
en het opstellen van passende behandeling (gezondheid, neurologische ontwikkeling, hormonen)
 FUNCTIEDIMENSIE: sensorisch, motorisch en
WAT BEPAALT DE STABILITEIT VAN DE psychisch functioneren
PERSOONLIJKHEID VAN EEN PERSOON?  SOCIALE DIMENSIE: omgevingsomstandigheden
 Wordt bepaald door de interactie tussen cognitieve en  Voorbeeld: stressvolle gezinssituatie → minder
emotionele ontwikkeling emotionele stabiliteit
 Achterblijvende emotionele ontwikkeling tov cognitie  ONTWIKKELINGSDIMENSIE: onwikkelingsbeloop
kan leiden tot instabiliteit en gedragsproblemen (hoe emoties en gedrag zich over tijd ontwikkelen) →
 Omgevingsfactoren, zoals steun en ervaren veiligheid, Došen ontwierp SEO (1985)
spelen een belangrijke rol




1

,ONTWIKKELINGSDYNAMISCH  Belasssngrijker is draagkracht en het onderscheid
 Niet ‘vast’ in 1 fase, geen hokjes-denken! tussen kunnen en aankunnen
 Ontwikkeling verloopt in opeenvolgende fasen, waarbij  Dit heeft grote implicaties voor omgeving,
eerdere basisbehoeften de grondslag vormen voor verwachtingen en benadering
latere fasen
 Je kan schommelen tussen fasen afhankelijk van TERUGVAL EN REGRESSIE
omstandigheden: bij stress is een terugval naar eerdere  Došen koppelt geblokkeerde emotionele ontwikkeling
fasen mogelijk, terwijl optimale omstandigheden het aan specifieke stoornissen
bereiken van hogere fasen mogelijk maken  Harmonisch functioneren kan tijdelijk verstoord
 Hoe behoeften in elke fase vervuld worden, bepaalt de worden door verlies, stress of andere gebeurtenissen
verdere ontwikkeling  Terugval betekent dat de veiligheidsbasis of het ‘ik’ te
 Varieert naarmate men evolueert fragiel was, waardoor iemand naar een lager
 Varieert afhankelijk van levensgebeurtenissen ontwikkelingsniveau kan gaan
 Elke fase vertrekt vanuit specifieke onderliggende
emotionele behoeften EMOTIES, GEVOELENS EN
 In iedere fase: een groeiproces en andere
begeleidingsnoden
BEHOEFTEN – VERMEULEN &
EECLOO (2011)
DISHARMONISCH GEDRAG EN MOTIVATIE
PROFIEL  Gedrag wordt aangestuurd door gevoelens, emoties en
 Risico op overvraagd affecten
worden  Deze emoties vertrekken vanuit behoeften
 Risico zichzelf te  Ratio speelt hierin aanvankelijk weinig rol
overschatten  Behoeften kunnen tijdelijk uitgesteld worden, komt
 Risico om vooral op later (erger) terug naar boven
kunnen en weten
ondersteund te worden EMOTIES VS. GEVOELENS
 Emoties: waarneembaar voor anderen, biologisch en
EEN LAGE EMOTIEREGULATIE lichamelijk proces
Hoe lager iemand emotioneel functioneert:  Gevoelens: bewust geworden emoties; je kan erover
 Hoe meer wij zullen moeten begeleiden (en vertellen en reflecteren
verantwoordelijkheid nemen voor gedrag)
 Hoe moeilijker iemand zichzelf in de hand kan houden RELATIE BEHOEFTEN – EMOTIES – GEVOELENS
(dus hoe lager de lat)  Behoeften kunnen leiden tot emoties, gevoelens en
 Hoe kwetsbaarder iemand is affecten
 Hier komen wij in het spel: wij kunnen iemand (meer)  Emoties en gevoelens fungeren als procesbewaker: ze
adequaat laten functioneren als we voldoende inspelen waarschuwen ons en maken ons bewust van behoeften
op zijn emotionele behoeften  Er is een wederzijdse relatie tussen emoties en
gevoelens: dit circulaire spel vormt de kern van
CONTINUÜM het emotioneel systeem of de emotionele ontwikkeling
 Bij mensen met een verstandelijke beperking is de
ONTWIKKELING ALS CONTINUÜM
 Ontwikkeling verloopt geleidelijk, niet in strikte fases
emotionele ontwikkeling vaak lager dan de cognitieve
 Overgangen tussen fasen vloeiend en variabel,
ontwikkeling
afhankelijk van situatie, tijd en domein (bv.
communicatie vs. affectdifferentiatie) BETEKENIS VOOR GEDRAG
 Emoties geven energie en motivatie om te handelen
 Vermijd hokjesdenken of blindstaren op leeftijd en fase
 Aan elk gedrag gaan behoefte en emotie vooraf
DYNAMISCH KADER EN BEGELEIDING
 Ontwikkelingsdynamisch kader betekent: behoefte aan
ROL VAN BEGELEIDERS
 Helpen mensen met een beperking bij het ontdekken
flexibele begeleiding
 Begeleidingsstijl kan variëren per persoon, moment,
van emoties
situatie, behandeling of stoornis
 Dezelfde hulpvraag kan bij verschillende
mensen anders worden ingevuld

HARMONISCHE VS. DISHARMONISCHE
ONTWIKKELING
 Elke fase bevat een tegenstelling: psychische
gezondheid (harmonie) vs. disharmonie
 Ondersteunen bij het verwoorden van emoties
 Niveau van algemene ontwikkeling (hoog/laag)
zegt niets over geestelijke gezondheid


2

, GEDRAG EN REACTIES
ADAPTIEF GEDRAG (= NORMAAL GEDRAG)
 Adequaat voor ontwikkelingsniveau, ook in ongunstige
situaties
 Intensiteit, duur of frequentie verstoren de interactie
niet
 Kwaliteit van leven blijft behouden
 Gedrag wordt vaak verklaard door bevrediging van
basale emotionele behoeften

MALADAPTIEF (= ABNORMAAL
GEDRAG/PROBLEEMGEDRAG)
 Situatiegebonden, onaangepast, intensief, frequent
 Correspondeert vaak niet met cognitief niveau van de
persoon
 Overdreven reacties karakteristiek voor het emotionele
ontwikkelingsniveau in ongunstige situaties
 Interactie met omgeving is verstoord
 Kwaliteit van leven wordt benadeeld

PSYCHIATRISCHE STOORNIS (= VERSTOORD
GEDRAG)
 Situatieonafhankelijk en langdurig aanwezig
 Veranderingen in gedrag en activiteiten; vreemd of
onaangepast gedrag
 Verstoord denken, stemming en fysiologische functies
 Interactie met de omgeving is ernstig verstoord
 Blijvend gebrek aan aangepaste benadering kan leiden
tot psychische uitputting en kwetsbaarheid

TOEPASSING IN BEGELEIDING
 Hetzelfde gedrag kan verschillend
geïnterpreteerd worden
 Bij beoordeling en behandeling is het belangrijk te
kijken naar ontwikkelingsperspectief, basale behoeften
en omgeving

FASEN VAN HET
ONTWIKKELINGSDYNAMISCH KADER
 Fase 1: Adaptatiefase
 Fase 2: Hechtingsfase
 Fase 3: Individuatiefase
 Fase 4: Identificatiefase
 Fase 5: Realiteitsbewustwording
 Fase 6: Sociale autonomie
 Fase 7: Sociale verantwoordelijkheid

Behoeften bouwen op elkaar: eerst basale
veiligheid (adaptatiefase), dan vertrouwen
(hechting), autonomie (individuatie),
initiatief (identificatie), competentie
(realiteitsbewustwording), sociale
zelfstandigheid en uiteindelijk volwassen
relaties en verantwoordelijkheid




3