Politieke filosofie samenvatting 2025
Inleiding
Wat is politieke filosofie
• ≠ empirische of verklarende studie van politiek
– Politicologie en sociale wetenschappen
• ≠ partijpolitiek programma, ideologie
– Haalbaarheid, strategie
• ≠ ethiek, hoe moeten we goed/gelukkig zijn?
MAAR:
• Normatieve academische discipline
– op het niveau van de staat / burgerschap
– Is/ought kloof = tussen de beschrijving van de werkelijkheid en normatieve aard/opvatting
– Ideal theory = in abstracto nadenken wat het idealiter betekent bij rechtvaardige samenleving.
(RAWLS)
• Conceptueel-theoretische verheldering en analyse (vrijheid, gelijkheid,…., opvattingen)
– Essentially contested concept
• Overheid – “the basic structure of society”
• Burger → onderlinge relatie (horizontaal) en relatie met overheid (verticale relatie)
• Abstract argumentatieve activiteit – consistentie- argumenten afwegen- justification
– Bedaard en rationeel, inhoudelijk, tegenargumenten verwelkomend als uitdaging
Normatief
= Politieke filosofie vraagt zich af wat de staat zou moeten doen, welke morele principes het zou moeten
gebruiken in zijn omgang met burgers en welke soort sociale orde het moet creëren.
- “zou”: what the state ought (and ought not) to do.
Political philosophy = political theory
- Systematisch nadenken over het doel van de regering.
- De balans tussen individuele autonomie en politieke autoriteit/macht determineren.
- Wie krijgt wat, en wie bepaald dat?
- ‘ normatively. It asks whether there should be states at all, and, if so, how states should be organized’
- Politieke filosofie: wat moet een overheid doen? Wat mag het (niet) doen?
- Politieke wetenschappen: hoe werkt een overheid. Wat kan een overheid doen?
o administrative burdens, …
- Ideal/non-ideal theory
o Politieke filosofie = normatief, dus ideal
theory BIJVOORBEELD: wat is rechtvaardigheid (Rawls)
Methode van het reflective equilibrium
• Morele principes moeten zoveel mogelijk in overeenstemming zijn met onze morele opvattingen
en intuïties; en omgekeerd.
• Aanpassingen, heen en weer
1
, • Deductie + inductie
Reflective equilibrium = de conceptie over rechtvaardigheid kan niet deductief worden afgeleid uit self-evident
(=vanzelfsprekend) premissen of voorwaarden op grond van principes. In plaats daarvan is de rechtvaardiging
van de conceptie een kwestie van wederzijdse ondersteuning van vele overwegingen, van alles dat in 1
samenhangende visie past.
Wikipedia: een toestand van evenwicht of samenhang tussen een reeks overtuigingen die tot stand komen door
een proces van weloverwogen wederzijdse aanpassing van algemene principes en specifieke oordelen.
Gedachtenexperimenten
• Locke, Hobbes, Rousseau, Kant: natuurtoestand
– contracttheorie
• Dworkins onbewoond eiland
• Trolley problem
̶ bv: iemand zwaarder van brug duwen om trein tegen te houden om 5 mensen te redden, gezonde
persoon organen laten doneren om zo meer levens te redden, 5 mensen of 1 iemand elektro shock
geven, je kiest 1 dan erna nog eens je kiest 5 want hebben nog geen shock gehad
• Rawls’ Originele positie
• Nozick: Wilt Chamberlain, eyeball lottery
Waar komen onze morele intuïties vandaan?
• Opvoeding – vorming
• Cultuur – tijd/ruimte context
• Levensbeschouwing
• Natuur → Natuurlijke bouwstenen versus de vernistheorie
– Waarom zijn conservatieve en progressieve mensen het zo oneens over politiek en religie?
▪ Conservatieven en progressieven vinden instinctief verschillende waarden belangrijk
▪ verblinden ons tegelijk voor het standpunt van de ander
Waarom is er een staat en niet veeleer een staat?
• Justifying political power
• Hoe zou de wereld zijn zonder politiek?
• Wie krijgt politieke macht?
• Alternatief:
– Anarchisme William Godwin (1756-1836)
▪ Echtgenoot van Mary Wollstonecraft (1759-97)
– Collectief-anarchisme: Michail Bakoenin (1814-1876)
– Anarchocommunisme: Peter Kropotkin (1842-1921)
– Anarchokapitalisme: Murray Newton Rothbard (1926-1995), Hans-Hermann Hoppe* (1946)
2
, • Spontane samenwerking
– Competitie, macht, uitbuiting, fairplay?
– Wat met diegenen die niet willen samenwerken?
• Plato: de ideale staat
– Boeren en handelaars, dienstverlenende sector, geld, begeren
– Vakkundige militairen (Niets is zo belangrijk als de verdediging van de gemeenschap en dat vereist
volledige specialisatie.) Moed en eer
– Regering (koning filosoof, wijsheid, kennis, ouderdom, ervaring, verantwoordelijkheid)
– Plato is geen democraat, wil verlicht depotisme, regering is nodig omdat de samenleving een
organisme is.
• Jason Brennan: Technocratie/expertocratie/epistocratie
– Wil verschillende perspectieven van experten, democratie dom volgens Brennan
– Wetenschap niet neutraal → is/ought kloof
• Twee Zwaardenleer
– Bevoegdheidsverdeling Kerk en Staat
▪ Vroeger altijd nauw verweven met de politiek, nu verwaterd
▪ Religie nodig voor legitimiteit
– Geestelijke macht staat boven de wereldlijke macht (Paus had ook wereldlijke macht)
▪ Politieke macht was ondergeschikt aan de kerk
– Res Mixtae = waar er zowel civiel als religieus recht bestaat
– Machtsstrijd
▪ investituurstrijd, Welfen/Ghibellijnen
Natuurrechtsdenken Thomas van Aquino (1225-74)
• Synthese theologie en filosofie (Aristoteles)
• Summa Theologiae
– Lex humana: positief recht
– Lex naturalis: natuurwet (rede)
– Lex divina: openbaring
– Lex aeterna: overkoepelend
• Tot op vandaag inspirator van Rooms-katholieke Kerk
– Louis XIV, Henry VIII, Charles I
Divine rights of kings / droit Divin
3
, = het goddelijk recht waarmee absolute christelijke vorsten hun gezag legitimeerden. Zij stelden dat God hen
had aangesteld om over hun onderdanen te regeren. Hierdoor waren ze van mening dat ze aan geen enkel
ander mens verantwoording hoefden af te leggen.
• Top down – Absolutisme
• 1rijk-1godsdienst / « Une foi, une loi, un roi. »
• Geen controle/checks op de macht
• Law of God / natuurrecht
• Louis XIV (Jacques-Bénigne Bossuet)
• Henry VIII, James I, Charles I ...
Kalief als gods vertegenwoordiger op aarde
• Sharia, islamitisch recht, rechtsscholen
• Islam: religieus en politiek dimensie
• Kalifaat
Volkssoevereiniteit
• Glorious Revolution
– Locke e.a.
• Franse revolutie
– Condorcet, Montesquieu, Rousseau e.a.
• VS
– Locke, Paine, De Tocqueville
• Bataafse revolutie
• Haïtiaanse revolutie
Uitvinding van modern burgerschap
= elkaar rechten geven op voet van gelijkheid
• Nationale schaal
• Soevereiniteit
• Gelijkheid (strijdbegrip)
• Grondrechten en grondwet
Contracttheorie – Natuurtoestand
• Thomas Hobbes
– Leviathan 1651
• John Locke
4
Inleiding
Wat is politieke filosofie
• ≠ empirische of verklarende studie van politiek
– Politicologie en sociale wetenschappen
• ≠ partijpolitiek programma, ideologie
– Haalbaarheid, strategie
• ≠ ethiek, hoe moeten we goed/gelukkig zijn?
MAAR:
• Normatieve academische discipline
– op het niveau van de staat / burgerschap
– Is/ought kloof = tussen de beschrijving van de werkelijkheid en normatieve aard/opvatting
– Ideal theory = in abstracto nadenken wat het idealiter betekent bij rechtvaardige samenleving.
(RAWLS)
• Conceptueel-theoretische verheldering en analyse (vrijheid, gelijkheid,…., opvattingen)
– Essentially contested concept
• Overheid – “the basic structure of society”
• Burger → onderlinge relatie (horizontaal) en relatie met overheid (verticale relatie)
• Abstract argumentatieve activiteit – consistentie- argumenten afwegen- justification
– Bedaard en rationeel, inhoudelijk, tegenargumenten verwelkomend als uitdaging
Normatief
= Politieke filosofie vraagt zich af wat de staat zou moeten doen, welke morele principes het zou moeten
gebruiken in zijn omgang met burgers en welke soort sociale orde het moet creëren.
- “zou”: what the state ought (and ought not) to do.
Political philosophy = political theory
- Systematisch nadenken over het doel van de regering.
- De balans tussen individuele autonomie en politieke autoriteit/macht determineren.
- Wie krijgt wat, en wie bepaald dat?
- ‘ normatively. It asks whether there should be states at all, and, if so, how states should be organized’
- Politieke filosofie: wat moet een overheid doen? Wat mag het (niet) doen?
- Politieke wetenschappen: hoe werkt een overheid. Wat kan een overheid doen?
o administrative burdens, …
- Ideal/non-ideal theory
o Politieke filosofie = normatief, dus ideal
theory BIJVOORBEELD: wat is rechtvaardigheid (Rawls)
Methode van het reflective equilibrium
• Morele principes moeten zoveel mogelijk in overeenstemming zijn met onze morele opvattingen
en intuïties; en omgekeerd.
• Aanpassingen, heen en weer
1
, • Deductie + inductie
Reflective equilibrium = de conceptie over rechtvaardigheid kan niet deductief worden afgeleid uit self-evident
(=vanzelfsprekend) premissen of voorwaarden op grond van principes. In plaats daarvan is de rechtvaardiging
van de conceptie een kwestie van wederzijdse ondersteuning van vele overwegingen, van alles dat in 1
samenhangende visie past.
Wikipedia: een toestand van evenwicht of samenhang tussen een reeks overtuigingen die tot stand komen door
een proces van weloverwogen wederzijdse aanpassing van algemene principes en specifieke oordelen.
Gedachtenexperimenten
• Locke, Hobbes, Rousseau, Kant: natuurtoestand
– contracttheorie
• Dworkins onbewoond eiland
• Trolley problem
̶ bv: iemand zwaarder van brug duwen om trein tegen te houden om 5 mensen te redden, gezonde
persoon organen laten doneren om zo meer levens te redden, 5 mensen of 1 iemand elektro shock
geven, je kiest 1 dan erna nog eens je kiest 5 want hebben nog geen shock gehad
• Rawls’ Originele positie
• Nozick: Wilt Chamberlain, eyeball lottery
Waar komen onze morele intuïties vandaan?
• Opvoeding – vorming
• Cultuur – tijd/ruimte context
• Levensbeschouwing
• Natuur → Natuurlijke bouwstenen versus de vernistheorie
– Waarom zijn conservatieve en progressieve mensen het zo oneens over politiek en religie?
▪ Conservatieven en progressieven vinden instinctief verschillende waarden belangrijk
▪ verblinden ons tegelijk voor het standpunt van de ander
Waarom is er een staat en niet veeleer een staat?
• Justifying political power
• Hoe zou de wereld zijn zonder politiek?
• Wie krijgt politieke macht?
• Alternatief:
– Anarchisme William Godwin (1756-1836)
▪ Echtgenoot van Mary Wollstonecraft (1759-97)
– Collectief-anarchisme: Michail Bakoenin (1814-1876)
– Anarchocommunisme: Peter Kropotkin (1842-1921)
– Anarchokapitalisme: Murray Newton Rothbard (1926-1995), Hans-Hermann Hoppe* (1946)
2
, • Spontane samenwerking
– Competitie, macht, uitbuiting, fairplay?
– Wat met diegenen die niet willen samenwerken?
• Plato: de ideale staat
– Boeren en handelaars, dienstverlenende sector, geld, begeren
– Vakkundige militairen (Niets is zo belangrijk als de verdediging van de gemeenschap en dat vereist
volledige specialisatie.) Moed en eer
– Regering (koning filosoof, wijsheid, kennis, ouderdom, ervaring, verantwoordelijkheid)
– Plato is geen democraat, wil verlicht depotisme, regering is nodig omdat de samenleving een
organisme is.
• Jason Brennan: Technocratie/expertocratie/epistocratie
– Wil verschillende perspectieven van experten, democratie dom volgens Brennan
– Wetenschap niet neutraal → is/ought kloof
• Twee Zwaardenleer
– Bevoegdheidsverdeling Kerk en Staat
▪ Vroeger altijd nauw verweven met de politiek, nu verwaterd
▪ Religie nodig voor legitimiteit
– Geestelijke macht staat boven de wereldlijke macht (Paus had ook wereldlijke macht)
▪ Politieke macht was ondergeschikt aan de kerk
– Res Mixtae = waar er zowel civiel als religieus recht bestaat
– Machtsstrijd
▪ investituurstrijd, Welfen/Ghibellijnen
Natuurrechtsdenken Thomas van Aquino (1225-74)
• Synthese theologie en filosofie (Aristoteles)
• Summa Theologiae
– Lex humana: positief recht
– Lex naturalis: natuurwet (rede)
– Lex divina: openbaring
– Lex aeterna: overkoepelend
• Tot op vandaag inspirator van Rooms-katholieke Kerk
– Louis XIV, Henry VIII, Charles I
Divine rights of kings / droit Divin
3
, = het goddelijk recht waarmee absolute christelijke vorsten hun gezag legitimeerden. Zij stelden dat God hen
had aangesteld om over hun onderdanen te regeren. Hierdoor waren ze van mening dat ze aan geen enkel
ander mens verantwoording hoefden af te leggen.
• Top down – Absolutisme
• 1rijk-1godsdienst / « Une foi, une loi, un roi. »
• Geen controle/checks op de macht
• Law of God / natuurrecht
• Louis XIV (Jacques-Bénigne Bossuet)
• Henry VIII, James I, Charles I ...
Kalief als gods vertegenwoordiger op aarde
• Sharia, islamitisch recht, rechtsscholen
• Islam: religieus en politiek dimensie
• Kalifaat
Volkssoevereiniteit
• Glorious Revolution
– Locke e.a.
• Franse revolutie
– Condorcet, Montesquieu, Rousseau e.a.
• VS
– Locke, Paine, De Tocqueville
• Bataafse revolutie
• Haïtiaanse revolutie
Uitvinding van modern burgerschap
= elkaar rechten geven op voet van gelijkheid
• Nationale schaal
• Soevereiniteit
• Gelijkheid (strijdbegrip)
• Grondrechten en grondwet
Contracttheorie – Natuurtoestand
• Thomas Hobbes
– Leviathan 1651
• John Locke
4
