1. INLEIDING EN PROBLEEMSTELLING
1.1 WAAROM RZL?
1. Niets is actueler dan religie (vb. vluchtelingencrisis, conflict tussen Israël en Palestina). Als hulpverlener is het
dan ook best mogelijk dat men in aanraking komt met iemand die iets religieus heeft meegemaakt, hier moet
men dan begrip kunnen opbrengen voor de impact van religie en cultuur. Vb. Ebola crisis waarbij men besmette
lijken uit ziekenhuizen ging stelen om deze in kleine kring te kunnen begraven.
2. Mensen zijn niet louter wetenschappelijk te bestuderen, er zijn ook heel wat historischculturele elementen die
de mens in zijn zijn bepalen. Een onderdeel hiervan is religie.
3. De impact van de godsdienst kan soms meespelen in het maatschappelijk of individueel disfunctioneren van
een individu. Zonder inzicht in wat religie voor iemand of voor een groep kan betekenen, kan men geen
degelijke begeleiding waarmaken.
4. Reflecteren is een basiscompetentie in latere psychologische beroepen, hiervoor heeft men een open geest
nodig. Iemand die in staat is zich los te maken van aangeleerde methoden om andere relaties en verbanden te
leggen tussen vertrouwde gegevens. Die inzichten kan men verwerven via het leren over cultuur.
5. Religie gaat over een verlangen naar transcendentie (iets hoger dan de mens). De mens heeft hier een zekere
drang of verlangen naartoe, het geeft de mens houvast. In veel gebeurtenissen ziet men geen wetenschappelijk
oorzaak-gevolg verband maar wel de tussenkomst van iets heiligs of van goden. De vraag wie de mens is, is de
kernvraag van de religie.
1.2. DE LEGENDE VAN DE GROOTINQUISITEUR? F. DOSTOJEWSKI
Religie weerspiegelt de menselijke gerichtheid op het heilige of transcendente en wordt het scherpst zichtbaar
wanneer de mens eraan begint te twijfelen. Religieuze vragen raken de kern van het mens-zijn zelf, waarbij
bijvoorbeeld God een antwoord kan zijn op de zoektocht naar zingeving.
De Christelijke moraal bestaat uit de Tien Geboden en de oproep om Jezus na te volgen. Jezus voegt twee
geboden toe aan de ethiek:
1. Naastenliefde: Heb je naasten lief als jezelf.
2. Vijandsliefde: Weersta geen kwaad, maar toon geduld en mededogen.
Deze morele eisen zijn vaak zwaar voor de mens, zoals ook blijkt in de roman De Gebroeders Karamazow van
Dostojewski. Het verhaal volgt vier uiteenlopende karakters en stelt essentiële vragen over religie, moraal en de
menselijke vrijheid.
De broers Iwan (een atheïst) en Aljosa (een gelovige) discussiëren over religieuze twijfel. Iwan betwijfelt de
mogelijkheid van liefde voor de mensheid, gezien de gruwelijkheden, vooral jegens kinderen. Hij stelt dat religie
belooft rechtvaardigheid te brengen, maar dat deze vaak ten koste gaat van onschuldigen. Aljosa verdedigt het
geloof, verwijzend naar Jezus’ rol als Verlosser.
Iwan illustreert zijn kritiek met de legende van de Grootinquisiteur (spanje 16de eeuw). Hierin keert Jezus terug
naar de aarde, maar wordt gearresteerd door de Grootinquisiteur, die beweert dat de mensheid de vrijheid die
Jezus biedt, niet aankan. De mens zoekt geen vrijheid, maar zekerheid, en heeft behoefte aan een hogere
autoriteit die hen leidt.
Inquisitie – een kerkelijke rechtbank die geïnstalleerd werd om ketters op te sporen en opnieuw op het rechte pad
te zetten. (Het rechte pad = het katholieke pad) De inquisitie zette zich na de zondagsmis steeds op met een tafel
voor de kerk, hierbij had men twee keuzes:
- Men kon zichzelf aangeven als men geloofde zelf ketters te zijn
, - Men kon anderen aangeven waarvan men geloofde dat ze ketters waren
De inquisitie had dan de bevoegdheid om aan de hand van verschillende manieren uit te maken of de persoon te
doen bekennen dat deze inderdaad ketters is. Enkele voorbeelden van manieren die gebruikt werden; vuur aan de
schenen, ophangen aan de polsen, water in de mond gieten om het gevoel te geven dat men zou stikken, … Deze
marteltechnieken moesten dan helpen om de persoon te doen bekennen dat deze ketters is.
Volgens Aljosa toont de legende juist het fundament van het Christendom: de ontmaskering van afgoderij.
Alleen God is God, en alles wat in Zijn plaats komt, is een afgod. Dostojewski laat Jezus niet spreken in dit
verhaal om te benadrukken dat waarheid en vrijheid enkel via God te vinden zijn.
Kortom, religie en vrijheid botsen in de menselijke zoektocht naar waarheid, en het Christendom stelt dat ware
vrijheid enkel mogelijk is door trouw te blijven aan God.
DE LEGENDE ERFZONDE
In Genesis 2 schept God Adam en Eva en plaatst hen in het aardse paradijs. Ze mogen niet eten van de boom van
kennis van goed en kwaad en de boom van onsterfelijkheid, omdat alleen God deze kennis bezit. Door toedoen
van de slang eten ze toch van de verboden vrucht. Deze zondeval leidt tot hun verbanning uit het paradijs.
De straf van God is zwaar: Adam moet zwoegen om te overleven, Eva zal pijn lijden bij de bevalling en
verlangen naar haar man, en de slang moet voortaan kruipen in het stof. Alle mensen erven de gevolgen van deze
ongehoorzaamheid, bekend als de erfzonde. Alleen de Messias kan de mens hiervan bevrijden en
rechtvaardigheid herstellen.
DE VERZOEKING (VERLEIDING) VAN JEZUS IN DE WOESTIJN
Na veertig dagen van vasten in de woestijn wordt Jezus op de proef gesteld door de duivel. De duivel probeert
hem drie keer te verleiden. Eerst daagt hij Jezus uit om van stenen brood te maken, maar Jezus weigert en
antwoordt dat de mens niet alleen van brood leeft, maar van ieder woord dat uit de mond van God komt.
Vervolgens neemt de duivel hem mee naar de hoogste punt van de tempel en stelt hem voor zichzelf naar
beneden te werpen, met het argument dat God hem zou redden. Jezus weerstaat dit voorstel en zegt dat men God
niet op de proef mag stellen. Ten slotte laat de duivel hem alle koninkrijken van de wereld zien en belooft deze
aan hem te geven als Jezus hem aanbidt. Maar Jezus wijst dit resoluut af en zegt dat alleen God aanbidding
verdient. Na deze verzoekingen wijkt de duivel, en engelen komen om Jezus te dienen.
1.3. GOD IS DOOD: NIETZSCHE EN DE DOLLE MENS
FREDERICH NIETZSCHE (EN DOSTOJEWSKI)
Nietzsche en Dostojewski delen dezelfde vraag: "Als God niet bestaat, is dan alles geoorloofd?" Dostojewski
verbeeldt dit in zijn romans, terwijl Nietzsche het filosofisch onderzoekt. Nietzsche bekritiseert het geloof in
God als een menselijke projectie, ontstaan uit zwakte en angst voor het leven. Volgens hem creëert de mens
illusies zoals God, zonde en verlossing om houvast te vinden, maar ontneemt hij zo het leven zijn ware waarde.
Zelfs zonder religie blijft de mens zoeken naar een fundament buiten zichzelf, wat Nietzsche ziet als een
ontkenning van het echte leven.
PLATO
Filosofie onderzoekt de waarheid door de wereld te verdelen in twee delen: de zichtbare, veranderlijke wereld
die we ervaren, en de onveranderlijke ideeënwereld achter onze zintuigen. Bijvoorbeeld, hoewel we twee
verschillende paarden zien, herkennen we ze beide als "paard" dankzij het verband dat in de ideeënwereld ligt.
MIDDELEEUWEN
Hier is het fundament God, want God is iets wat eerlijk en onveranderlijk is. Er is nog steeds sprake van het
waarheidsdenken.
MODERNE TIJD
, Het fundament verandert hier naar het menselijk bewustzijn. Er is nog steeds sprake van waarheidsdenken
DE DOLLE MENS
Op een heldere dag loopt een man met een lantaarn door de straten en roept dat hij op zoek is naar God. De
ongelovigen die hem zien lachen en spotten met hem, vragen zich af of hij verloren is. Maar de man, de dolle
mens, springt tussen hen in en roept: "God is dood, en wij hebben hem gedood! Jij en ik, we zijn moordenaars.
We hebben de oceaan leeggedronken en de horizon uitgewist!" Hij vraagt zich af hoe de mens zich nu zal
troosten, nu het heiligste en machtigste dat de wereld ooit bezat, dood is.
De dolle mens vervolgt dat de dood van God de grootste daad is die de mensheid ooit heeft verricht, maar dat het
nog lang zal duren voor de mensen de consequenties van deze daad begrijpen. Hij zegt dat hij te vroeg is, dat het
besef van de dood van God nog niet is doorgedrongen in de samenleving. De geest van God is nog altijd
aanwezig, maar de mensen beseffen niet dat ze nu zonder houvast zitten, zonder een fundament om zich aan vast
te klampen.
Later betreedt de dolle mens kerken en roept: "Wat zijn deze kerken nog, als ze geen grafmonumenten voor God
zijn?" De kerken, zegt Nietzsche, zijn overblijfselen van een geloof dat niet meer leeft. De dood van God staat
symbool voor het einde van de christelijke moraal. Zonder God als fundament moet de mens nu zelf zijn
waarden kiezen, maar dit maakt hem onzeker en rusteloos.
Nietzsche stelt dat zowel atheïsme als het monotheïsme in wezen niet zoveel van elkaar verschillen, omdat beide
vastzitten in de zoektocht naar een ultieme waarheid. De dood van God is voor hem het einde van iedere
fundamentele zekerheid. De mens is nu gedreven door verlangen en wil, op zoek naar een doel, maar zonder echt
te weten wat dat doel moet zijn.
1.4 MONOTHEÏSME EN KRITIEK
Monotheïsme gaat niet over het geloof maar over de geloofskritiek.
1.4.1. De structuur van het monotheïsme is kritiek
Monotheïsme – is het geloof in het bestaan van één God en alle andere Goden worden als vals beschouwd.
Monotheïsme is dan ook erg onverdraagzaam naar andere religies en Goden toe want deze zijn vals.
Henotheïsme gelooft in één God maar erkent andere goden, terwijl monotheïsme, gezien als religiekritiek, zich
onderscheidt door een strijd tegen afgoderij en een kritische houding in zijn basisteksten.
1.4.2. Exodus 32: de verering van het gouden kalf
Exodus – een uittocht, hier gaat het om de uittocht van het Israëlitische volk uit Egypte onder begeleiding van
Mozes.
DE VERERING VAN HET GOUDEN KALF
De Israëlieten, oorspronkelijk gevestigd in Kanaän, zijn door een hongersnood naar Egypte gevlucht, zoals
beschreven in Genesis. In Exodus wordt verteld hoe Mozes wordt geboren, als baby in een mandje op de Nijl
wordt gezet en door een Egyptische prinses wordt gevonden. Zijn moeder biedt zich later aan als vroedvrouw,
waardoor Mozes als Israëliet in het hof van Egypte opgroeit. Mozes komt in opstand tegen de onderdrukking van
de Israëlieten, doodt een Egyptenaar en vlucht. God (Jahwe) openbaart zich aan Mozes via een brandende
braamstruik en roept hem op om de Farao te confronteren, wat leidt tot de tien plagen van Egypte.
De tien geboden en de tocht door de woestijn
Jahwe geeft Mozes de tien geboden om het uitverkoren volk te tonen hoe ze moeten leven. Onderweg naar het
beloofde land Kanaän, roept Jahwe Mozes naar de berg Horeb, waar Mozes 40 dagen blijft. Ondertussen wordt
het volk ongeduldig en smeekt Aaron om een god. Aaron smelt hun juwelen om tot een gouden kalf, dat zij als
god vereren.
1.1 WAAROM RZL?
1. Niets is actueler dan religie (vb. vluchtelingencrisis, conflict tussen Israël en Palestina). Als hulpverlener is het
dan ook best mogelijk dat men in aanraking komt met iemand die iets religieus heeft meegemaakt, hier moet
men dan begrip kunnen opbrengen voor de impact van religie en cultuur. Vb. Ebola crisis waarbij men besmette
lijken uit ziekenhuizen ging stelen om deze in kleine kring te kunnen begraven.
2. Mensen zijn niet louter wetenschappelijk te bestuderen, er zijn ook heel wat historischculturele elementen die
de mens in zijn zijn bepalen. Een onderdeel hiervan is religie.
3. De impact van de godsdienst kan soms meespelen in het maatschappelijk of individueel disfunctioneren van
een individu. Zonder inzicht in wat religie voor iemand of voor een groep kan betekenen, kan men geen
degelijke begeleiding waarmaken.
4. Reflecteren is een basiscompetentie in latere psychologische beroepen, hiervoor heeft men een open geest
nodig. Iemand die in staat is zich los te maken van aangeleerde methoden om andere relaties en verbanden te
leggen tussen vertrouwde gegevens. Die inzichten kan men verwerven via het leren over cultuur.
5. Religie gaat over een verlangen naar transcendentie (iets hoger dan de mens). De mens heeft hier een zekere
drang of verlangen naartoe, het geeft de mens houvast. In veel gebeurtenissen ziet men geen wetenschappelijk
oorzaak-gevolg verband maar wel de tussenkomst van iets heiligs of van goden. De vraag wie de mens is, is de
kernvraag van de religie.
1.2. DE LEGENDE VAN DE GROOTINQUISITEUR? F. DOSTOJEWSKI
Religie weerspiegelt de menselijke gerichtheid op het heilige of transcendente en wordt het scherpst zichtbaar
wanneer de mens eraan begint te twijfelen. Religieuze vragen raken de kern van het mens-zijn zelf, waarbij
bijvoorbeeld God een antwoord kan zijn op de zoektocht naar zingeving.
De Christelijke moraal bestaat uit de Tien Geboden en de oproep om Jezus na te volgen. Jezus voegt twee
geboden toe aan de ethiek:
1. Naastenliefde: Heb je naasten lief als jezelf.
2. Vijandsliefde: Weersta geen kwaad, maar toon geduld en mededogen.
Deze morele eisen zijn vaak zwaar voor de mens, zoals ook blijkt in de roman De Gebroeders Karamazow van
Dostojewski. Het verhaal volgt vier uiteenlopende karakters en stelt essentiële vragen over religie, moraal en de
menselijke vrijheid.
De broers Iwan (een atheïst) en Aljosa (een gelovige) discussiëren over religieuze twijfel. Iwan betwijfelt de
mogelijkheid van liefde voor de mensheid, gezien de gruwelijkheden, vooral jegens kinderen. Hij stelt dat religie
belooft rechtvaardigheid te brengen, maar dat deze vaak ten koste gaat van onschuldigen. Aljosa verdedigt het
geloof, verwijzend naar Jezus’ rol als Verlosser.
Iwan illustreert zijn kritiek met de legende van de Grootinquisiteur (spanje 16de eeuw). Hierin keert Jezus terug
naar de aarde, maar wordt gearresteerd door de Grootinquisiteur, die beweert dat de mensheid de vrijheid die
Jezus biedt, niet aankan. De mens zoekt geen vrijheid, maar zekerheid, en heeft behoefte aan een hogere
autoriteit die hen leidt.
Inquisitie – een kerkelijke rechtbank die geïnstalleerd werd om ketters op te sporen en opnieuw op het rechte pad
te zetten. (Het rechte pad = het katholieke pad) De inquisitie zette zich na de zondagsmis steeds op met een tafel
voor de kerk, hierbij had men twee keuzes:
- Men kon zichzelf aangeven als men geloofde zelf ketters te zijn
, - Men kon anderen aangeven waarvan men geloofde dat ze ketters waren
De inquisitie had dan de bevoegdheid om aan de hand van verschillende manieren uit te maken of de persoon te
doen bekennen dat deze inderdaad ketters is. Enkele voorbeelden van manieren die gebruikt werden; vuur aan de
schenen, ophangen aan de polsen, water in de mond gieten om het gevoel te geven dat men zou stikken, … Deze
marteltechnieken moesten dan helpen om de persoon te doen bekennen dat deze ketters is.
Volgens Aljosa toont de legende juist het fundament van het Christendom: de ontmaskering van afgoderij.
Alleen God is God, en alles wat in Zijn plaats komt, is een afgod. Dostojewski laat Jezus niet spreken in dit
verhaal om te benadrukken dat waarheid en vrijheid enkel via God te vinden zijn.
Kortom, religie en vrijheid botsen in de menselijke zoektocht naar waarheid, en het Christendom stelt dat ware
vrijheid enkel mogelijk is door trouw te blijven aan God.
DE LEGENDE ERFZONDE
In Genesis 2 schept God Adam en Eva en plaatst hen in het aardse paradijs. Ze mogen niet eten van de boom van
kennis van goed en kwaad en de boom van onsterfelijkheid, omdat alleen God deze kennis bezit. Door toedoen
van de slang eten ze toch van de verboden vrucht. Deze zondeval leidt tot hun verbanning uit het paradijs.
De straf van God is zwaar: Adam moet zwoegen om te overleven, Eva zal pijn lijden bij de bevalling en
verlangen naar haar man, en de slang moet voortaan kruipen in het stof. Alle mensen erven de gevolgen van deze
ongehoorzaamheid, bekend als de erfzonde. Alleen de Messias kan de mens hiervan bevrijden en
rechtvaardigheid herstellen.
DE VERZOEKING (VERLEIDING) VAN JEZUS IN DE WOESTIJN
Na veertig dagen van vasten in de woestijn wordt Jezus op de proef gesteld door de duivel. De duivel probeert
hem drie keer te verleiden. Eerst daagt hij Jezus uit om van stenen brood te maken, maar Jezus weigert en
antwoordt dat de mens niet alleen van brood leeft, maar van ieder woord dat uit de mond van God komt.
Vervolgens neemt de duivel hem mee naar de hoogste punt van de tempel en stelt hem voor zichzelf naar
beneden te werpen, met het argument dat God hem zou redden. Jezus weerstaat dit voorstel en zegt dat men God
niet op de proef mag stellen. Ten slotte laat de duivel hem alle koninkrijken van de wereld zien en belooft deze
aan hem te geven als Jezus hem aanbidt. Maar Jezus wijst dit resoluut af en zegt dat alleen God aanbidding
verdient. Na deze verzoekingen wijkt de duivel, en engelen komen om Jezus te dienen.
1.3. GOD IS DOOD: NIETZSCHE EN DE DOLLE MENS
FREDERICH NIETZSCHE (EN DOSTOJEWSKI)
Nietzsche en Dostojewski delen dezelfde vraag: "Als God niet bestaat, is dan alles geoorloofd?" Dostojewski
verbeeldt dit in zijn romans, terwijl Nietzsche het filosofisch onderzoekt. Nietzsche bekritiseert het geloof in
God als een menselijke projectie, ontstaan uit zwakte en angst voor het leven. Volgens hem creëert de mens
illusies zoals God, zonde en verlossing om houvast te vinden, maar ontneemt hij zo het leven zijn ware waarde.
Zelfs zonder religie blijft de mens zoeken naar een fundament buiten zichzelf, wat Nietzsche ziet als een
ontkenning van het echte leven.
PLATO
Filosofie onderzoekt de waarheid door de wereld te verdelen in twee delen: de zichtbare, veranderlijke wereld
die we ervaren, en de onveranderlijke ideeënwereld achter onze zintuigen. Bijvoorbeeld, hoewel we twee
verschillende paarden zien, herkennen we ze beide als "paard" dankzij het verband dat in de ideeënwereld ligt.
MIDDELEEUWEN
Hier is het fundament God, want God is iets wat eerlijk en onveranderlijk is. Er is nog steeds sprake van het
waarheidsdenken.
MODERNE TIJD
, Het fundament verandert hier naar het menselijk bewustzijn. Er is nog steeds sprake van waarheidsdenken
DE DOLLE MENS
Op een heldere dag loopt een man met een lantaarn door de straten en roept dat hij op zoek is naar God. De
ongelovigen die hem zien lachen en spotten met hem, vragen zich af of hij verloren is. Maar de man, de dolle
mens, springt tussen hen in en roept: "God is dood, en wij hebben hem gedood! Jij en ik, we zijn moordenaars.
We hebben de oceaan leeggedronken en de horizon uitgewist!" Hij vraagt zich af hoe de mens zich nu zal
troosten, nu het heiligste en machtigste dat de wereld ooit bezat, dood is.
De dolle mens vervolgt dat de dood van God de grootste daad is die de mensheid ooit heeft verricht, maar dat het
nog lang zal duren voor de mensen de consequenties van deze daad begrijpen. Hij zegt dat hij te vroeg is, dat het
besef van de dood van God nog niet is doorgedrongen in de samenleving. De geest van God is nog altijd
aanwezig, maar de mensen beseffen niet dat ze nu zonder houvast zitten, zonder een fundament om zich aan vast
te klampen.
Later betreedt de dolle mens kerken en roept: "Wat zijn deze kerken nog, als ze geen grafmonumenten voor God
zijn?" De kerken, zegt Nietzsche, zijn overblijfselen van een geloof dat niet meer leeft. De dood van God staat
symbool voor het einde van de christelijke moraal. Zonder God als fundament moet de mens nu zelf zijn
waarden kiezen, maar dit maakt hem onzeker en rusteloos.
Nietzsche stelt dat zowel atheïsme als het monotheïsme in wezen niet zoveel van elkaar verschillen, omdat beide
vastzitten in de zoektocht naar een ultieme waarheid. De dood van God is voor hem het einde van iedere
fundamentele zekerheid. De mens is nu gedreven door verlangen en wil, op zoek naar een doel, maar zonder echt
te weten wat dat doel moet zijn.
1.4 MONOTHEÏSME EN KRITIEK
Monotheïsme gaat niet over het geloof maar over de geloofskritiek.
1.4.1. De structuur van het monotheïsme is kritiek
Monotheïsme – is het geloof in het bestaan van één God en alle andere Goden worden als vals beschouwd.
Monotheïsme is dan ook erg onverdraagzaam naar andere religies en Goden toe want deze zijn vals.
Henotheïsme gelooft in één God maar erkent andere goden, terwijl monotheïsme, gezien als religiekritiek, zich
onderscheidt door een strijd tegen afgoderij en een kritische houding in zijn basisteksten.
1.4.2. Exodus 32: de verering van het gouden kalf
Exodus – een uittocht, hier gaat het om de uittocht van het Israëlitische volk uit Egypte onder begeleiding van
Mozes.
DE VERERING VAN HET GOUDEN KALF
De Israëlieten, oorspronkelijk gevestigd in Kanaän, zijn door een hongersnood naar Egypte gevlucht, zoals
beschreven in Genesis. In Exodus wordt verteld hoe Mozes wordt geboren, als baby in een mandje op de Nijl
wordt gezet en door een Egyptische prinses wordt gevonden. Zijn moeder biedt zich later aan als vroedvrouw,
waardoor Mozes als Israëliet in het hof van Egypte opgroeit. Mozes komt in opstand tegen de onderdrukking van
de Israëlieten, doodt een Egyptenaar en vlucht. God (Jahwe) openbaart zich aan Mozes via een brandende
braamstruik en roept hem op om de Farao te confronteren, wat leidt tot de tien plagen van Egypte.
De tien geboden en de tocht door de woestijn
Jahwe geeft Mozes de tien geboden om het uitverkoren volk te tonen hoe ze moeten leven. Onderweg naar het
beloofde land Kanaän, roept Jahwe Mozes naar de berg Horeb, waar Mozes 40 dagen blijft. Ondertussen wordt
het volk ongeduldig en smeekt Aaron om een god. Aaron smelt hun juwelen om tot een gouden kalf, dat zij als
god vereren.
