ONCOLOGIE
Prof Schöffski, prof Haustermans, prof Denayer
INHOUDSOPGAVE
introductie, definitie, epidemiologie, etiologie en klinische presentatie ......................................... 3
terminologie en geschiedenis .............................................................................................................. 3
epidemiologie van kanker .................................................................................................................... 3
kans op genezing kanker ..................................................................................................................... 5
etiologie van kanker ............................................................................................................................. 5
preventie .............................................................................................................................................. 9
presentatie en symptomatologie van kanker ....................................................................................... 9
systemische antineoplastische therapie : principes, praktijk, producten en problemen ............ 11
algemene inleiding ............................................................................................................................. 11
principes van systemische kankerbehandeling ................................................................................. 15
praktijk ............................................................................................................................................... 16
producten : antikankermiddelen......................................................................................................... 22
problemen .......................................................................................................................................... 30
radiotherapie........................................................................................................................................ 31
monotherapie of gecombineerd ......................................................................................................... 31
neoadjuvante behandeling................................................................................................................. 32
adjuvante behandeling....................................................................................................................... 32
achtergrondinfo over rt....................................................................................................................... 32
workflow ............................................................................................................................................. 33
behandelplan ..................................................................................................................................... 33
behandeling ....................................................................................................................................... 34
opvolging ........................................................................................................................................... 34
doel RT .............................................................................................................................................. 34
nevenwerkingen RT ........................................................................................................................... 35
types RT ............................................................................................................................................ 36
de 5 R’en van RT ............................................................................................................................... 38
fractionatie ......................................................................................................................................... 43
Deel Oncologie Hemato-oncologie 1
, hoe uitspelen in de kliniek.................................................................................................................. 44
toekomst ............................................................................................................................................ 45
erfelijke voorbeschiktheid tot kanker ................................................................................................ 45
hoe ontstaat kanker ........................................................................................................................... 45
familiaal voorkomen van kanker ........................................................................................................ 47
erfelijke borst en ovariumkanker ........................................................................................................ 49
familiale colorectaal kanker ............................................................................................................... 54
zeldzame familiale kankersyndromen................................................................................................ 58
Deel Oncologie Hemato-oncologie 2
,INTRODUCTIE, DEFINITIE, EPIDEMIOLOGIE, ETIOLOGIE EN KLINISCHE
PRESENTATIE
TERMINOLOGIE EN GESCHIEDENIS
Kanker komt van carcinos of cancer -> krab/kreeft
à door rode gezwollen bloedvaten rond sommige gezwellen
Kanker is geen nieuwe ziekte!
- Wel toenemend in heden en toekomst
EPIDEMIOLOGIE VAN KANKER
- Incidentie (incidence rate)
o Aantal nieuwe diagnose/100.000/jaar
- Prevalentie
o Aantal patienten met bepaalde aandoening op gegeven moment
- Mortaliteit (mortality rate)
o Aantal overlijdens/100.000/jaar
KANKERINCIDENTIE
- > 14.000.000 internationaal
- Meest voorkomende kankers
o Longkanker
o Darmkanker
o Borstkanker
o Huidtumoren
- Invasieve tumoren nemen toe in incidentie in de loop van tijd
o Globale stijging kankerincidentie
KANKERRISICO IN BELGIE
- >1/3 mannen en >1/4 vrouwen krijgt kanker
- Risico is 37% groter voor mannen
- Man
o Prostaat
o Long
o Darm
Deel Oncologie Hemato-oncologie 3
, - Vrouw
o Borst (1/9 vrouwen)
o Long
o Darm
- 1 vd hoogste incidenties voor prostaat, borst en hoofd/hals kanker
- Risicofactoren
o Roken
o Alcohol
o Dus levensstijl factoren
KANKERMORTALITEIT
- > 1 miljoen per jaar door longkanker
- Mortaliteit relatief stabiel
- In belgie : +- 30.000 per jaar
- Man
o Long
o Dikke darm
o Prostaat
o Pancreas
o …
- Vrouw
o Borst
o Dikke darm
o Long
o Eierstokken
o …
RELATIE KANKERINCIDENTIE EN MORTALITEIT
Wereldwijd : 14.1miljoen mensen nieuwe kanker, en 8.2 miljoen overlijden
TRENDS IN KANKEREPIDEMIOLOGIE
Evolutie in kankerincidentie bij mannen
- Prostaattumoren sterk gestegen
Deel Oncologie Hemato-oncologie 4
, o Screening à psueodtoename à nadelen : FP en FN à overdiagnos een
lastige interventies
- Afname longCa
- Lichte afname colorectale Ca
Evolutie in kankerincidentie bij vrouwen
- Longkanker minder hoge piek, maar mortaliteit neemt niet af
o Doordat vrouwen nu ook meer roken
KANKER EN LEEFTIJD
Incidentie neemt exponentieel toe met leeftijd
- 2/3 vrouwen en ¾ mannen zijn >60j bij diagnose
- Kind tot 14j zeer zeldzaam à 0,6% van alle tumoren
o Verdragen therapieen beter! à genezingskans >80%
- Jonge patienten vooral
o Hematologische maligniteit
§ Hodgkin of non hodgkin lymfomen
o Hersentumoren
o Melanomen
o Testiscarcinoom en baarmoederhalskanker
- Piek incidentie rond 80-85j
o Neemt wel af daarna
KANS OP GENEZING KANKER
Ratio mortaliteit/incidentie
- Man : +- 54% survival rate
- Vrouw : +- 58% survival rate
ETIOLOGIE VAN KANKER
ALGEMENE OORZAKEN VAN KANKERONTWIKKELING
- > 90% zonder specifieke uitlokkende factoren
Deel Oncologie Hemato-oncologie 5
, o Sporadisch geval
- 5% hereditaire kankersyndromen
- Lifestyle en omgevingsfactoren bijzonder grote rol!
Multi-step carcinogenese
- Typische tumoren ontstaan door meerdere stappen en accumulatie verschillende RF
- Initiatie, promotie en progressie
o Afhankelijk van diverse genetische events
o “multiple hits”
- 1 factor alleen is onvoldoende om cell at risk te transformeren in kankercel
(CO-)CARCINOGENE FACTOREN
- Chemisch
o Polycyclische aromatische koolwaterstoffen
o Aromatische aminen
o Nitroso-aminen/nitrosamiden
o Carcinogene metalen
o …
o Landbouw
o Verkeer
o Chemische industrie
- Fysisch
- Biologisch
- Milieu
- Persoonlijk
- Beroeps
Natuurlijke carcinogene
- In voeding à nitroso-aminen
- Metabole producten van schimmels à mycotoxinen
- Fysische factoren à vb slokdarmCa door hete dranken
Medische interventies
- Diagnostische straling
o 1/20 kankergevallen hierdoor
- Radiotherapie
Deel Oncologie Hemato-oncologie 6
Prof Schöffski, prof Haustermans, prof Denayer
INHOUDSOPGAVE
introductie, definitie, epidemiologie, etiologie en klinische presentatie ......................................... 3
terminologie en geschiedenis .............................................................................................................. 3
epidemiologie van kanker .................................................................................................................... 3
kans op genezing kanker ..................................................................................................................... 5
etiologie van kanker ............................................................................................................................. 5
preventie .............................................................................................................................................. 9
presentatie en symptomatologie van kanker ....................................................................................... 9
systemische antineoplastische therapie : principes, praktijk, producten en problemen ............ 11
algemene inleiding ............................................................................................................................. 11
principes van systemische kankerbehandeling ................................................................................. 15
praktijk ............................................................................................................................................... 16
producten : antikankermiddelen......................................................................................................... 22
problemen .......................................................................................................................................... 30
radiotherapie........................................................................................................................................ 31
monotherapie of gecombineerd ......................................................................................................... 31
neoadjuvante behandeling................................................................................................................. 32
adjuvante behandeling....................................................................................................................... 32
achtergrondinfo over rt....................................................................................................................... 32
workflow ............................................................................................................................................. 33
behandelplan ..................................................................................................................................... 33
behandeling ....................................................................................................................................... 34
opvolging ........................................................................................................................................... 34
doel RT .............................................................................................................................................. 34
nevenwerkingen RT ........................................................................................................................... 35
types RT ............................................................................................................................................ 36
de 5 R’en van RT ............................................................................................................................... 38
fractionatie ......................................................................................................................................... 43
Deel Oncologie Hemato-oncologie 1
, hoe uitspelen in de kliniek.................................................................................................................. 44
toekomst ............................................................................................................................................ 45
erfelijke voorbeschiktheid tot kanker ................................................................................................ 45
hoe ontstaat kanker ........................................................................................................................... 45
familiaal voorkomen van kanker ........................................................................................................ 47
erfelijke borst en ovariumkanker ........................................................................................................ 49
familiale colorectaal kanker ............................................................................................................... 54
zeldzame familiale kankersyndromen................................................................................................ 58
Deel Oncologie Hemato-oncologie 2
,INTRODUCTIE, DEFINITIE, EPIDEMIOLOGIE, ETIOLOGIE EN KLINISCHE
PRESENTATIE
TERMINOLOGIE EN GESCHIEDENIS
Kanker komt van carcinos of cancer -> krab/kreeft
à door rode gezwollen bloedvaten rond sommige gezwellen
Kanker is geen nieuwe ziekte!
- Wel toenemend in heden en toekomst
EPIDEMIOLOGIE VAN KANKER
- Incidentie (incidence rate)
o Aantal nieuwe diagnose/100.000/jaar
- Prevalentie
o Aantal patienten met bepaalde aandoening op gegeven moment
- Mortaliteit (mortality rate)
o Aantal overlijdens/100.000/jaar
KANKERINCIDENTIE
- > 14.000.000 internationaal
- Meest voorkomende kankers
o Longkanker
o Darmkanker
o Borstkanker
o Huidtumoren
- Invasieve tumoren nemen toe in incidentie in de loop van tijd
o Globale stijging kankerincidentie
KANKERRISICO IN BELGIE
- >1/3 mannen en >1/4 vrouwen krijgt kanker
- Risico is 37% groter voor mannen
- Man
o Prostaat
o Long
o Darm
Deel Oncologie Hemato-oncologie 3
, - Vrouw
o Borst (1/9 vrouwen)
o Long
o Darm
- 1 vd hoogste incidenties voor prostaat, borst en hoofd/hals kanker
- Risicofactoren
o Roken
o Alcohol
o Dus levensstijl factoren
KANKERMORTALITEIT
- > 1 miljoen per jaar door longkanker
- Mortaliteit relatief stabiel
- In belgie : +- 30.000 per jaar
- Man
o Long
o Dikke darm
o Prostaat
o Pancreas
o …
- Vrouw
o Borst
o Dikke darm
o Long
o Eierstokken
o …
RELATIE KANKERINCIDENTIE EN MORTALITEIT
Wereldwijd : 14.1miljoen mensen nieuwe kanker, en 8.2 miljoen overlijden
TRENDS IN KANKEREPIDEMIOLOGIE
Evolutie in kankerincidentie bij mannen
- Prostaattumoren sterk gestegen
Deel Oncologie Hemato-oncologie 4
, o Screening à psueodtoename à nadelen : FP en FN à overdiagnos een
lastige interventies
- Afname longCa
- Lichte afname colorectale Ca
Evolutie in kankerincidentie bij vrouwen
- Longkanker minder hoge piek, maar mortaliteit neemt niet af
o Doordat vrouwen nu ook meer roken
KANKER EN LEEFTIJD
Incidentie neemt exponentieel toe met leeftijd
- 2/3 vrouwen en ¾ mannen zijn >60j bij diagnose
- Kind tot 14j zeer zeldzaam à 0,6% van alle tumoren
o Verdragen therapieen beter! à genezingskans >80%
- Jonge patienten vooral
o Hematologische maligniteit
§ Hodgkin of non hodgkin lymfomen
o Hersentumoren
o Melanomen
o Testiscarcinoom en baarmoederhalskanker
- Piek incidentie rond 80-85j
o Neemt wel af daarna
KANS OP GENEZING KANKER
Ratio mortaliteit/incidentie
- Man : +- 54% survival rate
- Vrouw : +- 58% survival rate
ETIOLOGIE VAN KANKER
ALGEMENE OORZAKEN VAN KANKERONTWIKKELING
- > 90% zonder specifieke uitlokkende factoren
Deel Oncologie Hemato-oncologie 5
, o Sporadisch geval
- 5% hereditaire kankersyndromen
- Lifestyle en omgevingsfactoren bijzonder grote rol!
Multi-step carcinogenese
- Typische tumoren ontstaan door meerdere stappen en accumulatie verschillende RF
- Initiatie, promotie en progressie
o Afhankelijk van diverse genetische events
o “multiple hits”
- 1 factor alleen is onvoldoende om cell at risk te transformeren in kankercel
(CO-)CARCINOGENE FACTOREN
- Chemisch
o Polycyclische aromatische koolwaterstoffen
o Aromatische aminen
o Nitroso-aminen/nitrosamiden
o Carcinogene metalen
o …
o Landbouw
o Verkeer
o Chemische industrie
- Fysisch
- Biologisch
- Milieu
- Persoonlijk
- Beroeps
Natuurlijke carcinogene
- In voeding à nitroso-aminen
- Metabole producten van schimmels à mycotoxinen
- Fysische factoren à vb slokdarmCa door hete dranken
Medische interventies
- Diagnostische straling
o 1/20 kankergevallen hierdoor
- Radiotherapie
Deel Oncologie Hemato-oncologie 6
