Samenvatting ethisch ondernemen
Hoofdstuk 1: Aandacht en overdaad
1. Overdaad
= leven en leren in een overprikkelende wereld
2. Een wereld van overdaad
2.1 Een wereld van overdaad?
• Overdaad aan impulsen en informatie: moeilijk onderscheid tussen relevante/ betekenisvolle en
de ruis
• Overdaad aan entertainment: gemakkelijk afgeleid worden
• Internet & elektronica: constante beschikbaarheid van onmiddellijke prikkels en beloningen
2.2 Verslaafd aan prikkels
• Psychologische manipulatie: advertenties en beloning- en verslavingsmechanismes
2.3 Aandacht en gewoontes
• Hooked: How to build habit forming products
• Sociale media niet ontworpen om mensen te verbinden -> interacties te genereren die
gemonetariseerd kunnen worden
2.4 The social dilemma
• Conclusie: ontwerp sociale media gericht op voeden van verslaving om winst te maximaliseren
• Maar: oplossing beperkt tot aanpassen van persoonlijk gedrag
• Problemen voorgesteld als perversie van oorspronkelijke ‘goede intenties’, terwijl het ontwerp van
sociale media deze problemen onvermijdelijk maakt
, 3. De vermoeide samenleving
3.1 De vermoeide samenleving: multitasken
• Brein gedwongen tot multitasking & ‘productiviteit’ -> hyperaandacht
• Extreem uitputtend mens -> geen rustmomenten
• Wij zijn wilde dieren die voortdurend op hoede moeten zijn -> multitasking reduceert ons tot
opgejaagd wild
• In het wild moet het dier zijn aandacht voortdurend verdelen tussen verschillende activiteiten
3.2 De vermoeide samenleving: hyperaandacht
• Hyperaandacht = cultuur veronderstelt een omgeving waarin diepe aandacht mogelijk is die
meeslepende reflectie wordt steeds meer verdrongen door andere vorm van aandacht ->
gekarakteriseerd door overhaaste verandering van focus tussen verschillende taken,
informatiebronnen en processen
3.3 De vermoeide samenleving: reproductie
• Elke behoefte moet onmiddellijk bevredigd worden -> we worden ongeduldig als ons wordt verteld
dat we moeten wachten tot iets langzaam rijpt. Het enige dat telt, zijn kortetermijneffecten en
snelle resultaten. Acties worden gereduceerd tot reacties. Ervaringen verwateren en worden
gebeurtenissen en gevoelens verwarmen en worden emoties of affecten.
• De constante informatiestroom selecteer op laagdrempeligheid en zelfversterkend.
• We worden bedolven onder een overvloed van ‘meer van hetzelfde’
• Een stortvloed aan informatie en prikkels maken ons niet slimmer of daadkrachtiger, maar juist
passiever.
• “wij handelen niet, wij reageren” (Han)
• “begrip zonder passie” (Kierkegaard) -> grotere toegang tot informatie leidt niet tot engagement,
maar tot gelatenheid en verlamming.
• “we worden vandaag geconfronteerd met een volkomen nieuw fenomeen in de
wereldgeschiedenis: de gril, die aanvankelijk niet meer was dan een fase in de individuele
ontwikkeling van het kind, gekenmerkt door wispelturigheid en onvoorspelbaarheid, is verworden
tot het organiserend principe van onze collectieve ontwikkeling, onze samenleving functioneert
op basis van impulsiviteit en grilligheid.” (Philippe Meirieu)
3.4 Ultrabewerkte prikkels en informatie
• Metafoor van ultrabewerkt voedsel
• We proppen ons vol met voorgekauwde prikkels, informatie en entertainment (sociale media,
GenAI, streaming, …) die gemakkelijk verteerbaar zijn.
• Maar we krijgen onmiddellijk terug honger omdat onze diepere noden niet bevredigd zijn
• Vicieuze cirkel: hoe meer ‘rommel’ we consumeren, hoe gemakzuchtiger we worden
• GenAI, als cognitieve offloading en ‘AI slop”
,3.5 Casus: Netflix en “achtergrond televisie”
• Leidinggevenden dringen er bij schrijvers op aan om eenvoudigere, minder complexe scripts
te schrijven om afgeleide kijkers betrokken te houden. Meerdere scenarioschrijvers melden
dat leidinggevenden van het bedrijf scripts terugsturen met verzoeken om de actie, expliciet
te beschrijven, zoals aankondigen wanneer personages de kamer binnenkomen.
• Netflix gelooft dat we de hele tijd op onze gsm zitten en dat maar liefst 94% van de mensen
met een ander apparaat bezig zijn terwijl ze tv kijken. Versimpelde scripts die nuance en
visuele aanwijzingen missen, kunnen kijkers met verdeelde aandacht helpen toch mee te
volgen, waardoor ze minder snel stoppen met kijken.
3.6 Effecten van overdaad op ons leven
• Snel afgeleid: we hebben onszelf aangeleerd om altijd op ‘the next best thing’ te focussen
• Gemakzucht: we hebben weinig geduld met dingen die meer inspanningen vragen
• Neiging naar het oppervlakkige: verwachting van ‘voorgesneden brood’ leidt tot
ondoordachte ideeën en overdadig buikgevoel
• Opvullen van de leegte en de verveling: we vermijden de leegte en verveling die nodig zijn
om dieper na te denken
➔ MAAR: ontwikkeling heeft nood aan ‘contemplatie’ = de kunst van de onverdeelde
aandacht
4. Contemplatie = de kunst van de onverdeelde aandacht
We hebben diepe actie nodig om in aandacht te komen. We zijn vaak met meerdere dingen te gelijk bezig.
4.1 Contemplatie
• Theoreia: “iets onderscheiden” -> iets overschouwen/ begrijpen door erop te focussen
• Dieper nadenken en doordringen tot iets…
• Door het te aanschouwen met onverdeelde aandacht
• Vormen van contemplatie: beschouwen, bespiegelen, mediteren, theoriseren, …
• Met een leeg verstand reflecteren op de werkelijkheid
• Contemplatie gaat vooraf aan productie -> doel van contemplatie is je te focussen op wat
er werkelijk toe doet
4.2 aandacht en contemplatie vandaag
• Is voortdurende afleiding wenselijk?
• Is het een goed idee om onszelf aan bloot te stellen aan overdaad?
• Is het verstandig om onze aandacht te grabbel te gooien?
• Zijn er plekken en momenten die we willen vrijwaren van deze overdadige prikkeling?
Klas? Les? Eettafel? Nacht?, …
, 5. Aandacht en contemplatie als zijnskwaliteit
5.1 aandacht en contemplatie als zijnskwaliteit
• “als slaap het hoogtepunt van lichamelijke ontspanning vertegenwoordigt, is diepe
verveling het hoogtepunt van mentale ontspanning. Een puur hectische rush levert niets
nieuws op. Het reproduceert en versnelt enkel wat al beschikbaar is.” (Han)
1. Diepe verveling als lastige maar nuttige prikkel die ons in beweging brengt: voelen
van diepere honger en drive
2. Ruimte laten voor leegte en onderbreking: contemplatie is de ruimte waarin de ruis
van obsessieve productiviteit verstilt en nieuwe gedachten geboren kunnen worden -
> verschil tussen ‘niet doen’ en ‘niets te doen hebben’
3. Ruimte maken voor het nieuwe en het ‘andere’: zonder contemplatie produceren we
alleen maar meer van hetzelfde
Hoofdstuk 1: Aandacht en overdaad
1. Overdaad
= leven en leren in een overprikkelende wereld
2. Een wereld van overdaad
2.1 Een wereld van overdaad?
• Overdaad aan impulsen en informatie: moeilijk onderscheid tussen relevante/ betekenisvolle en
de ruis
• Overdaad aan entertainment: gemakkelijk afgeleid worden
• Internet & elektronica: constante beschikbaarheid van onmiddellijke prikkels en beloningen
2.2 Verslaafd aan prikkels
• Psychologische manipulatie: advertenties en beloning- en verslavingsmechanismes
2.3 Aandacht en gewoontes
• Hooked: How to build habit forming products
• Sociale media niet ontworpen om mensen te verbinden -> interacties te genereren die
gemonetariseerd kunnen worden
2.4 The social dilemma
• Conclusie: ontwerp sociale media gericht op voeden van verslaving om winst te maximaliseren
• Maar: oplossing beperkt tot aanpassen van persoonlijk gedrag
• Problemen voorgesteld als perversie van oorspronkelijke ‘goede intenties’, terwijl het ontwerp van
sociale media deze problemen onvermijdelijk maakt
, 3. De vermoeide samenleving
3.1 De vermoeide samenleving: multitasken
• Brein gedwongen tot multitasking & ‘productiviteit’ -> hyperaandacht
• Extreem uitputtend mens -> geen rustmomenten
• Wij zijn wilde dieren die voortdurend op hoede moeten zijn -> multitasking reduceert ons tot
opgejaagd wild
• In het wild moet het dier zijn aandacht voortdurend verdelen tussen verschillende activiteiten
3.2 De vermoeide samenleving: hyperaandacht
• Hyperaandacht = cultuur veronderstelt een omgeving waarin diepe aandacht mogelijk is die
meeslepende reflectie wordt steeds meer verdrongen door andere vorm van aandacht ->
gekarakteriseerd door overhaaste verandering van focus tussen verschillende taken,
informatiebronnen en processen
3.3 De vermoeide samenleving: reproductie
• Elke behoefte moet onmiddellijk bevredigd worden -> we worden ongeduldig als ons wordt verteld
dat we moeten wachten tot iets langzaam rijpt. Het enige dat telt, zijn kortetermijneffecten en
snelle resultaten. Acties worden gereduceerd tot reacties. Ervaringen verwateren en worden
gebeurtenissen en gevoelens verwarmen en worden emoties of affecten.
• De constante informatiestroom selecteer op laagdrempeligheid en zelfversterkend.
• We worden bedolven onder een overvloed van ‘meer van hetzelfde’
• Een stortvloed aan informatie en prikkels maken ons niet slimmer of daadkrachtiger, maar juist
passiever.
• “wij handelen niet, wij reageren” (Han)
• “begrip zonder passie” (Kierkegaard) -> grotere toegang tot informatie leidt niet tot engagement,
maar tot gelatenheid en verlamming.
• “we worden vandaag geconfronteerd met een volkomen nieuw fenomeen in de
wereldgeschiedenis: de gril, die aanvankelijk niet meer was dan een fase in de individuele
ontwikkeling van het kind, gekenmerkt door wispelturigheid en onvoorspelbaarheid, is verworden
tot het organiserend principe van onze collectieve ontwikkeling, onze samenleving functioneert
op basis van impulsiviteit en grilligheid.” (Philippe Meirieu)
3.4 Ultrabewerkte prikkels en informatie
• Metafoor van ultrabewerkt voedsel
• We proppen ons vol met voorgekauwde prikkels, informatie en entertainment (sociale media,
GenAI, streaming, …) die gemakkelijk verteerbaar zijn.
• Maar we krijgen onmiddellijk terug honger omdat onze diepere noden niet bevredigd zijn
• Vicieuze cirkel: hoe meer ‘rommel’ we consumeren, hoe gemakzuchtiger we worden
• GenAI, als cognitieve offloading en ‘AI slop”
,3.5 Casus: Netflix en “achtergrond televisie”
• Leidinggevenden dringen er bij schrijvers op aan om eenvoudigere, minder complexe scripts
te schrijven om afgeleide kijkers betrokken te houden. Meerdere scenarioschrijvers melden
dat leidinggevenden van het bedrijf scripts terugsturen met verzoeken om de actie, expliciet
te beschrijven, zoals aankondigen wanneer personages de kamer binnenkomen.
• Netflix gelooft dat we de hele tijd op onze gsm zitten en dat maar liefst 94% van de mensen
met een ander apparaat bezig zijn terwijl ze tv kijken. Versimpelde scripts die nuance en
visuele aanwijzingen missen, kunnen kijkers met verdeelde aandacht helpen toch mee te
volgen, waardoor ze minder snel stoppen met kijken.
3.6 Effecten van overdaad op ons leven
• Snel afgeleid: we hebben onszelf aangeleerd om altijd op ‘the next best thing’ te focussen
• Gemakzucht: we hebben weinig geduld met dingen die meer inspanningen vragen
• Neiging naar het oppervlakkige: verwachting van ‘voorgesneden brood’ leidt tot
ondoordachte ideeën en overdadig buikgevoel
• Opvullen van de leegte en de verveling: we vermijden de leegte en verveling die nodig zijn
om dieper na te denken
➔ MAAR: ontwikkeling heeft nood aan ‘contemplatie’ = de kunst van de onverdeelde
aandacht
4. Contemplatie = de kunst van de onverdeelde aandacht
We hebben diepe actie nodig om in aandacht te komen. We zijn vaak met meerdere dingen te gelijk bezig.
4.1 Contemplatie
• Theoreia: “iets onderscheiden” -> iets overschouwen/ begrijpen door erop te focussen
• Dieper nadenken en doordringen tot iets…
• Door het te aanschouwen met onverdeelde aandacht
• Vormen van contemplatie: beschouwen, bespiegelen, mediteren, theoriseren, …
• Met een leeg verstand reflecteren op de werkelijkheid
• Contemplatie gaat vooraf aan productie -> doel van contemplatie is je te focussen op wat
er werkelijk toe doet
4.2 aandacht en contemplatie vandaag
• Is voortdurende afleiding wenselijk?
• Is het een goed idee om onszelf aan bloot te stellen aan overdaad?
• Is het verstandig om onze aandacht te grabbel te gooien?
• Zijn er plekken en momenten die we willen vrijwaren van deze overdadige prikkeling?
Klas? Les? Eettafel? Nacht?, …
, 5. Aandacht en contemplatie als zijnskwaliteit
5.1 aandacht en contemplatie als zijnskwaliteit
• “als slaap het hoogtepunt van lichamelijke ontspanning vertegenwoordigt, is diepe
verveling het hoogtepunt van mentale ontspanning. Een puur hectische rush levert niets
nieuws op. Het reproduceert en versnelt enkel wat al beschikbaar is.” (Han)
1. Diepe verveling als lastige maar nuttige prikkel die ons in beweging brengt: voelen
van diepere honger en drive
2. Ruimte laten voor leegte en onderbreking: contemplatie is de ruimte waarin de ruis
van obsessieve productiviteit verstilt en nieuwe gedachten geboren kunnen worden -
> verschil tussen ‘niet doen’ en ‘niets te doen hebben’
3. Ruimte maken voor het nieuwe en het ‘andere’: zonder contemplatie produceren we
alleen maar meer van hetzelfde
