LEVENSBESCHOUWING,
RELIGIE, ATHEÏSME EN
SAMENLEVING
UA
nv
,Inhoud
RELIGIE EN POLITIEK VANDAAG................................................................................3
POLITIEKE INZET VAN RELIGIE............................................................................................................ 3
POPULISME.................................................................................................................................... 3
RELIGIEUS NATIONALISME.................................................................................................................. 3
SECULARISERING.................................................................................................... 4
DRIE NIVEAUS VAN SECULARISERING................................................................................................... 4
oorzaken secularisering.......................................................................................................... 4
NIEUWE VORMEN RELIGIOSITEIT..............................................................................5
BELANGRIJKE BEGRIPPEN................................................................................................................... 5
ISLAMISERING VS SECULARISERING.........................................................................5
VERZUILING EN ONTZUILING....................................................................................6
ontzuiling................................................................................................................................ 6
DIVERSITEIT EN SUPERDIVERSITEIT..........................................................................6
PARADOX VAN VANDAAG.........................................................................................6
POLITIEK LIBERALISME (JOHN RAWLS)......................................................................7
HISTORISCHE ACHTERGOND.............................................................................................................. 7
KERNPROBLEEM VAN RAWLS............................................................................................................. 7
REDELIJKHEID EN BURDEN OF JUDGEMENT............................................................................................ 7
INDIVIDU EN AUTONOMIE.................................................................................................................. 8
BASISVRIJHEDEN EN PRIORITEITEN...................................................................................................... 8
STAATSNEUTRALITEIT....................................................................................................................... 8
Public reason.......................................................................................................................... 9
Overlappende consensus........................................................................................................ 9
Grenzen van tolerantie........................................................................................................... 9
Modus vivendi liberalisme..................................................................................................... 10
Geen hyperliberalisme.......................................................................................................... 10
LEERPROCESSEN IN RELIGIES........................................................................................................... 10
Christendom......................................................................................................................... 10
Islam..................................................................................................................................... 10
Kerk-staatregimes................................................................................................................. 11
RELIGIE IN PUBLIEKE RUIMTE........................................................................................................... 11
Wet vs moraal....................................................................................................................... 11
Wat is een redelijk doctrine?................................................................................................. 11
GEMEENSCHAP, SOLIDARITEIT EN DIVERSITEIT.......................................................12
OP ZOEK NAAR EEN BINDMIDDEL...................................................................................................... 12
Waarom bindmiddel nodig?.................................................................................................. 12
Mogelijke bindmiddelen........................................................................................................ 12
INTERCULTURALISME...................................................................................................................... 12
Contacthypothese (Gordon Allport).......................................................................................13
LIBERAAL / INCLUSIEF NATIONALISME.................................................................................................13
National identity................................................................................................................... 13
MULTICULTURALISME..................................................................................................................... 15
Minderheidsrechten.............................................................................................................. 15
1
, Reasonable accommodation................................................................................................. 15
INTEGRATIE-ERKENNINGSPARADOX.................................................................................................... 16
Voorbeeld: de Canon (2023)................................................................................................. 16
DRIE MODELLEN SAMENGEVAT:........................................................................................................ 16
GASTLEZING: ANTISEMITISME (GEERT VERVAELE)...................................................16
INLEIDING.................................................................................................................................... 16
WAT IS ANTISEMITISME?................................................................................................................. 17
PROBLEMEN................................................................................................................................. 17
DE 3 D’S.................................................................................................................................... 17
CRITERIA VAN IRWIN COTLER........................................................................................................... 18
LEZING TOLERANTIEFIGUREN: J.S. MILL (PATRICK LOOBUYCK).................................18
JHON STUART MILL : VRIJHEID EN TOLERANTIE....................................................................................18
Boek: On Liberty................................................................................................................... 18
COmbinatiedenken............................................................................................................... 20
Pleidt voor:............................................................................................................................ 20
LEZING TOLERANTIEFIGUREN: DIRCK V. COORNHERT (BART SCHREUDERS)...............20
WAT IS TOLERANTIE...................................................................................................................... 20
D.V. COORNHERT : GEWETENSVRIJHEID.............................................................................................21
Coornhert, Lipsius en gewetensdwang.................................................................................21
Christelijke tolerantietraditie: het vrije geweten...................................................................21
Coornhert vandaag de dag................................................................................................... 22
Coornherts verdediging van democratie...............................................................................22
LEZING TOLERANTIEFIGUREN: MARTHA NUSSBAUM (RONALD TINNEVELT)................23
PUBLIEKE ROL VAN FILOSOFEN (1).................................................................................................... 23
Relaties tussen thema’s: emoties + politieke filosofie..........................................................23
CAPABLITY APPROACH.................................................................................................................... 24
Menselijk welzijn: wat kan een persoon doen en zijn?..........................................................24
TOLERANTIE................................................................................................................................. 25
Religieuze verdraagzaamheid............................................................................................... 25
VOORBEELD: ANGST...................................................................................................................... 26
Werkingsmechanisme van angst.......................................................................................... 26
Greep krijgen op angst:........................................................................................................ 26
CULTIVEREN VAN POLITIEKE EMOTIES................................................................................................26
GASTLES LENI FRANKEN: FINANCIERING VAN LEVENSBESCHOUWINGEN...................26
INLEIDING.................................................................................................................................... 26
SCHEIDING KERK-STAAT BELGIË....................................................................................................... 27
ERKENNING LEVENSBESCHOUWINGEN................................................................................................ 27
Voordelen............................................................................................................................. 27
Procedure............................................................................................................................. 27
SYSTEEM BELGIË.......................................................................................................................... 28
Aanbevelingen uit eerdere rapporten...................................................................................28
SECULARISERING EN ONTKERKELIJKING.............................................................................................. 29
DIVERSITEIT – SECULARISERING-ONTZUILING.......................................................................................29
Klassieke legitimering financiering.......................................................................................29
Rechtsfilosofische reflectie................................................................................................... 29
Alternatieven?....................................................................................................................... 30
2
, RELIGIE EN POLITIEK VANDAAG
POLITIEKE INZET VAN RELIGIE
Religie speelt vandaag opnieuw een zichtbare rol in de politiek. Vaak ingezet als:
- Identiteitsmasker
- Cultureel symbool
- Legitimering van politieke macht
Voorbeelden:
- Evangelicals in VS
- Politieke Islam
- Hindoe-nationalisme in India
- Orthodoxe kerk in Rusland
- Religieus nationalisme in Israël
- “cultuurchristendom” in Europa
Religie wordt hier niet alleen als geloof gebruikt, maar als politieke identiteit en machtsmiddel.
POPULISME
= een politieke ideologie of stijl die de samenleving voorstelt als verdeeld in twee homogene en
tegengestelde groepen.
- “pure volk” vs “corrupte elite”
Vaak combineren ze:
- Anti-Islamdiscours
- Verzet tegen “genderideologie”
- Kritiek op abortus en euthanasie
- Verzet tegen “woke” en “dekolonisatie”
Dit wordt vaak deel van bredere culture wars.
Horizontaal vs verticaal populisme
Horizontaal : wij vs zij
Verticaal : volk vs elite
Vaak combinatie van beide
RELIGIEUS NATIONALISME
= overtuiging dat nationale identiteit en religieuze identiteit samenvallen
Voorbeelden:
- Moet je echt christen zijn om “echt” Europeaan te zijn?
- Moet een leider dezelfde religie hebben als het volk?
- Moet de Bijbel/Koran invloed hebben op wetten?
Religie wordt hier een onderdeel van nationale identiteit.
3
RELIGIE, ATHEÏSME EN
SAMENLEVING
UA
nv
,Inhoud
RELIGIE EN POLITIEK VANDAAG................................................................................3
POLITIEKE INZET VAN RELIGIE............................................................................................................ 3
POPULISME.................................................................................................................................... 3
RELIGIEUS NATIONALISME.................................................................................................................. 3
SECULARISERING.................................................................................................... 4
DRIE NIVEAUS VAN SECULARISERING................................................................................................... 4
oorzaken secularisering.......................................................................................................... 4
NIEUWE VORMEN RELIGIOSITEIT..............................................................................5
BELANGRIJKE BEGRIPPEN................................................................................................................... 5
ISLAMISERING VS SECULARISERING.........................................................................5
VERZUILING EN ONTZUILING....................................................................................6
ontzuiling................................................................................................................................ 6
DIVERSITEIT EN SUPERDIVERSITEIT..........................................................................6
PARADOX VAN VANDAAG.........................................................................................6
POLITIEK LIBERALISME (JOHN RAWLS)......................................................................7
HISTORISCHE ACHTERGOND.............................................................................................................. 7
KERNPROBLEEM VAN RAWLS............................................................................................................. 7
REDELIJKHEID EN BURDEN OF JUDGEMENT............................................................................................ 7
INDIVIDU EN AUTONOMIE.................................................................................................................. 8
BASISVRIJHEDEN EN PRIORITEITEN...................................................................................................... 8
STAATSNEUTRALITEIT....................................................................................................................... 8
Public reason.......................................................................................................................... 9
Overlappende consensus........................................................................................................ 9
Grenzen van tolerantie........................................................................................................... 9
Modus vivendi liberalisme..................................................................................................... 10
Geen hyperliberalisme.......................................................................................................... 10
LEERPROCESSEN IN RELIGIES........................................................................................................... 10
Christendom......................................................................................................................... 10
Islam..................................................................................................................................... 10
Kerk-staatregimes................................................................................................................. 11
RELIGIE IN PUBLIEKE RUIMTE........................................................................................................... 11
Wet vs moraal....................................................................................................................... 11
Wat is een redelijk doctrine?................................................................................................. 11
GEMEENSCHAP, SOLIDARITEIT EN DIVERSITEIT.......................................................12
OP ZOEK NAAR EEN BINDMIDDEL...................................................................................................... 12
Waarom bindmiddel nodig?.................................................................................................. 12
Mogelijke bindmiddelen........................................................................................................ 12
INTERCULTURALISME...................................................................................................................... 12
Contacthypothese (Gordon Allport).......................................................................................13
LIBERAAL / INCLUSIEF NATIONALISME.................................................................................................13
National identity................................................................................................................... 13
MULTICULTURALISME..................................................................................................................... 15
Minderheidsrechten.............................................................................................................. 15
1
, Reasonable accommodation................................................................................................. 15
INTEGRATIE-ERKENNINGSPARADOX.................................................................................................... 16
Voorbeeld: de Canon (2023)................................................................................................. 16
DRIE MODELLEN SAMENGEVAT:........................................................................................................ 16
GASTLEZING: ANTISEMITISME (GEERT VERVAELE)...................................................16
INLEIDING.................................................................................................................................... 16
WAT IS ANTISEMITISME?................................................................................................................. 17
PROBLEMEN................................................................................................................................. 17
DE 3 D’S.................................................................................................................................... 17
CRITERIA VAN IRWIN COTLER........................................................................................................... 18
LEZING TOLERANTIEFIGUREN: J.S. MILL (PATRICK LOOBUYCK).................................18
JHON STUART MILL : VRIJHEID EN TOLERANTIE....................................................................................18
Boek: On Liberty................................................................................................................... 18
COmbinatiedenken............................................................................................................... 20
Pleidt voor:............................................................................................................................ 20
LEZING TOLERANTIEFIGUREN: DIRCK V. COORNHERT (BART SCHREUDERS)...............20
WAT IS TOLERANTIE...................................................................................................................... 20
D.V. COORNHERT : GEWETENSVRIJHEID.............................................................................................21
Coornhert, Lipsius en gewetensdwang.................................................................................21
Christelijke tolerantietraditie: het vrije geweten...................................................................21
Coornhert vandaag de dag................................................................................................... 22
Coornherts verdediging van democratie...............................................................................22
LEZING TOLERANTIEFIGUREN: MARTHA NUSSBAUM (RONALD TINNEVELT)................23
PUBLIEKE ROL VAN FILOSOFEN (1).................................................................................................... 23
Relaties tussen thema’s: emoties + politieke filosofie..........................................................23
CAPABLITY APPROACH.................................................................................................................... 24
Menselijk welzijn: wat kan een persoon doen en zijn?..........................................................24
TOLERANTIE................................................................................................................................. 25
Religieuze verdraagzaamheid............................................................................................... 25
VOORBEELD: ANGST...................................................................................................................... 26
Werkingsmechanisme van angst.......................................................................................... 26
Greep krijgen op angst:........................................................................................................ 26
CULTIVEREN VAN POLITIEKE EMOTIES................................................................................................26
GASTLES LENI FRANKEN: FINANCIERING VAN LEVENSBESCHOUWINGEN...................26
INLEIDING.................................................................................................................................... 26
SCHEIDING KERK-STAAT BELGIË....................................................................................................... 27
ERKENNING LEVENSBESCHOUWINGEN................................................................................................ 27
Voordelen............................................................................................................................. 27
Procedure............................................................................................................................. 27
SYSTEEM BELGIË.......................................................................................................................... 28
Aanbevelingen uit eerdere rapporten...................................................................................28
SECULARISERING EN ONTKERKELIJKING.............................................................................................. 29
DIVERSITEIT – SECULARISERING-ONTZUILING.......................................................................................29
Klassieke legitimering financiering.......................................................................................29
Rechtsfilosofische reflectie................................................................................................... 29
Alternatieven?....................................................................................................................... 30
2
, RELIGIE EN POLITIEK VANDAAG
POLITIEKE INZET VAN RELIGIE
Religie speelt vandaag opnieuw een zichtbare rol in de politiek. Vaak ingezet als:
- Identiteitsmasker
- Cultureel symbool
- Legitimering van politieke macht
Voorbeelden:
- Evangelicals in VS
- Politieke Islam
- Hindoe-nationalisme in India
- Orthodoxe kerk in Rusland
- Religieus nationalisme in Israël
- “cultuurchristendom” in Europa
Religie wordt hier niet alleen als geloof gebruikt, maar als politieke identiteit en machtsmiddel.
POPULISME
= een politieke ideologie of stijl die de samenleving voorstelt als verdeeld in twee homogene en
tegengestelde groepen.
- “pure volk” vs “corrupte elite”
Vaak combineren ze:
- Anti-Islamdiscours
- Verzet tegen “genderideologie”
- Kritiek op abortus en euthanasie
- Verzet tegen “woke” en “dekolonisatie”
Dit wordt vaak deel van bredere culture wars.
Horizontaal vs verticaal populisme
Horizontaal : wij vs zij
Verticaal : volk vs elite
Vaak combinatie van beide
RELIGIEUS NATIONALISME
= overtuiging dat nationale identiteit en religieuze identiteit samenvallen
Voorbeelden:
- Moet je echt christen zijn om “echt” Europeaan te zijn?
- Moet een leider dezelfde religie hebben als het volk?
- Moet de Bijbel/Koran invloed hebben op wetten?
Religie wordt hier een onderdeel van nationale identiteit.
3
