Geschiedenis en cultuur van de Nederlanden
Begin 17de eeuw -> tachtig jarige oorlog
Kaart: Leo Belgicus (de leeuw der
Nederlanden)
- Straalt macht uit, kracht en eenheid
(heraldiek)
- Legitimerende functie
- Leeuw kijkt naar Duitsland
Stelt de 17 provinciën voor (de Habsburgse
Nederlanden)
De Nederlanden als geheel?
België, Wallonië, Nederlanden -> artificiële constructies, grenzen niet natuurlijk
➔ Grenzen politieke toevalligheden, wel legitimerende functie
Nederlanden waren slechts kortstondig ‘verenigd’: 2 periodes
- 1543-1581: WVII Provinciën (Karel V en Filips II)
- 1815-1830: verenigd koninkrijk der Nederlanden (koning Willem I)
Wel sterke onderlinge economische interactie, culturele dynamiek (verzorgt de economische band)
en bijzondere politieke cultuur (in vergelijking met omliggende gebieden)
➔ Heel snel, enorm verstedelijkt gebied
Het gebied
Estuarium (delta): Rijn, Maas en Schelde
- Verbinding met zee
- Snelle mobiliteit binnen het gebied (knooppunt van handel en verkeer)
- ‘Gouden Delta’ -> economie primeert op politiek
o ‘Gateway cities’ (Brugge, Antwerpen, Amsterdam) -> wisselen economisch
zwaartepunt
Kern (gebied rond estuarium) vs. periferie -> sterke sociaaleconomische tegenstellingen
Geen taaleenheid
- Nederlanden vormt overgangsgebied Germaans-Romaanse gebieden
- Spreektaal vs. bestuurstaal
o Meertaligheid niet echt gezien als probleem (taalnationalisme slechts in 19de eeuw)
Taal grenzen heel vloeiend, overgangsgebieden
,Prelude: Romeinse tijd en vroege middeleeuwen
Tot ca. 1000 geen spoor van latere Nederlanden (gebeurtenissen geen invloed op Nederlanden)
- Verovering Gallië door Caesar (57 v. C.)
o ‘invented tradition’: Gallië valt niet echt samen met het gebied van de Nederlanden
▪ Gesch. van die Keltische stammen (Gallië) en ‘De Bello Gallico’ aantrekkelijk
om te gebruiken om Belgen (Nederlanden) aan te duiden
▪ ‘invented tradition’ -> (onwaarschijnlijke) linken leggen
- Pas echte Romeinse invloed onder Augustus (ca. 10 v. C.)
o Aanleg weg Boulogne – Keulen
- 47 n. C.: Rijngrens russen Romeinse rijk en Germanië (limes)
Geen verband tussen Romeinse provincies en vroegmiddeleeuwse vorstendommen
➔ Wel continuïteit in kerkelijke indeling (Aartsbisdommen Keulen, Trier, Reims)
Verdrag van Verdun 843
- West-Francië
- Oost-Francië
- Midden-Francië
o Bevatte belangrijkste steden
o Keizerstitel
o Snel versnipperd -> gebied gaat verloren
▪ Koninkrijk Lotharingen
Koninkrijk Lotharingen: politiek ideaal van heerser
925: annexatie Lotharingen door Duits koning
➔ Schelde vormt nu Grens tussen Frankrijk en Duitse rijk
➔ Grootste deel van (latere) Nederlanden behoort tot Duitse rijk (NN tot 1648, ZN tot 1795)
Vorming van de gewesten (ca. 10e – 14e eeuw)
Vanaf 9de – 10de eeuw: geleidelijke vorming van gewesten
Want: macht van Franse koning en Duitse keizer was heel beperkt
- Nauwelijks infrastructuur (geld, wegen)
- Dreiging van Noormannen
- Noordelijke gebieden niet belangrijk geacht (sterke focus mediterraan gebied)
,Oplossing -> feodaal systeem: graven en hertogen (grafio-dux)
➔ Koninklijke ambtenaren met grote bevoegdheden
Geen/weinig geld dus graven en hertogen kregen stukken land -> feodaal systeem werd snel erfelijk
systeem.
- Landheren stelden dan eveneens vazallen aan -> hiërarchisch systeem.
- Bisschoppen verwierven ook wereldlijke macht.
Vorming van de gewesten gebeurde langzaam (eerst ZW dan NO)
- Landsheren profiteerde van de snel groeiende nederzettingen
o Stelden een tol aan in steden (heel winstgevend)
o Alliantie van steden en landheren ten koste van de adel
- Gepaard met sterke veranderingen in het landschap
o Droogleggingen en ontbossingen (bepaalt landschap tot 18de eeuw)
o Abdijen werden ‘bedrijven’ -> zorgde voor grootschalige dijkenaanleg, ontbossing, …
Graafschappen en hertogdommen (complex lappendeken van grote en kleine eenheden)
- Graafschap Vlaanderen
- Hertogdom Brabant
- Graafschap Holland
- …
Niet gefeodaliseerd
- Friesland en de Ommelanden onder een bisschop
- Prinsbisdom Luik
- …
Graafschap Vlaanderen
9de – 10de eeuw: geteisterd door invallen Noormannen -> Pagus Flandrensis (verdediging rond Brugge)
- GV: sterke organisatie en snelle uitbreiding
- Graaf van Vlaanderen is leenman van Franse koning en Duitse keizer
12de eeuw: Diederik en Filips van de Elzas
- Internationale rol
- Opkomende steden (ca. 1170: stadsrechten)
12de – 13de eeuw: personele unie (samenwerking) met Henegouwen
Vanaf late 12de eeuw: botsingen met Franse koningen -> leggen een claim op Vlaanderen
- Terugkerend principe doorheen de geschiedenis
- 1302: Guldensporenslag
Graafschap Vlaanderen: snelle voorsprong
➔ Administratief, cultureel, economisch
Maar: geen staatskundige of taalkundige eenheid
, - De Schelde als grens tussen kroon-Vlaanderen en Rijks-Vlaanderen
- Geen taaleenheid
o Waals-Vlaanderen (Rijsel)
o Frans als bestuurstaal
Historisch Vlaanderen valt ook niet samen met contemporain Vlaanderen
Heel sterke verstedelijking in Vlaanderen (en Artesië)
- <> N: Utrecht lang grootste stad
- 12-13de eeuw: Arras (Atrecht) als toonaangevend commercieel en industrieel centrum, (ook
literair)
- 13-14de eeuw: dominantie Gent en Brugge
o Overleg orgaan: ‘Drie leden’ (Gent, Brugge, Ieper) -> later ook Brugse Vrije
(omliggend Brugs platteland, tegengewicht tegen de radicale stemmen van de stad)
o Sterke traditie van opstanden (verzet tegen eisen graaf)
Gent als industrieel centrum
- Lakennijverheid
- Politieke monopolie van rijke ondernemers/grondeigenaars (poorters) -> wordt doorbroken
door ambachten
o 3 deling van macht: poorters, wevers, kleine neringen
Ambachtslieden: radicaler -> bv. Jacob van Artevelde (vindt een omweg om wol van Engeland naar
Gent te brengen) (stadsstaatdroom)
Het belfort: krachtig symbool van stedelijke economie
- Ban- en werkklok
- ‘bewaakte’ de privileges en vrijheden: rechtszekerheid, fiscaliteit,…
Brugge als internationaal handelscentrum
- Sinds 12e eeuw zee toegang via het Zwin
o Sluis en Damme als voorhavens
- Ontstaan van naties van vreemde kooplui (Venetianen, Portugezen, Duitsers,…)
o Eigen statuut (vrij van fiscaliteit, eigen rechtbanken)
o Sluiten handelsdeals met elkaar
▪ Rol van Bruggenaars: makelaars -> verzorgde contracten tussen de deals
• Makelaars ook vaak herbergiers
- Eerste wisselbeurs -> familie ‘van der Buerse’
Gewestelijke identiteit?
- Vroege sporen van identificatie met graafschap
- Maar ontwikkeling van geschiedschrijving met
sterke nadruk op stedelijk perspectief
Oudste kaart van Vlaanderen ->
(focus op handelswegen, steden aangeduid door
stadsommuring, getekend door Italiaanse koopman)
Ook veel literatuur duikt op (Jacob van Maerlant)
Begin 17de eeuw -> tachtig jarige oorlog
Kaart: Leo Belgicus (de leeuw der
Nederlanden)
- Straalt macht uit, kracht en eenheid
(heraldiek)
- Legitimerende functie
- Leeuw kijkt naar Duitsland
Stelt de 17 provinciën voor (de Habsburgse
Nederlanden)
De Nederlanden als geheel?
België, Wallonië, Nederlanden -> artificiële constructies, grenzen niet natuurlijk
➔ Grenzen politieke toevalligheden, wel legitimerende functie
Nederlanden waren slechts kortstondig ‘verenigd’: 2 periodes
- 1543-1581: WVII Provinciën (Karel V en Filips II)
- 1815-1830: verenigd koninkrijk der Nederlanden (koning Willem I)
Wel sterke onderlinge economische interactie, culturele dynamiek (verzorgt de economische band)
en bijzondere politieke cultuur (in vergelijking met omliggende gebieden)
➔ Heel snel, enorm verstedelijkt gebied
Het gebied
Estuarium (delta): Rijn, Maas en Schelde
- Verbinding met zee
- Snelle mobiliteit binnen het gebied (knooppunt van handel en verkeer)
- ‘Gouden Delta’ -> economie primeert op politiek
o ‘Gateway cities’ (Brugge, Antwerpen, Amsterdam) -> wisselen economisch
zwaartepunt
Kern (gebied rond estuarium) vs. periferie -> sterke sociaaleconomische tegenstellingen
Geen taaleenheid
- Nederlanden vormt overgangsgebied Germaans-Romaanse gebieden
- Spreektaal vs. bestuurstaal
o Meertaligheid niet echt gezien als probleem (taalnationalisme slechts in 19de eeuw)
Taal grenzen heel vloeiend, overgangsgebieden
,Prelude: Romeinse tijd en vroege middeleeuwen
Tot ca. 1000 geen spoor van latere Nederlanden (gebeurtenissen geen invloed op Nederlanden)
- Verovering Gallië door Caesar (57 v. C.)
o ‘invented tradition’: Gallië valt niet echt samen met het gebied van de Nederlanden
▪ Gesch. van die Keltische stammen (Gallië) en ‘De Bello Gallico’ aantrekkelijk
om te gebruiken om Belgen (Nederlanden) aan te duiden
▪ ‘invented tradition’ -> (onwaarschijnlijke) linken leggen
- Pas echte Romeinse invloed onder Augustus (ca. 10 v. C.)
o Aanleg weg Boulogne – Keulen
- 47 n. C.: Rijngrens russen Romeinse rijk en Germanië (limes)
Geen verband tussen Romeinse provincies en vroegmiddeleeuwse vorstendommen
➔ Wel continuïteit in kerkelijke indeling (Aartsbisdommen Keulen, Trier, Reims)
Verdrag van Verdun 843
- West-Francië
- Oost-Francië
- Midden-Francië
o Bevatte belangrijkste steden
o Keizerstitel
o Snel versnipperd -> gebied gaat verloren
▪ Koninkrijk Lotharingen
Koninkrijk Lotharingen: politiek ideaal van heerser
925: annexatie Lotharingen door Duits koning
➔ Schelde vormt nu Grens tussen Frankrijk en Duitse rijk
➔ Grootste deel van (latere) Nederlanden behoort tot Duitse rijk (NN tot 1648, ZN tot 1795)
Vorming van de gewesten (ca. 10e – 14e eeuw)
Vanaf 9de – 10de eeuw: geleidelijke vorming van gewesten
Want: macht van Franse koning en Duitse keizer was heel beperkt
- Nauwelijks infrastructuur (geld, wegen)
- Dreiging van Noormannen
- Noordelijke gebieden niet belangrijk geacht (sterke focus mediterraan gebied)
,Oplossing -> feodaal systeem: graven en hertogen (grafio-dux)
➔ Koninklijke ambtenaren met grote bevoegdheden
Geen/weinig geld dus graven en hertogen kregen stukken land -> feodaal systeem werd snel erfelijk
systeem.
- Landheren stelden dan eveneens vazallen aan -> hiërarchisch systeem.
- Bisschoppen verwierven ook wereldlijke macht.
Vorming van de gewesten gebeurde langzaam (eerst ZW dan NO)
- Landsheren profiteerde van de snel groeiende nederzettingen
o Stelden een tol aan in steden (heel winstgevend)
o Alliantie van steden en landheren ten koste van de adel
- Gepaard met sterke veranderingen in het landschap
o Droogleggingen en ontbossingen (bepaalt landschap tot 18de eeuw)
o Abdijen werden ‘bedrijven’ -> zorgde voor grootschalige dijkenaanleg, ontbossing, …
Graafschappen en hertogdommen (complex lappendeken van grote en kleine eenheden)
- Graafschap Vlaanderen
- Hertogdom Brabant
- Graafschap Holland
- …
Niet gefeodaliseerd
- Friesland en de Ommelanden onder een bisschop
- Prinsbisdom Luik
- …
Graafschap Vlaanderen
9de – 10de eeuw: geteisterd door invallen Noormannen -> Pagus Flandrensis (verdediging rond Brugge)
- GV: sterke organisatie en snelle uitbreiding
- Graaf van Vlaanderen is leenman van Franse koning en Duitse keizer
12de eeuw: Diederik en Filips van de Elzas
- Internationale rol
- Opkomende steden (ca. 1170: stadsrechten)
12de – 13de eeuw: personele unie (samenwerking) met Henegouwen
Vanaf late 12de eeuw: botsingen met Franse koningen -> leggen een claim op Vlaanderen
- Terugkerend principe doorheen de geschiedenis
- 1302: Guldensporenslag
Graafschap Vlaanderen: snelle voorsprong
➔ Administratief, cultureel, economisch
Maar: geen staatskundige of taalkundige eenheid
, - De Schelde als grens tussen kroon-Vlaanderen en Rijks-Vlaanderen
- Geen taaleenheid
o Waals-Vlaanderen (Rijsel)
o Frans als bestuurstaal
Historisch Vlaanderen valt ook niet samen met contemporain Vlaanderen
Heel sterke verstedelijking in Vlaanderen (en Artesië)
- <> N: Utrecht lang grootste stad
- 12-13de eeuw: Arras (Atrecht) als toonaangevend commercieel en industrieel centrum, (ook
literair)
- 13-14de eeuw: dominantie Gent en Brugge
o Overleg orgaan: ‘Drie leden’ (Gent, Brugge, Ieper) -> later ook Brugse Vrije
(omliggend Brugs platteland, tegengewicht tegen de radicale stemmen van de stad)
o Sterke traditie van opstanden (verzet tegen eisen graaf)
Gent als industrieel centrum
- Lakennijverheid
- Politieke monopolie van rijke ondernemers/grondeigenaars (poorters) -> wordt doorbroken
door ambachten
o 3 deling van macht: poorters, wevers, kleine neringen
Ambachtslieden: radicaler -> bv. Jacob van Artevelde (vindt een omweg om wol van Engeland naar
Gent te brengen) (stadsstaatdroom)
Het belfort: krachtig symbool van stedelijke economie
- Ban- en werkklok
- ‘bewaakte’ de privileges en vrijheden: rechtszekerheid, fiscaliteit,…
Brugge als internationaal handelscentrum
- Sinds 12e eeuw zee toegang via het Zwin
o Sluis en Damme als voorhavens
- Ontstaan van naties van vreemde kooplui (Venetianen, Portugezen, Duitsers,…)
o Eigen statuut (vrij van fiscaliteit, eigen rechtbanken)
o Sluiten handelsdeals met elkaar
▪ Rol van Bruggenaars: makelaars -> verzorgde contracten tussen de deals
• Makelaars ook vaak herbergiers
- Eerste wisselbeurs -> familie ‘van der Buerse’
Gewestelijke identiteit?
- Vroege sporen van identificatie met graafschap
- Maar ontwikkeling van geschiedschrijving met
sterke nadruk op stedelijk perspectief
Oudste kaart van Vlaanderen ->
(focus op handelswegen, steden aangeduid door
stadsommuring, getekend door Italiaanse koopman)
Ook veel literatuur duikt op (Jacob van Maerlant)
