Mens & omgeving (27/09, PPT 1)
L1: hoe zien we onze omgeving? Over selectieve waarneming &
referentiekaders 1. Ontwerpen, maar voor wie en in welke wereld?
- Oog (leren) hebben voor de maatschappelijke context - Hoe zien we de wereld en onze
samenleving?
- Ieder ontwerp grijpt niet alleen in op de ruimte, maar ook op onze samenleving
- als ontwerper kan je alleen op een goede manier werken, wnr je kennis hebt van & oog hebt voor de
maatschappelijke context en voor de problemen en uitdagingen van onze samenleving
- ze werken dus ook (mee) aan veranderingen van die context, en dus vd samenleving
- Drm moet je die samenleving van vndg (beter) leren kennen en begrijpen
- Basisvraag = in welke wereld/samenleving leven we, en werk je als toekomstige ontwerper?
o Sociologie en andere (mens)wetenschappen = als hulpmiddel om deze snelle veranderingen
beter te kunnen herkennen, kaderen en je ertoe te verhouden
- Inzichten uit (hedendaagse) menswetenschappen leren je maw breder kijken
- Doen je oog krijgen voor de structuren in onze samenleving
- Dat inzicht moet h mogelijk maken je eigen handelen & h handelen vd mensen met wie je werkt, beter te
kunnen begrijpen en kaderen in deze samenleving
2. Neem waar: kleine oefening als
start
- oefening = van wetenschapsfilosoof Karl Popper
- Vraag zorgde voor verwarring, want wat moet je prc waarnemen?
- Hij maakte duidelijk dat we nooit ‘zomaar’ waarnemen - “Hoe nemen we waar?” -> Met alle
zintuigen
- “Vanuit welke positie nemen we waar?”
- +- 1,75 m hoogte door ogen ve volwassene, 1,10 m hoogte door ogen ve kind/rolstoel
- Afh v je eigen denkkader neem je anders waar => wie we zijn, stuurt onze waarneming
- Waarneming is steeds selectief, nml vanuit een bepaald gezichtspunt
o We geven subjectief betekenis aan de werkelijkheid
- Niet alleen onze waarneming zijn gekleurd, ook de interpretatie ervan
- We zien dingen en interpreteren ze vanuit een bepaald referentiekader
We nemen selectief waar vanuit;
- Een bepaald gezichtspunt
o Man, vrouw, kind, gehandicapte
- Een klasse positie
o Arm, rijk, werkend, werkloos, student
- Een bepaalde belangstelling
o Architect, timmerman, socioloog
- Een bepaalde theorie
=> we geven subjectief betekenis aan de werkelijkheid
3. We nemen waar vanuit ons
(selectief) referentiekader
- Dat inzicht is niet alleen een cruciaal beginpunt voor de sociologie, die ons ‘juister’ wil leren kijken
, - maw: die ons wil helpen de eigen selectieve waarnemingen te overstijgen en meer
systematisch en vanuit versch perspectieven te leren waarnemen
- Het is ook een cruciaal inzicht voor ontwerpers:
- de manier waarop een ontwerper de ruimte/samenleving ziet/inschat kan een hEel andere zijn
dan mensen in je omgeving, of opdrachtgevers
- => provocerend kan je zeggen dat “DE werkelijkheid niet bestaat” - Vraag die we moeten (leren)
stellen = wiens sociale werkelijkheid?
- Bv: “ellende op weg door sneeuw is niet te overzien” = avondnieuws
- Bv: “eindelijk nog eens sneeuw, met slee gespeeld” = kind
- Goffman noemde dit proces = ‘the social construction of reality’
- Ons beeld vd werkelijkheid is een sociaal gecontracteerd beeld
Er is niet één objectieve werkelijkheid: wat mensen zien, hangt af van hun referentiekader.
4. Selectiviteit
- Sociologie -> maakt bewust van de selectiviteit van de waarneming; werkelijkheid, wiens sociale
werkelijkheid?
- Goffman onderscheidde 3 vormen van selectiviteit
1) Selective exposure -> afh v uw omgeving zien maar een klein stukje vd wereld
- Afh v wie we zijn, worden we blootgesteld aan andere stukken van ‘DE werkelijkheid’
o Lezers v HLN krijgen andere info dan lezers van De Tijd
o Werkende mensen zien een ander stuk vd samenleving dan werkzoekende
2) Selective perception -> (oefening Popper) mening/soort interpretatie ve vraag verschilt
- mensen blootgesteld aan dezelfde werkelijkheid, zien andere dingen, afhankelijk van jouw
interesses en achtergrond:
o Andere klas merkten minder architecturale elementen op, meer over medestudenten
3) Selective retention -> Je onthoudt alleen wat jou interesseert,verrast, ruikt, hoort, voelt,
ziet
- Dingen die dichtst bij jou aansluiten, verbazen, herkenbaar zijn, neem je het makkelijkst waar
Inzicht in de selectiviteit v onze waarneming, manier van kijken en van die van anderen, is een
cruciaal startpunt, zowel voor sociologie als voor ontwerpwetenschappen
We moeten bewust zijn van ons eigen soort kijke, maar ook begrijpen dat anderen anders kunnen
kijken en ervaren => Het is belangrijk om dingen vanuit een ander perspectief te zien -
Sociologie kan hulpmiddel zijn;
- Om te komen tot een meer objectieve kijk op werkelijkheid, die onze selectieve waarneming en
interpretatie in dagelijks leven helpt overstijgen
- Sociologen proberen niet vanuit hun eigen positie te vertrekken, MAAR gebruiken
wetenschappelijke methoden om hun eigen positie/ervaring te overstijgen
- Vanuit onderzoek kijken ze niet nr 1 individu of gezin, MAAR proberen ze ruimere patronen in de
samenleving te ontdekken
- Verschil in loon tssn 2 partners in 1 specifieke relatie = voor socioloog niet interessant, MAAR als
in hele Belgische samenleving mannen gem iets meer verdienen dan vrouwen
- DAN ontdekken we patronen in die samenleving -> In dit geval: patronen van
(gender)ongelijkheid
- aangezien het OOK voorkomt als man & vrouw dezelfde job hebben
, - Een belangrijke stap verder is dat de sociologie ook probeert om patronen te vinden in die
werkelijkheid en probeert om de werkelijkheid te verklaren
- “Wrm zijn meer mannen geint in voetbal dan vrouwen?”
- Geen aanwijzingen dat er gen bestaat waardoor mannen biologisch meer in voetbal geint zijn
- DUS zegt dat verschil iets over onze samenleving, genderpatronen, opvoeding
- Sociologie probeert te komen tot een meer systematisch beeld v onze samenleving
- En tot meer objectieve definities & analyses van onze samenleving
- En van patronen en processen in die samenleving
- Sociologie probeert zo ook voorbij vooroordelen en vermeende kennis te gaan - Voorbij ‘wat ied
weet’ - Kortom:
- Sociologie probeert de zakelijke werkelijkheid (obj) te confronteren met de beleefde werkelijkheid
(subj)
- Het poogt de werkelijkheid te verklaren -> Het is een sociale bril
5. Wat is sociologie? Een 1e ruwe
definitie
- Sociologie = de wetenschap die het samenleven v mensen in grotere & kleinere verbanden
bestudeert
o Gaat om studie vh gedrag van en tssn mensen
o Bestudeerd daarbij gedragspatronen, onderlinge verhoudingen, bindende opvattingen
o Zoekt verklaringen voor ontstaan, voortbestaan & de verandering v deze gedragspatronen
- Sociologie wil een wetenschap zijn, wat wil zeggen (sociologie als wetenschap is;)
o Empirisch = gebaseerd op feiten
o Systematisch = zoekt patronen, verbanden en samenhang tssn feiten, geen losse feiten
o Generaliserend = algemeen geldige uitspraken doen vertrekkend vanuit individuele
gegeven
Focus op mensen en hoe ze samenleven, kan op vele schaalniveaus spelen
- Vd kleinste verbanden op microniveau (relatie of een gezin)
- Tot grotere verbanden op mesoniveau (wijk, stad, land, wereld, school, bedrijf)
- Tot grootste verbanden op macroniveau (land, samenleving, wereld)
=> sociologie is dus een nooit eindigende wetenschap - Samenleving en mensen verandert voortdurend
- Mensen ontwikkelen nieuwe dingen die h gedrag en samenleven veranderd
- Bv: uitvinden van internet/smartphones, AI -> Soms worden we ertoe gedwongen
- Bv: corona crisis
L2: onzekerheid en de opkomst vd risicomaatschappij (1/10, PPT2)
1. Een wereld van onzekerheid;
corona, klimaatopwarming, bankencrisis, oorlogen,…
- Paradoxe onzekerheid
- We leven in 1 vd rijkste samenleving
o Zonder oorlog (in België en buurlanden)
o Met veel technologische kennis
o We zijn tegen alles verzekerd (kinderbijslag, uitkeringen, arbeidsongeschikt, pensioen)
Maar velen toch onzeker (op vlak van toekomst, relaties, job, zichzelf,… Ook door een snelle veranderde
maatschappij
- Hoe kunnen we angst & onzekerheid in 1 vd rijkste en meest zekere samenleving ooit begrijpen?
-> Op verkenning met 5 hedendaagse sociologen
, 1.1 Rudi Laermans: “angst is
alomtegenwoordig”
- Onzekerheid: wnr kan ik op pensioen, ga ik op mijn leeftijd nog een nieuwe job vinden?
- “Veel vormen van angst hebben collectieve oorzaken (bv sluiting audibedrijf -> veel mensen werkloos),
maar de meeste vormen van angst beleven mensen hoogstpersoonlijk en in private kring. (dit heeft veel
invloed op individuen bv ermee praten aan tafel = psyvhologische gevolgen)”
- “De schijnbaar vanzelfsprekende individualisering van gevoelens van angst is maatschappelijk en politiek
niet onschuldig.”
Kijken naar persoonlijke moeilijkheden voor oplossingen
- “Door de individualisering van angstgevoelens blijven de achterliggende sociale mechanismen dus meer
dan eens omgeven door een forse mistbank. Sociologische verbeeldingskracht wil die smog laten
optrekken door persoonlijke moeilijkheden sociaal te duiden.”
1.2 Zygmunt Bauman: onzekerheid als een
basiskenmerk vd 21e eeuw
- 5 oorzaken van deze onzekerheid:
1) Van solid naar liquid modernity
Moderniteit: de moderne tijd in vergl met renaissance, verlichting..
Solid: vast, relatief, traag, veranderend bv: geen homo huwelijk
Liquid: vaste structuur is weggevallen, vloeibaar geworden bv: nu wel homo huwelijk
- Samenleving laat zich veel minder bepalen door religie
- Maar wetenschap & rationaliteit worden meer benadrukt
- Alles wordt ‘vloeibaar’
- Het tempo van verandering van de samenleving neemt toe, waardoor vaste structuren
(solid) ‘wegsmelten’ en vloeibaar worden
Het wordt steeds moeilijker om de toekomst te bepalen, je kan niet vragen hoe het binnen 5j gaat zijn
2) Scheiding tssn macht en politie groeit
- Markt en beurzen winnen aan belang
- De overheid heeft minder middelen in handen om maatschappelijke veranderingen aan te
pakken
- Wat er op de beurs / financiele marlten gebeurt heeft een veel groter invloed van
samenleving en economie -> onzekerheid
L1: hoe zien we onze omgeving? Over selectieve waarneming &
referentiekaders 1. Ontwerpen, maar voor wie en in welke wereld?
- Oog (leren) hebben voor de maatschappelijke context - Hoe zien we de wereld en onze
samenleving?
- Ieder ontwerp grijpt niet alleen in op de ruimte, maar ook op onze samenleving
- als ontwerper kan je alleen op een goede manier werken, wnr je kennis hebt van & oog hebt voor de
maatschappelijke context en voor de problemen en uitdagingen van onze samenleving
- ze werken dus ook (mee) aan veranderingen van die context, en dus vd samenleving
- Drm moet je die samenleving van vndg (beter) leren kennen en begrijpen
- Basisvraag = in welke wereld/samenleving leven we, en werk je als toekomstige ontwerper?
o Sociologie en andere (mens)wetenschappen = als hulpmiddel om deze snelle veranderingen
beter te kunnen herkennen, kaderen en je ertoe te verhouden
- Inzichten uit (hedendaagse) menswetenschappen leren je maw breder kijken
- Doen je oog krijgen voor de structuren in onze samenleving
- Dat inzicht moet h mogelijk maken je eigen handelen & h handelen vd mensen met wie je werkt, beter te
kunnen begrijpen en kaderen in deze samenleving
2. Neem waar: kleine oefening als
start
- oefening = van wetenschapsfilosoof Karl Popper
- Vraag zorgde voor verwarring, want wat moet je prc waarnemen?
- Hij maakte duidelijk dat we nooit ‘zomaar’ waarnemen - “Hoe nemen we waar?” -> Met alle
zintuigen
- “Vanuit welke positie nemen we waar?”
- +- 1,75 m hoogte door ogen ve volwassene, 1,10 m hoogte door ogen ve kind/rolstoel
- Afh v je eigen denkkader neem je anders waar => wie we zijn, stuurt onze waarneming
- Waarneming is steeds selectief, nml vanuit een bepaald gezichtspunt
o We geven subjectief betekenis aan de werkelijkheid
- Niet alleen onze waarneming zijn gekleurd, ook de interpretatie ervan
- We zien dingen en interpreteren ze vanuit een bepaald referentiekader
We nemen selectief waar vanuit;
- Een bepaald gezichtspunt
o Man, vrouw, kind, gehandicapte
- Een klasse positie
o Arm, rijk, werkend, werkloos, student
- Een bepaalde belangstelling
o Architect, timmerman, socioloog
- Een bepaalde theorie
=> we geven subjectief betekenis aan de werkelijkheid
3. We nemen waar vanuit ons
(selectief) referentiekader
- Dat inzicht is niet alleen een cruciaal beginpunt voor de sociologie, die ons ‘juister’ wil leren kijken
, - maw: die ons wil helpen de eigen selectieve waarnemingen te overstijgen en meer
systematisch en vanuit versch perspectieven te leren waarnemen
- Het is ook een cruciaal inzicht voor ontwerpers:
- de manier waarop een ontwerper de ruimte/samenleving ziet/inschat kan een hEel andere zijn
dan mensen in je omgeving, of opdrachtgevers
- => provocerend kan je zeggen dat “DE werkelijkheid niet bestaat” - Vraag die we moeten (leren)
stellen = wiens sociale werkelijkheid?
- Bv: “ellende op weg door sneeuw is niet te overzien” = avondnieuws
- Bv: “eindelijk nog eens sneeuw, met slee gespeeld” = kind
- Goffman noemde dit proces = ‘the social construction of reality’
- Ons beeld vd werkelijkheid is een sociaal gecontracteerd beeld
Er is niet één objectieve werkelijkheid: wat mensen zien, hangt af van hun referentiekader.
4. Selectiviteit
- Sociologie -> maakt bewust van de selectiviteit van de waarneming; werkelijkheid, wiens sociale
werkelijkheid?
- Goffman onderscheidde 3 vormen van selectiviteit
1) Selective exposure -> afh v uw omgeving zien maar een klein stukje vd wereld
- Afh v wie we zijn, worden we blootgesteld aan andere stukken van ‘DE werkelijkheid’
o Lezers v HLN krijgen andere info dan lezers van De Tijd
o Werkende mensen zien een ander stuk vd samenleving dan werkzoekende
2) Selective perception -> (oefening Popper) mening/soort interpretatie ve vraag verschilt
- mensen blootgesteld aan dezelfde werkelijkheid, zien andere dingen, afhankelijk van jouw
interesses en achtergrond:
o Andere klas merkten minder architecturale elementen op, meer over medestudenten
3) Selective retention -> Je onthoudt alleen wat jou interesseert,verrast, ruikt, hoort, voelt,
ziet
- Dingen die dichtst bij jou aansluiten, verbazen, herkenbaar zijn, neem je het makkelijkst waar
Inzicht in de selectiviteit v onze waarneming, manier van kijken en van die van anderen, is een
cruciaal startpunt, zowel voor sociologie als voor ontwerpwetenschappen
We moeten bewust zijn van ons eigen soort kijke, maar ook begrijpen dat anderen anders kunnen
kijken en ervaren => Het is belangrijk om dingen vanuit een ander perspectief te zien -
Sociologie kan hulpmiddel zijn;
- Om te komen tot een meer objectieve kijk op werkelijkheid, die onze selectieve waarneming en
interpretatie in dagelijks leven helpt overstijgen
- Sociologen proberen niet vanuit hun eigen positie te vertrekken, MAAR gebruiken
wetenschappelijke methoden om hun eigen positie/ervaring te overstijgen
- Vanuit onderzoek kijken ze niet nr 1 individu of gezin, MAAR proberen ze ruimere patronen in de
samenleving te ontdekken
- Verschil in loon tssn 2 partners in 1 specifieke relatie = voor socioloog niet interessant, MAAR als
in hele Belgische samenleving mannen gem iets meer verdienen dan vrouwen
- DAN ontdekken we patronen in die samenleving -> In dit geval: patronen van
(gender)ongelijkheid
- aangezien het OOK voorkomt als man & vrouw dezelfde job hebben
, - Een belangrijke stap verder is dat de sociologie ook probeert om patronen te vinden in die
werkelijkheid en probeert om de werkelijkheid te verklaren
- “Wrm zijn meer mannen geint in voetbal dan vrouwen?”
- Geen aanwijzingen dat er gen bestaat waardoor mannen biologisch meer in voetbal geint zijn
- DUS zegt dat verschil iets over onze samenleving, genderpatronen, opvoeding
- Sociologie probeert te komen tot een meer systematisch beeld v onze samenleving
- En tot meer objectieve definities & analyses van onze samenleving
- En van patronen en processen in die samenleving
- Sociologie probeert zo ook voorbij vooroordelen en vermeende kennis te gaan - Voorbij ‘wat ied
weet’ - Kortom:
- Sociologie probeert de zakelijke werkelijkheid (obj) te confronteren met de beleefde werkelijkheid
(subj)
- Het poogt de werkelijkheid te verklaren -> Het is een sociale bril
5. Wat is sociologie? Een 1e ruwe
definitie
- Sociologie = de wetenschap die het samenleven v mensen in grotere & kleinere verbanden
bestudeert
o Gaat om studie vh gedrag van en tssn mensen
o Bestudeerd daarbij gedragspatronen, onderlinge verhoudingen, bindende opvattingen
o Zoekt verklaringen voor ontstaan, voortbestaan & de verandering v deze gedragspatronen
- Sociologie wil een wetenschap zijn, wat wil zeggen (sociologie als wetenschap is;)
o Empirisch = gebaseerd op feiten
o Systematisch = zoekt patronen, verbanden en samenhang tssn feiten, geen losse feiten
o Generaliserend = algemeen geldige uitspraken doen vertrekkend vanuit individuele
gegeven
Focus op mensen en hoe ze samenleven, kan op vele schaalniveaus spelen
- Vd kleinste verbanden op microniveau (relatie of een gezin)
- Tot grotere verbanden op mesoniveau (wijk, stad, land, wereld, school, bedrijf)
- Tot grootste verbanden op macroniveau (land, samenleving, wereld)
=> sociologie is dus een nooit eindigende wetenschap - Samenleving en mensen verandert voortdurend
- Mensen ontwikkelen nieuwe dingen die h gedrag en samenleven veranderd
- Bv: uitvinden van internet/smartphones, AI -> Soms worden we ertoe gedwongen
- Bv: corona crisis
L2: onzekerheid en de opkomst vd risicomaatschappij (1/10, PPT2)
1. Een wereld van onzekerheid;
corona, klimaatopwarming, bankencrisis, oorlogen,…
- Paradoxe onzekerheid
- We leven in 1 vd rijkste samenleving
o Zonder oorlog (in België en buurlanden)
o Met veel technologische kennis
o We zijn tegen alles verzekerd (kinderbijslag, uitkeringen, arbeidsongeschikt, pensioen)
Maar velen toch onzeker (op vlak van toekomst, relaties, job, zichzelf,… Ook door een snelle veranderde
maatschappij
- Hoe kunnen we angst & onzekerheid in 1 vd rijkste en meest zekere samenleving ooit begrijpen?
-> Op verkenning met 5 hedendaagse sociologen
, 1.1 Rudi Laermans: “angst is
alomtegenwoordig”
- Onzekerheid: wnr kan ik op pensioen, ga ik op mijn leeftijd nog een nieuwe job vinden?
- “Veel vormen van angst hebben collectieve oorzaken (bv sluiting audibedrijf -> veel mensen werkloos),
maar de meeste vormen van angst beleven mensen hoogstpersoonlijk en in private kring. (dit heeft veel
invloed op individuen bv ermee praten aan tafel = psyvhologische gevolgen)”
- “De schijnbaar vanzelfsprekende individualisering van gevoelens van angst is maatschappelijk en politiek
niet onschuldig.”
Kijken naar persoonlijke moeilijkheden voor oplossingen
- “Door de individualisering van angstgevoelens blijven de achterliggende sociale mechanismen dus meer
dan eens omgeven door een forse mistbank. Sociologische verbeeldingskracht wil die smog laten
optrekken door persoonlijke moeilijkheden sociaal te duiden.”
1.2 Zygmunt Bauman: onzekerheid als een
basiskenmerk vd 21e eeuw
- 5 oorzaken van deze onzekerheid:
1) Van solid naar liquid modernity
Moderniteit: de moderne tijd in vergl met renaissance, verlichting..
Solid: vast, relatief, traag, veranderend bv: geen homo huwelijk
Liquid: vaste structuur is weggevallen, vloeibaar geworden bv: nu wel homo huwelijk
- Samenleving laat zich veel minder bepalen door religie
- Maar wetenschap & rationaliteit worden meer benadrukt
- Alles wordt ‘vloeibaar’
- Het tempo van verandering van de samenleving neemt toe, waardoor vaste structuren
(solid) ‘wegsmelten’ en vloeibaar worden
Het wordt steeds moeilijker om de toekomst te bepalen, je kan niet vragen hoe het binnen 5j gaat zijn
2) Scheiding tssn macht en politie groeit
- Markt en beurzen winnen aan belang
- De overheid heeft minder middelen in handen om maatschappelijke veranderingen aan te
pakken
- Wat er op de beurs / financiele marlten gebeurt heeft een veel groter invloed van
samenleving en economie -> onzekerheid
