Bewegingsopvoeding 2
1. Het vierluik van bewegen – in de bewegingsles: basisvaardigheden
1.1 Grootmotorische (basis)vaardigheden
Motoriek → 2 aspecten:
• Grove motoriek = grote bewegingen (armen, benen, romp): lopen, springen, klauteren
• Fijne motoriek = fijnere bewegingen; oog-handcoördinatie is hierbij van fundamenteel belang:
schilderen, knippen, schrijven …
1.2 Grootmotorische bewegingen – vaardigheden (= grove motoriek)
1.2.1 De natuurlijke bewegingen
➢ Omschrijving
- Duidelijk waarneembare en beschrijfbare bewegingsgehelen
- Bvb: lopen, kruipen, springen
- Natuurlijke bewegingen die ieder mens uit zichzelf ontdekt en leert (niet aangeleerd)
- Ze zijn de grondslag van alle andere, meer specifieke bewegingen =
basisbewegingsvaardigheden (of fundamentele of algemene bewegingsvaardigheden)
➢ Kenmerken
- = basisbewegingen die fundamenteel zijn voor de verdere ontwikkeling. Kenmerken:
- Ontstaan op natuurlijke wijze (niet aangeleerd)
- Men leert ze door rijping: het kind ziet iets, doet dit na en gaat door oefening de beweging
verfijnen
- Hebben een eenvoudig bewegingsverloop: weinig technische aanwijzingen vereist
➢ Voorwaarden
- Fysieke eigenschappen (= conditie-eigenschappen)
• Weerstand (tegenover inspanningen)
• Kracht
• Snelheid
• Uithouding
• Lenigheid (spiersoepelheid en gewrichtsbeweeglijkheid)
- Coördinatieve eigenschappen
• Algemene coördinatieve eigenschappen (op hoger niveau): motorisch aanpassingsvermogen,
bvb zich een bewegingsvoorstelling kunnen maken.
• Bijzondere coördinatieve eigenschappen: behendigheid (evenwicht, oriënteringsvermogen),
handigheid (speciale vorm van behendigheid)
1
, 1.2.2 De specifieke bewegingen
➢ Omschrijving
- Ontstaan doordat de natuurlijke bewegingen worden uitgebouwd, ze zijn afgeleid van de
basisbewegingen
- Men maakt hierbij gebruik van technieken: vertrekpunt = basisbeweging waaraan een techniek
gekoppeld wordt; zo komt men tot een specifieke beweging.
- Bvb: hoogspringen; kan alleen beheerst worden als de basisvormen gaan, lopen en springen
gekend zijn.
➢ Kenmerken
- Worden niet van nature uit verworven, maar moeten aangeleerd worden
- Worden aangeleerd aan de hand van technieken
- Verlopen complexer dan de basisbewegingen (complex bewegingspatroon)
➢ Voorwaarden
- De basisvaardigheden moeten beheerst zijn
- Het kind moet een reeks bewegingsvaardigheden kunnen onthouden en achtereenvolgens
uitvoeren
1.3 Motorische ontwikkeling
Motorische ontwikkeling = de manier waarop het kind zich in zijn beweging zal ontwikkelen.
Dynamische systeemtheorie = de relatie tussen kind en omgeving staat centraal. Een beweging is het
resultaat van een interactie tussen het individu, de taak die uitgevoerd wordt en de omgeving.
1.3.1 Hoe gaat de motoriek zich ontwikkelen?
Kinderen proberen vat te krijgen op hun omgeving door dingen zelf te doen en zelf uit te proberen.
Handelingen die effect hebben, worden herhaald. De ontwikkeling van de motoriek is niet
leeftijdsgebonden, dit verschilt van kind tot kind.
• Door veel te spelen en bewegen, leren kinderen hun handelingen beter te coördineren en te
verfijnen. Ze gaan hun lichaamsdelen onafhankelijker van elkaar gebruiken i.p.v. als een blok
• De bewegingen worden meer en meer geautomatiseerd: ze moeten niet meer met volle aandacht
uitgevoerd worden.
1.3.2 Algemene kenmerken in de evolutie of ontwikkeling van de basisvaardigheden
• Bewegingsoverdaad: brede overbodige meebewegingen (synkinesieën), overdreven spanningen
(gebalde vuisten of gelaatsuitdrukking)
• Gebrekkig evenwichtsgevoel: wankelen en vallen; kleine hindernis kan onzekerheid veroorzaken
• Coördinatie: geen juiste dosering van kracht (bvb been te hoog heffen om ergens over te stappen),
misrekeningen in ruimte en tijd
• Dynamiek, tempo, ritme en sierlijkheid: verbetert met oefening. Typisch = stijve en lompe
bewegingen, onjuiste voetverplaatsing, …
2
, 1.3.3 Factoren voor bewegingsontwikkeling en ontwikkeling van de basisvaardigheden
De bewegingsontwikkeling is afhankelijk van:
• De aanleg: De bewegingsontwikkeling is gedeeltelijk erfelijk bepaald. Elk kind heeft een zekere
aanleg (= wat je meekrijgt bij de geboorte). Een zwakke aanleg kan gecompenseerd worden door
oefenen (vooral op jonge leeftijd). Meisjes kunnen vaak minder snel goed trappen tegen een bal.
• De rijpheid: Is het lichamelijk geschikt zijn om zijn mogelijkheden toe te passen. Het tempo van de
bewegingsontwikkeling is individueel verschillend.
• De prikkels uit de omgeving (thuis en op school): Basisvaardigheden worden spontaan verworven
door een natuurlijke omgang met de omgeving. Men ziet iets, doet het na, en door de oefening
worden de bewegingen verfijnd. Onderzoek wees uit dat jongens krachtiger en sneller zijn dan
meisjes, maar dat meisjes vlugger een fijnere coördinatie krijgen. Vb. meisjes kunnen sneller (en
beter) touwtje springen.
Onhandige kinderen worden niet onhandig geboren, ze worden onhandig gemaakt. Oorzaak = het
gebrek aan bewegingsspel, de ontbrekende mogelijkheid tot zelfactiveren. Het tempo waarin de
motorische ontwikkeling verloopt, wordt dus sterk beïnvloed door de mate van stimulering en de
kansen die de kinderen op het juiste niveau krijgen. Kleuters die iedere dag bewegingsactiviteiten
of kansen tot bewegen aangeboden krijgen, gaan bijzonder snel vooruit. Het is de taak van de
kleuterleerkracht om de omgeving zodanig in te richten dat kleuters een rijk bewegingslandschap
aangeboden krijgen waarbij kinderen uitgenodigd worden om te bewegen en waarbij ieder kind op
zijn eigen niveau kan leren.
1.4 Perioden in de bewegingsontwikkeling
De ontwikkeling van de basisvaardigheden wordt sterk beïnvloed door de aard en de hoeveelheid van
bewegingservaringen die de kinderen opdoen tijdens de kinderjaren. Hierin kunnen we twee perioden
onderscheiden:
➢ De vroege kinderjaren (2 tot 6 jaar: peuter – kleuter) = de kritische leerperiode voor de motorische
ontwikkeling. Wanneer het kind in deze periode weinig basis- of fundamentele bewegingspatronen
leert, zal het later moeilijkheden krijgen om complexere bewegingsvormen te leren
➢ De late kinderjaren (6 tot 11 jaar: lagere schoolkind) = de optimale leerperiode; gevolg van de
grotere psychische en lichamelijke ontwikkeling die maakt dat de coördinatie extra getraind kan
worden.
1.5 Motorische ontwikkelingsstappen
De ontwikkelingsstappen tonen hoe kinderen een bepaalde bewegingsvaardigheid verwerven
doorheen de kleuterleeftijd. De ontwikkelingsstappen worden gekoppeld aan de leeftijd, waardoor je
kan zien of een bepaald bewegingsgedrag zorgwekkend of normaal is. Belangrijker dan “op leeftijd
zitten” is nagaan of het bewegingsgedrag van kleuters evolueert. Elk kind heeft ook zijn bewegingsstijl.
Een kind kan wat trager bewegen dan een ander, zonder dat het om een probleem gaat.
3
, 1.6 Het motorisch profiel
Bij elke leeftijd komen er typische bewegingen voor. Naarmate het kind ouder wordt, worden deze
bewegingen complexer.
1.6.1 De 2,5-jarige peuter
Kenmerken van de grove motoriek
• Beheerst de belangrijkste basisbewegingen nog maar pas → coördinatie niet zo vlot
• Is nog onvoldoende beheerst in zijn bewegingen en is ook nog weinig stabiel.
• De bewegingen gebeuren met bewegingsoverdaad en zijn weinig gecontroleerd of doelgericht.
• Loopt nog niet helemaal rechtop en kan nog niet op één voet staan.
Kenmerken van de fijne motoriek
• De oog – handcoördinatie is nog niet volledig ontwikkeld.
• De bewegingen gebeuren nog vanuit de schouder, met de hele arm, met veel meebewegingen.
• Kan zijn buig- en strekspieren nog niet volledig beheersen en doseren. Vandaar dat hij de neiging
heeft om iets stevig te pakken en niet meer los te laten. Hij moet nog leren ontspannen.
1.6.2 De 3-jarige kleuter
Kenmerken van de grove motoriek
• Lopen verloopt soepeler, maar beheerst nog niet volledig de loopbeweging en valt nog vaak
• Kan de trap opgaan zonder bijtrekpassen
• Kan springen met beide voeten samen
• Zijn bewegingen zijn weinig gecontroleerd en nog niet doelgericht. Hij werkt van impuls tot impuls.
• Heeft nog vaak moeite met het doseren van zijn kracht.
• Herhaalt vaak bewegingen waardoor de grove motoriek constant wordt geoefend.
• Vindt het bewegen zeer prettig; vandaar dat het bewegen zijn meest opvallende kenmerk is.
Kenmerken van de fijne motoriek
• Oog – handcoördinatie is nog verre van optimaal.
• Fijne bewegingen vanuit de pols of vanuit de vingers is nog onmogelijk. Vb. het vastnemen van een
potlood of penseel is reeds een hele opdracht.
• Heeft nog geen voorkeurslichaamszijde en maakt nog gebruik van beide handen.
1.6.3 De 4-jarige kleuter
De vierjarige kleuter laat zich herkennen door een explosie van motorische activiteit. Hij ontdekt tal
van bewegingsmogelijkheden en probeert deze dan ook voortdurend uit. Deze bewegingen zijn
natuurlijk, vloeiend, spontaan en eenvoudig. Deze kleuter vindt het zeer prettig om met anderen mee
te bewegen. Hij kan wel zijn krachten nog onvoldoende doseren en kan de gevolgen van zijn
bewegingen nog niet inschatten.
4
1. Het vierluik van bewegen – in de bewegingsles: basisvaardigheden
1.1 Grootmotorische (basis)vaardigheden
Motoriek → 2 aspecten:
• Grove motoriek = grote bewegingen (armen, benen, romp): lopen, springen, klauteren
• Fijne motoriek = fijnere bewegingen; oog-handcoördinatie is hierbij van fundamenteel belang:
schilderen, knippen, schrijven …
1.2 Grootmotorische bewegingen – vaardigheden (= grove motoriek)
1.2.1 De natuurlijke bewegingen
➢ Omschrijving
- Duidelijk waarneembare en beschrijfbare bewegingsgehelen
- Bvb: lopen, kruipen, springen
- Natuurlijke bewegingen die ieder mens uit zichzelf ontdekt en leert (niet aangeleerd)
- Ze zijn de grondslag van alle andere, meer specifieke bewegingen =
basisbewegingsvaardigheden (of fundamentele of algemene bewegingsvaardigheden)
➢ Kenmerken
- = basisbewegingen die fundamenteel zijn voor de verdere ontwikkeling. Kenmerken:
- Ontstaan op natuurlijke wijze (niet aangeleerd)
- Men leert ze door rijping: het kind ziet iets, doet dit na en gaat door oefening de beweging
verfijnen
- Hebben een eenvoudig bewegingsverloop: weinig technische aanwijzingen vereist
➢ Voorwaarden
- Fysieke eigenschappen (= conditie-eigenschappen)
• Weerstand (tegenover inspanningen)
• Kracht
• Snelheid
• Uithouding
• Lenigheid (spiersoepelheid en gewrichtsbeweeglijkheid)
- Coördinatieve eigenschappen
• Algemene coördinatieve eigenschappen (op hoger niveau): motorisch aanpassingsvermogen,
bvb zich een bewegingsvoorstelling kunnen maken.
• Bijzondere coördinatieve eigenschappen: behendigheid (evenwicht, oriënteringsvermogen),
handigheid (speciale vorm van behendigheid)
1
, 1.2.2 De specifieke bewegingen
➢ Omschrijving
- Ontstaan doordat de natuurlijke bewegingen worden uitgebouwd, ze zijn afgeleid van de
basisbewegingen
- Men maakt hierbij gebruik van technieken: vertrekpunt = basisbeweging waaraan een techniek
gekoppeld wordt; zo komt men tot een specifieke beweging.
- Bvb: hoogspringen; kan alleen beheerst worden als de basisvormen gaan, lopen en springen
gekend zijn.
➢ Kenmerken
- Worden niet van nature uit verworven, maar moeten aangeleerd worden
- Worden aangeleerd aan de hand van technieken
- Verlopen complexer dan de basisbewegingen (complex bewegingspatroon)
➢ Voorwaarden
- De basisvaardigheden moeten beheerst zijn
- Het kind moet een reeks bewegingsvaardigheden kunnen onthouden en achtereenvolgens
uitvoeren
1.3 Motorische ontwikkeling
Motorische ontwikkeling = de manier waarop het kind zich in zijn beweging zal ontwikkelen.
Dynamische systeemtheorie = de relatie tussen kind en omgeving staat centraal. Een beweging is het
resultaat van een interactie tussen het individu, de taak die uitgevoerd wordt en de omgeving.
1.3.1 Hoe gaat de motoriek zich ontwikkelen?
Kinderen proberen vat te krijgen op hun omgeving door dingen zelf te doen en zelf uit te proberen.
Handelingen die effect hebben, worden herhaald. De ontwikkeling van de motoriek is niet
leeftijdsgebonden, dit verschilt van kind tot kind.
• Door veel te spelen en bewegen, leren kinderen hun handelingen beter te coördineren en te
verfijnen. Ze gaan hun lichaamsdelen onafhankelijker van elkaar gebruiken i.p.v. als een blok
• De bewegingen worden meer en meer geautomatiseerd: ze moeten niet meer met volle aandacht
uitgevoerd worden.
1.3.2 Algemene kenmerken in de evolutie of ontwikkeling van de basisvaardigheden
• Bewegingsoverdaad: brede overbodige meebewegingen (synkinesieën), overdreven spanningen
(gebalde vuisten of gelaatsuitdrukking)
• Gebrekkig evenwichtsgevoel: wankelen en vallen; kleine hindernis kan onzekerheid veroorzaken
• Coördinatie: geen juiste dosering van kracht (bvb been te hoog heffen om ergens over te stappen),
misrekeningen in ruimte en tijd
• Dynamiek, tempo, ritme en sierlijkheid: verbetert met oefening. Typisch = stijve en lompe
bewegingen, onjuiste voetverplaatsing, …
2
, 1.3.3 Factoren voor bewegingsontwikkeling en ontwikkeling van de basisvaardigheden
De bewegingsontwikkeling is afhankelijk van:
• De aanleg: De bewegingsontwikkeling is gedeeltelijk erfelijk bepaald. Elk kind heeft een zekere
aanleg (= wat je meekrijgt bij de geboorte). Een zwakke aanleg kan gecompenseerd worden door
oefenen (vooral op jonge leeftijd). Meisjes kunnen vaak minder snel goed trappen tegen een bal.
• De rijpheid: Is het lichamelijk geschikt zijn om zijn mogelijkheden toe te passen. Het tempo van de
bewegingsontwikkeling is individueel verschillend.
• De prikkels uit de omgeving (thuis en op school): Basisvaardigheden worden spontaan verworven
door een natuurlijke omgang met de omgeving. Men ziet iets, doet het na, en door de oefening
worden de bewegingen verfijnd. Onderzoek wees uit dat jongens krachtiger en sneller zijn dan
meisjes, maar dat meisjes vlugger een fijnere coördinatie krijgen. Vb. meisjes kunnen sneller (en
beter) touwtje springen.
Onhandige kinderen worden niet onhandig geboren, ze worden onhandig gemaakt. Oorzaak = het
gebrek aan bewegingsspel, de ontbrekende mogelijkheid tot zelfactiveren. Het tempo waarin de
motorische ontwikkeling verloopt, wordt dus sterk beïnvloed door de mate van stimulering en de
kansen die de kinderen op het juiste niveau krijgen. Kleuters die iedere dag bewegingsactiviteiten
of kansen tot bewegen aangeboden krijgen, gaan bijzonder snel vooruit. Het is de taak van de
kleuterleerkracht om de omgeving zodanig in te richten dat kleuters een rijk bewegingslandschap
aangeboden krijgen waarbij kinderen uitgenodigd worden om te bewegen en waarbij ieder kind op
zijn eigen niveau kan leren.
1.4 Perioden in de bewegingsontwikkeling
De ontwikkeling van de basisvaardigheden wordt sterk beïnvloed door de aard en de hoeveelheid van
bewegingservaringen die de kinderen opdoen tijdens de kinderjaren. Hierin kunnen we twee perioden
onderscheiden:
➢ De vroege kinderjaren (2 tot 6 jaar: peuter – kleuter) = de kritische leerperiode voor de motorische
ontwikkeling. Wanneer het kind in deze periode weinig basis- of fundamentele bewegingspatronen
leert, zal het later moeilijkheden krijgen om complexere bewegingsvormen te leren
➢ De late kinderjaren (6 tot 11 jaar: lagere schoolkind) = de optimale leerperiode; gevolg van de
grotere psychische en lichamelijke ontwikkeling die maakt dat de coördinatie extra getraind kan
worden.
1.5 Motorische ontwikkelingsstappen
De ontwikkelingsstappen tonen hoe kinderen een bepaalde bewegingsvaardigheid verwerven
doorheen de kleuterleeftijd. De ontwikkelingsstappen worden gekoppeld aan de leeftijd, waardoor je
kan zien of een bepaald bewegingsgedrag zorgwekkend of normaal is. Belangrijker dan “op leeftijd
zitten” is nagaan of het bewegingsgedrag van kleuters evolueert. Elk kind heeft ook zijn bewegingsstijl.
Een kind kan wat trager bewegen dan een ander, zonder dat het om een probleem gaat.
3
, 1.6 Het motorisch profiel
Bij elke leeftijd komen er typische bewegingen voor. Naarmate het kind ouder wordt, worden deze
bewegingen complexer.
1.6.1 De 2,5-jarige peuter
Kenmerken van de grove motoriek
• Beheerst de belangrijkste basisbewegingen nog maar pas → coördinatie niet zo vlot
• Is nog onvoldoende beheerst in zijn bewegingen en is ook nog weinig stabiel.
• De bewegingen gebeuren met bewegingsoverdaad en zijn weinig gecontroleerd of doelgericht.
• Loopt nog niet helemaal rechtop en kan nog niet op één voet staan.
Kenmerken van de fijne motoriek
• De oog – handcoördinatie is nog niet volledig ontwikkeld.
• De bewegingen gebeuren nog vanuit de schouder, met de hele arm, met veel meebewegingen.
• Kan zijn buig- en strekspieren nog niet volledig beheersen en doseren. Vandaar dat hij de neiging
heeft om iets stevig te pakken en niet meer los te laten. Hij moet nog leren ontspannen.
1.6.2 De 3-jarige kleuter
Kenmerken van de grove motoriek
• Lopen verloopt soepeler, maar beheerst nog niet volledig de loopbeweging en valt nog vaak
• Kan de trap opgaan zonder bijtrekpassen
• Kan springen met beide voeten samen
• Zijn bewegingen zijn weinig gecontroleerd en nog niet doelgericht. Hij werkt van impuls tot impuls.
• Heeft nog vaak moeite met het doseren van zijn kracht.
• Herhaalt vaak bewegingen waardoor de grove motoriek constant wordt geoefend.
• Vindt het bewegen zeer prettig; vandaar dat het bewegen zijn meest opvallende kenmerk is.
Kenmerken van de fijne motoriek
• Oog – handcoördinatie is nog verre van optimaal.
• Fijne bewegingen vanuit de pols of vanuit de vingers is nog onmogelijk. Vb. het vastnemen van een
potlood of penseel is reeds een hele opdracht.
• Heeft nog geen voorkeurslichaamszijde en maakt nog gebruik van beide handen.
1.6.3 De 4-jarige kleuter
De vierjarige kleuter laat zich herkennen door een explosie van motorische activiteit. Hij ontdekt tal
van bewegingsmogelijkheden en probeert deze dan ook voortdurend uit. Deze bewegingen zijn
natuurlijk, vloeiend, spontaan en eenvoudig. Deze kleuter vindt het zeer prettig om met anderen mee
te bewegen. Hij kan wel zijn krachten nog onvoldoende doseren en kan de gevolgen van zijn
bewegingen nog niet inschatten.
4
