Samenvatting Kritisch in de samenleving
Kritisch in de samenleving
Inhoud
Cultuur .................................................................................................................... 3
Cultuur definiëren ................................................................................................. 3
Cultuur als een ding of als een omgeving ................................................................ 3
Waarden en normen ............................................................................................. 5
Verdere verkenning van het begrip cultuur .............................................................. 6
Mogelijke strategieën bij “cultuurshock” ................................................................ 7
Dimensies Hofstede ............................................................................................. 7
CULTUUR: Vooroordelen en discriminatie .................................................................. 9
Categoriseren ....................................................................................................... 9
Stereotypen .......................................................................................................... 9
Wat zijn vooroordelen? ........................................................................................ 10
Discriminatie ...................................................................................................... 10
Positieve actie .................................................................................................... 12
Discriminatie en sociale omgeving ....................................................................... 12
Racisme ............................................................................................................. 12
Racisme in de klas? ............................................................................................ 13
België, een ingewikkelde democratie ....................................................................... 14
Burgerschap ....................................................................................................... 14
Minimumdoelen? ................................................................................................ 14
Wat is democratie? ............................................................................................. 14
Hoeveel regeringen en parlementen telt België? .................................................... 15
Wie beslist wat?.................................................................................................. 16
Wat is het verschil tussen een regering en een parlement? .................................... 16
Hoe werkt Vlaanderen? ....................................................................................... 17
De federale regering ............................................................................................ 18
Op Europees niveau ............................................................................................ 19
Wie naar de stembus? ......................................................................................... 19
Pagina 1 van 32
,Samenvatting Kritisch in de samenleving
Wie NIET naar de stembus? ................................................................................. 19
Als je niet kan gaan stemmen? ............................................................................. 19
Hoe vaak naar de stembus?................................................................................. 20
Wijzigingen gemeenteraadsverkiezingen .............................................................. 20
Gemeenteraadsverkiezingen: Wie naar de stembus? ............................................ 21
Evolutie van het stemrecht .................................................................................. 21
(URBAN) EDUCATION: Diversiteitsmanagement ....................................................... 23
Werk vanuit je functie-zone ................................................................................. 23
Urban education ................................................................................................. 23
Etnische diversiteit ............................................................................................. 24
Genderdiversiteit ................................................................................................ 26
(URBAN) EDUCATION: Schoolsegregatie ................................................................. 27
Definitie en vormen van schoolsegregatie ............................................................. 27
Ontstaan schoolsegregatie .................................................................................. 27
Ongelijkheid in resultaten? .................................................................................. 28
Maakt gekleurde schoolsegregatie een verschil (etnische breuklijn)? ..................... 28
Sociaal-economische factoren: sociale breuklijn .................................................. 29
Sociaal-economische factoren: ook een culturele breuklijn ................................... 30
Theorieën over oorzaken ongelijkheid ................................................................... 30
En wat met ouderbetrokkenheid?......................................................................... 31
En wat met school- en thuistaal? ......................................................................... 31
Armoede – de VIJF kloven .................................................................................... 32
Pagina 2 van 32
,Samenvatting Kritisch in de samenleving
Cultuur
Cultuur definiëren
➢ Honderden definities van cultuur
➢ Alles wat niet natuur is
➢ Kunst en beschaving
➢ Complex geheel van waarden-normen, gewoonten en kennis die een
bepaalde groep deelt (intersubjectief = altijd tussen mensen)
» Gezin, onderwijsgroep, … is ook cultuur
Cultuur als een ding of als een omgeving
Cultuur als een ding: de essentialistische visie (outsider)
➢ Cultuur is een ding, vormt de bagage van de leden die zich via opvoeding en
onderwijs hebben meegekregen
➢ Cultuur bestaat uit verschillende lagen
» Diepste laag zijn diep verankerde waarden en normen als essentie van die
cultuur → ongeschreven regels, wat gaat er schuil onder de oppervlakte
➢ Mensen worden “geprogrammeerd” door hun cultuur → die bepaalt hun denken
en doen zonder dat ze daar iets aan kunnen doen
➢ Culturen als “biljartballen” → als verschillende culturen met elkaar in contact
komen, botsen ze maar, ze zullen elkaar niet wezenlijk veranderen
➢ Je kijkt als outsider naar culturen die je niet kent
➢ Soms sprake van culturele toe-eigening → voor sommigen cultuur (vb.
cornrows), voor sommigen een trend
Pagina 3 van 32
,Samenvatting Kritisch in de samenleving
Cultuur als een omgeving: de contextualistische visie (insider)
➢ Cultuur is een omgeving, de context die mensen vormt, zonder dat ze zich
daarvan echt bewust zijn
➢ Cultuur bevat veel verschillende componenten zonder vaste kern
➢ Mensen worden beïnvloed door hun cultuur, maar kunnen zelf de cultuur ook
beïnvloeden en veranderen
➢ Culturen kunnen botsen maar ze kunnen ook zaken van elkaar overnemen en
met elkaar mengen
➢ Cultuur = geen hokje MAAR dynamisch
Insider- of outsiderperspectief?
Van buitenaf lijken leden van een bepaalde groep sprekend op elkaar, als insider weet je
dat er veel verschillen zijn
Risico van essentialisme (cultuur als ding zien)
➢ Bemoeilijkt communicatie: “wij-zij” denken (combinatiedenken) → onze
kenmerken vs hun kenmerken → wij de lkr, zij de lln
➢ Gedragingen worden louter vanuit “cultuur” verklaard → cultuur is afgebakend
» ‘ja dat is met die cultuur’
» ‘ze hebben wel een dure gsm maar …’
➢ Gegeneraliseerde oordelen: op basis van één enkel feit wordt een hele cultuur
geframed
» ‘een “vreemdeling” heeft ergens ingebroken, alle “vreemdelingen” zijn
inbrekers’
Risico van essentialisme voor het onderwijs: cultureel toerisme?
➢ Denken dat cultuur onveranderlijk is
➢ Leidt tot stereotiep denken
➢ Naar de feiten van nu kijken: monumenten, geschiedenis, talen, inwoners, …
➢ Praktische uitwerkingen voor intercultureel onderwijs, interculturele
vorming/opvoeding beperkingen zich vaak tot het aanreiken van kennis
➢ Cultuur staat vaak voor etnische of nationale cultuur en in mindere mate voor de
cultuur van de sociale groep
➢ Overdracht van kennis over elkaars levens- en zienswijze zou zo moeten leiden
tot minder vooroordelen, meer verdraagzaamheid en betere communicatie
Pagina 4 van 32
,Samenvatting Kritisch in de samenleving
➢ Deze invulling sluit aan bij een traditionele of statische visie op cultuur waarbij
cultuur kan voorgesteld worden als een afgelijnd pakketje waarde, taboes,
gedragswijzen (essentialisme)
Volgende principes vormen de basis van een sociaal-cultureel bewustzijn:
Uitgaan van een dynamische visie op cultuur:
➢ Er is geen checklist van gedragingen of overtuigingen die een bepaalde cultuur
omvatten
➢ Elke persoon moet begrepen worden binnen zijn/haar unieke context
➢ Alle personen zijn een dynamische mix van meerdere rollen en sociaal-culturele
groepen waarmee ze zich identificeren (contextualisme)
Risico van contextualisme
➢ Kunnen we de term cultuur overboord gooien als het toch veranderbaar is?
➔ Mensen hebben behoefte aan identificatie met een eigen culturele groep
» Dat geeft richting (rust) en begrenst ons (zie referentiekader)
» Ook vaak belang van in stand houden waarden en normen en gebruiken
vb. tradities
➢ DUS COMBINATIE → cultuur is wat je hebt maar wat je ook kan veranderen
(dynamische visie)
➢ Vb. “het Vlaamse gezin” → niet vaststaand !!!
» Nu vaak: vader, moeder, 2 kinderen
» Vroeger: vader, moeder, 5 kinderen
Waarden en normen
Een cultuur heeft warden en normen, overdracht via socialisatie
- Waarden: algemeen iets waar we belang aan hechten vb. vriendschap, respect,
verbintenis
- Normen: gedragsregels → afdwingbare (vb. stoppen bij rood licht) of wat verwacht
wordt (vb. de vriendin van je beste vriend niet versieren)
Vb. waarden: vriendelijkheid – normen: je begroet mensen
Pagina 5 van 32
, Samenvatting Kritisch in de samenleving
Socialisatie:
➢ Primaire socialisatie: waarden en normen die je van thuis meekrijgt
➢ Secundaire socialisatie: waarden en normen die je meekrijgt uit school,
sportclub, …
➢ Tertiaire socialisatie: aanleren van waarden en normen via de media
Focus: waarden en normen omtrent opvoeding → bij kinderen waarbij primaire en
secundaire socialisatie overeenkomen, heb je geen problemen
Verdere verkenning van het begrip cultuur
➢ Individuen behoren onvermijdelijk tot verschillende groepen of culturen (natie, t-
etnische groep, regio of streek, beroepsgroep, politieke stroming, religieuze
groep, klasse, allerlei smaakgroepen, …)
➢ Cultuur bevat een evaluatieve component: wat zijn de regels en wat zijn de
sancties van/door de in-group?
» Wat de cultuur goed- of afkeurt: vb. vreemdgaan wordt in de Vlaamse
gemeenschap niet aanvaard / polygamie wordt in België niet aanvaard
➢ Cultuur bevat een affectieve component: cultuur ontstaat in de in-group en je
past je vanuit deze dimensie aan, aan de verwachtingen van de in-group
» Wat je doet om binnen een groep te blijven behoren
➢ Cultuur biedt oriëntatie: nood aan ankers (niemand kan in de botte realiteit
gegooid worden …)
➢ Cultuur brengt rust (in onrustige situaties grijpen mensen terug naar hun cultuur)
» Mensen zoeken in nieuwe situaties naar het bekende → vb. “de
vluchtelingen die samenhokken”
➢ Culturen zijn rekbaar … hoe kleiner de groep, hoe meer cultuurverschillen aan
de oppervlakte komen → vb. in klas = vriendengroep / in gemixte klas = klas 3B /
bij verschillende scholen = PXL / bij verschillende langen = België
Pagina 6 van 32
Kritisch in de samenleving
Inhoud
Cultuur .................................................................................................................... 3
Cultuur definiëren ................................................................................................. 3
Cultuur als een ding of als een omgeving ................................................................ 3
Waarden en normen ............................................................................................. 5
Verdere verkenning van het begrip cultuur .............................................................. 6
Mogelijke strategieën bij “cultuurshock” ................................................................ 7
Dimensies Hofstede ............................................................................................. 7
CULTUUR: Vooroordelen en discriminatie .................................................................. 9
Categoriseren ....................................................................................................... 9
Stereotypen .......................................................................................................... 9
Wat zijn vooroordelen? ........................................................................................ 10
Discriminatie ...................................................................................................... 10
Positieve actie .................................................................................................... 12
Discriminatie en sociale omgeving ....................................................................... 12
Racisme ............................................................................................................. 12
Racisme in de klas? ............................................................................................ 13
België, een ingewikkelde democratie ....................................................................... 14
Burgerschap ....................................................................................................... 14
Minimumdoelen? ................................................................................................ 14
Wat is democratie? ............................................................................................. 14
Hoeveel regeringen en parlementen telt België? .................................................... 15
Wie beslist wat?.................................................................................................. 16
Wat is het verschil tussen een regering en een parlement? .................................... 16
Hoe werkt Vlaanderen? ....................................................................................... 17
De federale regering ............................................................................................ 18
Op Europees niveau ............................................................................................ 19
Wie naar de stembus? ......................................................................................... 19
Pagina 1 van 32
,Samenvatting Kritisch in de samenleving
Wie NIET naar de stembus? ................................................................................. 19
Als je niet kan gaan stemmen? ............................................................................. 19
Hoe vaak naar de stembus?................................................................................. 20
Wijzigingen gemeenteraadsverkiezingen .............................................................. 20
Gemeenteraadsverkiezingen: Wie naar de stembus? ............................................ 21
Evolutie van het stemrecht .................................................................................. 21
(URBAN) EDUCATION: Diversiteitsmanagement ....................................................... 23
Werk vanuit je functie-zone ................................................................................. 23
Urban education ................................................................................................. 23
Etnische diversiteit ............................................................................................. 24
Genderdiversiteit ................................................................................................ 26
(URBAN) EDUCATION: Schoolsegregatie ................................................................. 27
Definitie en vormen van schoolsegregatie ............................................................. 27
Ontstaan schoolsegregatie .................................................................................. 27
Ongelijkheid in resultaten? .................................................................................. 28
Maakt gekleurde schoolsegregatie een verschil (etnische breuklijn)? ..................... 28
Sociaal-economische factoren: sociale breuklijn .................................................. 29
Sociaal-economische factoren: ook een culturele breuklijn ................................... 30
Theorieën over oorzaken ongelijkheid ................................................................... 30
En wat met ouderbetrokkenheid?......................................................................... 31
En wat met school- en thuistaal? ......................................................................... 31
Armoede – de VIJF kloven .................................................................................... 32
Pagina 2 van 32
,Samenvatting Kritisch in de samenleving
Cultuur
Cultuur definiëren
➢ Honderden definities van cultuur
➢ Alles wat niet natuur is
➢ Kunst en beschaving
➢ Complex geheel van waarden-normen, gewoonten en kennis die een
bepaalde groep deelt (intersubjectief = altijd tussen mensen)
» Gezin, onderwijsgroep, … is ook cultuur
Cultuur als een ding of als een omgeving
Cultuur als een ding: de essentialistische visie (outsider)
➢ Cultuur is een ding, vormt de bagage van de leden die zich via opvoeding en
onderwijs hebben meegekregen
➢ Cultuur bestaat uit verschillende lagen
» Diepste laag zijn diep verankerde waarden en normen als essentie van die
cultuur → ongeschreven regels, wat gaat er schuil onder de oppervlakte
➢ Mensen worden “geprogrammeerd” door hun cultuur → die bepaalt hun denken
en doen zonder dat ze daar iets aan kunnen doen
➢ Culturen als “biljartballen” → als verschillende culturen met elkaar in contact
komen, botsen ze maar, ze zullen elkaar niet wezenlijk veranderen
➢ Je kijkt als outsider naar culturen die je niet kent
➢ Soms sprake van culturele toe-eigening → voor sommigen cultuur (vb.
cornrows), voor sommigen een trend
Pagina 3 van 32
,Samenvatting Kritisch in de samenleving
Cultuur als een omgeving: de contextualistische visie (insider)
➢ Cultuur is een omgeving, de context die mensen vormt, zonder dat ze zich
daarvan echt bewust zijn
➢ Cultuur bevat veel verschillende componenten zonder vaste kern
➢ Mensen worden beïnvloed door hun cultuur, maar kunnen zelf de cultuur ook
beïnvloeden en veranderen
➢ Culturen kunnen botsen maar ze kunnen ook zaken van elkaar overnemen en
met elkaar mengen
➢ Cultuur = geen hokje MAAR dynamisch
Insider- of outsiderperspectief?
Van buitenaf lijken leden van een bepaalde groep sprekend op elkaar, als insider weet je
dat er veel verschillen zijn
Risico van essentialisme (cultuur als ding zien)
➢ Bemoeilijkt communicatie: “wij-zij” denken (combinatiedenken) → onze
kenmerken vs hun kenmerken → wij de lkr, zij de lln
➢ Gedragingen worden louter vanuit “cultuur” verklaard → cultuur is afgebakend
» ‘ja dat is met die cultuur’
» ‘ze hebben wel een dure gsm maar …’
➢ Gegeneraliseerde oordelen: op basis van één enkel feit wordt een hele cultuur
geframed
» ‘een “vreemdeling” heeft ergens ingebroken, alle “vreemdelingen” zijn
inbrekers’
Risico van essentialisme voor het onderwijs: cultureel toerisme?
➢ Denken dat cultuur onveranderlijk is
➢ Leidt tot stereotiep denken
➢ Naar de feiten van nu kijken: monumenten, geschiedenis, talen, inwoners, …
➢ Praktische uitwerkingen voor intercultureel onderwijs, interculturele
vorming/opvoeding beperkingen zich vaak tot het aanreiken van kennis
➢ Cultuur staat vaak voor etnische of nationale cultuur en in mindere mate voor de
cultuur van de sociale groep
➢ Overdracht van kennis over elkaars levens- en zienswijze zou zo moeten leiden
tot minder vooroordelen, meer verdraagzaamheid en betere communicatie
Pagina 4 van 32
,Samenvatting Kritisch in de samenleving
➢ Deze invulling sluit aan bij een traditionele of statische visie op cultuur waarbij
cultuur kan voorgesteld worden als een afgelijnd pakketje waarde, taboes,
gedragswijzen (essentialisme)
Volgende principes vormen de basis van een sociaal-cultureel bewustzijn:
Uitgaan van een dynamische visie op cultuur:
➢ Er is geen checklist van gedragingen of overtuigingen die een bepaalde cultuur
omvatten
➢ Elke persoon moet begrepen worden binnen zijn/haar unieke context
➢ Alle personen zijn een dynamische mix van meerdere rollen en sociaal-culturele
groepen waarmee ze zich identificeren (contextualisme)
Risico van contextualisme
➢ Kunnen we de term cultuur overboord gooien als het toch veranderbaar is?
➔ Mensen hebben behoefte aan identificatie met een eigen culturele groep
» Dat geeft richting (rust) en begrenst ons (zie referentiekader)
» Ook vaak belang van in stand houden waarden en normen en gebruiken
vb. tradities
➢ DUS COMBINATIE → cultuur is wat je hebt maar wat je ook kan veranderen
(dynamische visie)
➢ Vb. “het Vlaamse gezin” → niet vaststaand !!!
» Nu vaak: vader, moeder, 2 kinderen
» Vroeger: vader, moeder, 5 kinderen
Waarden en normen
Een cultuur heeft warden en normen, overdracht via socialisatie
- Waarden: algemeen iets waar we belang aan hechten vb. vriendschap, respect,
verbintenis
- Normen: gedragsregels → afdwingbare (vb. stoppen bij rood licht) of wat verwacht
wordt (vb. de vriendin van je beste vriend niet versieren)
Vb. waarden: vriendelijkheid – normen: je begroet mensen
Pagina 5 van 32
, Samenvatting Kritisch in de samenleving
Socialisatie:
➢ Primaire socialisatie: waarden en normen die je van thuis meekrijgt
➢ Secundaire socialisatie: waarden en normen die je meekrijgt uit school,
sportclub, …
➢ Tertiaire socialisatie: aanleren van waarden en normen via de media
Focus: waarden en normen omtrent opvoeding → bij kinderen waarbij primaire en
secundaire socialisatie overeenkomen, heb je geen problemen
Verdere verkenning van het begrip cultuur
➢ Individuen behoren onvermijdelijk tot verschillende groepen of culturen (natie, t-
etnische groep, regio of streek, beroepsgroep, politieke stroming, religieuze
groep, klasse, allerlei smaakgroepen, …)
➢ Cultuur bevat een evaluatieve component: wat zijn de regels en wat zijn de
sancties van/door de in-group?
» Wat de cultuur goed- of afkeurt: vb. vreemdgaan wordt in de Vlaamse
gemeenschap niet aanvaard / polygamie wordt in België niet aanvaard
➢ Cultuur bevat een affectieve component: cultuur ontstaat in de in-group en je
past je vanuit deze dimensie aan, aan de verwachtingen van de in-group
» Wat je doet om binnen een groep te blijven behoren
➢ Cultuur biedt oriëntatie: nood aan ankers (niemand kan in de botte realiteit
gegooid worden …)
➢ Cultuur brengt rust (in onrustige situaties grijpen mensen terug naar hun cultuur)
» Mensen zoeken in nieuwe situaties naar het bekende → vb. “de
vluchtelingen die samenhokken”
➢ Culturen zijn rekbaar … hoe kleiner de groep, hoe meer cultuurverschillen aan
de oppervlakte komen → vb. in klas = vriendengroep / in gemixte klas = klas 3B /
bij verschillende scholen = PXL / bij verschillende langen = België
Pagina 6 van 32
