Penologie & victimologie
a) Filosofie en sociologie van de straf
- Penologie: straffen zijn gevolg van overtredingen, misdrijven/ de
criminaliteit
o Hoe meer criminaliteit stijgt, hoe meer straffen
o Hoe meer criminaliteit daalt, hoe minder straffen
- Is straffen een logisch, simpel gevolg van de hoeveelheid
criminaliteit?
o Nee (Zie dia 5)
o De strafcultuur is een studieobject op zichzelf, waardoor het
z’n eigen studieonderzoek rechtvaardigt
DUS: penologie staat niet zomaar vast met evoluties
van criminaliteit
- Hoe kun je verklaren dat gevangenispopulatie daalt/stijgt en
criminaliteit daalt/stijgt?
o Door strafsociologen
a.1 Sociologie van de straf
- Durkheim:
o Maatschappij als verzameling van sociale feiten – les faits
sociaux
o Zelfstandig – onpersoonlijk – bepalen/beheersen van gedrag
o Il faut expliquer le social par le social
Wij kunnen niet als onderzoeker het sociaal feit
verklaren, maar moet dat verklaren met het sociale feit
o Anomie
a.1.1Structureel-functionalisme
- Het soort strafrecht dat je hebt in een m’pij heeft niets te maken met
straffen
o O.a. met arbeidsdeling volgens Durkheim
1
,- Durkheim: actuele toepassing
o SL waar sterke sociale cohesie heerst (=sociaal feit) leidt tot
strafrecht dat repressief is (=sociaal feit)
Bv. Afghanistan
o SL waar sterke individualisering domineert (=sociaal feit)
vraagt strafrecht dat meer restitutief is
Bv. Nederland
o Anomie vraagt versterking van sociale cohesie wat een
versterking en verbreding van het strafrecht vraagt
Bv. Corona
Bv. Stijgen van mentale problemen
o => Sociale feiten bepalen soort en omvang strafrecht, niet de
individuele criminaliteit
- Foucault: gevangeniswezen als disciplinerende praktijk
o Vraag: Hoe kan strafrecht binnen 1 eeuw van lijfstraffen naar
opsluiten gaan?
Door industrialisering (en bijhorende
machtsverschuiving) die discipline vraagt arbeidstijd,
gezag aanvaarden, strikte pauzes, (passief) uitvoeren
arbeid, zelfde kledij/uniform… => machtsuitoefening
Vertaling naar straffen dat ‘ge-economiseerd’ wordt in
gevangenisstraf met als summum Panopticon
Strafrechtsysteem verandert enorm van lijfstraffen
naar gevangenisstraffen
Criminologie: geen neutrale wetenschap om tot
kwaliteitsvoller strafrechtsysteem te komen, maar
instrument om disciplinering te ondersteunen en
versterken
Actueel uitdijende controle binnen samenleving in
camera’s, wetten, digitalisering…
o Strafrecht is er om mensen te disciplineren
2
,- Garland: culture of control
o Hoe komt het dat er opeens verschillende soorten nieuwe
straffen worden bijgevoegd?/ Hoe kan de sterke toename van
strafvormen eind 20e eeuw worden verklaard?
Dat heeft te maken met 2 zaken:
1. We leven in een risicom’pij, waar we geen
onzekerheden/risico’s meer kunnen verdragen
o Komt door de technologie die erg
geëvolueerd is
2. Opkomst van massamedia/penaal
populisme:
o Kenmerken:
Focussen zich op het unieke/uniciteit
Focussen zich op het
negatieve/negativiteit
o Bv. Hoe minder vliegtuigongevallen er
waren, hoe meer de media berichtte dat er
ongevallen waren
WANT: ze focussen op het unieke,
negatieve
WANT: negativiteit trekt onze
aandacht
leidt tot een zeer verwrongen beeld
van criminaliteit
o RisicoSL verdraagt geen risico’s – penaal populisme vraagt
politiek antwoord
Door: media die zich zodanig focust op
criminaliteitssituaties
Penaal populisme: Politici voelen zich geroepen om
daarop te gaan reageren:
‘we gaan meer straffen’, ‘we gaan dit/dat doen’
o => verruiming van straffen als antwoord op maatschappelijke
tendensen
o Actueel: verdere roep om meer, strengere, langere straffen
ook al toont wetenschappelijk onderzoek (veelvuldig) de
ineffectiviteit ervan
3
, a.1.2Strafdoelstellingen
- Complexiteit van strafdoelstellingen
- Instrumentele doelstellingen
o Retributivisme
o Utilitarisme
o Herstel
o Hybride modellen
- Intrinsieke doelstellingen
- Organisatorisch doelstellingen
- Complexiteit van strafdoelstellingen:
o 1. Instrumentele doelstellingen:
Doel vd straf is er om te zorgen dat de criminaliteit
beperkt wordt
Straf als instrument om criminaliteit te
beheersen/beperken door normconform gedrag na te
streven
o 2. Intrinsieke doelstellingen:
Bescherming van burger tegen overheid en mogelijk
machtsmisbruik
o 3. Organisatorische doelstellingen:
Organisatorisch kader qua budget, personeel,
infrastructuur…
- Instrumentele doelstellingen:
1. Retributivisme:
- ~retribution = vergelding
- Metafysisch:
o M’pij als hogere morele orde (Kant)
Gaat ervan uit dat er een morele wet bestaat
Toont dit filosofisch aan
o => inbreuk vereist noodzakelijk, weliswaar proportionele een
rationale straf om schending vd morele orde te herstellen:
Leedtoevoeging noodzakelijk:
Niet als doel
Wel om morele schade te herstellen
o Want: mens is rationeel wezen (cfr. Verlichting)
o Geen individualisering van straf of uitvoeringsmodaliteiten
o Kritiek:
4
a) Filosofie en sociologie van de straf
- Penologie: straffen zijn gevolg van overtredingen, misdrijven/ de
criminaliteit
o Hoe meer criminaliteit stijgt, hoe meer straffen
o Hoe meer criminaliteit daalt, hoe minder straffen
- Is straffen een logisch, simpel gevolg van de hoeveelheid
criminaliteit?
o Nee (Zie dia 5)
o De strafcultuur is een studieobject op zichzelf, waardoor het
z’n eigen studieonderzoek rechtvaardigt
DUS: penologie staat niet zomaar vast met evoluties
van criminaliteit
- Hoe kun je verklaren dat gevangenispopulatie daalt/stijgt en
criminaliteit daalt/stijgt?
o Door strafsociologen
a.1 Sociologie van de straf
- Durkheim:
o Maatschappij als verzameling van sociale feiten – les faits
sociaux
o Zelfstandig – onpersoonlijk – bepalen/beheersen van gedrag
o Il faut expliquer le social par le social
Wij kunnen niet als onderzoeker het sociaal feit
verklaren, maar moet dat verklaren met het sociale feit
o Anomie
a.1.1Structureel-functionalisme
- Het soort strafrecht dat je hebt in een m’pij heeft niets te maken met
straffen
o O.a. met arbeidsdeling volgens Durkheim
1
,- Durkheim: actuele toepassing
o SL waar sterke sociale cohesie heerst (=sociaal feit) leidt tot
strafrecht dat repressief is (=sociaal feit)
Bv. Afghanistan
o SL waar sterke individualisering domineert (=sociaal feit)
vraagt strafrecht dat meer restitutief is
Bv. Nederland
o Anomie vraagt versterking van sociale cohesie wat een
versterking en verbreding van het strafrecht vraagt
Bv. Corona
Bv. Stijgen van mentale problemen
o => Sociale feiten bepalen soort en omvang strafrecht, niet de
individuele criminaliteit
- Foucault: gevangeniswezen als disciplinerende praktijk
o Vraag: Hoe kan strafrecht binnen 1 eeuw van lijfstraffen naar
opsluiten gaan?
Door industrialisering (en bijhorende
machtsverschuiving) die discipline vraagt arbeidstijd,
gezag aanvaarden, strikte pauzes, (passief) uitvoeren
arbeid, zelfde kledij/uniform… => machtsuitoefening
Vertaling naar straffen dat ‘ge-economiseerd’ wordt in
gevangenisstraf met als summum Panopticon
Strafrechtsysteem verandert enorm van lijfstraffen
naar gevangenisstraffen
Criminologie: geen neutrale wetenschap om tot
kwaliteitsvoller strafrechtsysteem te komen, maar
instrument om disciplinering te ondersteunen en
versterken
Actueel uitdijende controle binnen samenleving in
camera’s, wetten, digitalisering…
o Strafrecht is er om mensen te disciplineren
2
,- Garland: culture of control
o Hoe komt het dat er opeens verschillende soorten nieuwe
straffen worden bijgevoegd?/ Hoe kan de sterke toename van
strafvormen eind 20e eeuw worden verklaard?
Dat heeft te maken met 2 zaken:
1. We leven in een risicom’pij, waar we geen
onzekerheden/risico’s meer kunnen verdragen
o Komt door de technologie die erg
geëvolueerd is
2. Opkomst van massamedia/penaal
populisme:
o Kenmerken:
Focussen zich op het unieke/uniciteit
Focussen zich op het
negatieve/negativiteit
o Bv. Hoe minder vliegtuigongevallen er
waren, hoe meer de media berichtte dat er
ongevallen waren
WANT: ze focussen op het unieke,
negatieve
WANT: negativiteit trekt onze
aandacht
leidt tot een zeer verwrongen beeld
van criminaliteit
o RisicoSL verdraagt geen risico’s – penaal populisme vraagt
politiek antwoord
Door: media die zich zodanig focust op
criminaliteitssituaties
Penaal populisme: Politici voelen zich geroepen om
daarop te gaan reageren:
‘we gaan meer straffen’, ‘we gaan dit/dat doen’
o => verruiming van straffen als antwoord op maatschappelijke
tendensen
o Actueel: verdere roep om meer, strengere, langere straffen
ook al toont wetenschappelijk onderzoek (veelvuldig) de
ineffectiviteit ervan
3
, a.1.2Strafdoelstellingen
- Complexiteit van strafdoelstellingen
- Instrumentele doelstellingen
o Retributivisme
o Utilitarisme
o Herstel
o Hybride modellen
- Intrinsieke doelstellingen
- Organisatorisch doelstellingen
- Complexiteit van strafdoelstellingen:
o 1. Instrumentele doelstellingen:
Doel vd straf is er om te zorgen dat de criminaliteit
beperkt wordt
Straf als instrument om criminaliteit te
beheersen/beperken door normconform gedrag na te
streven
o 2. Intrinsieke doelstellingen:
Bescherming van burger tegen overheid en mogelijk
machtsmisbruik
o 3. Organisatorische doelstellingen:
Organisatorisch kader qua budget, personeel,
infrastructuur…
- Instrumentele doelstellingen:
1. Retributivisme:
- ~retribution = vergelding
- Metafysisch:
o M’pij als hogere morele orde (Kant)
Gaat ervan uit dat er een morele wet bestaat
Toont dit filosofisch aan
o => inbreuk vereist noodzakelijk, weliswaar proportionele een
rationale straf om schending vd morele orde te herstellen:
Leedtoevoeging noodzakelijk:
Niet als doel
Wel om morele schade te herstellen
o Want: mens is rationeel wezen (cfr. Verlichting)
o Geen individualisering van straf of uitvoeringsmodaliteiten
o Kritiek:
4
