SV SPOOR- EN LUCHTTRANSPORT
SPOORVERVOER
H0 INLEIDING
0.1 PASSENGER-KILOMETER
- Maatstaf in vervoersstatistieken: aantal reizigers * afgelegde afstand
- Vb: bus met 50 passagiers die 10 km rijdt = 500 pkm
- Wordt vaak gebruikt om reizigersvervoer te meten
0.2 TONKILOMETER
- Maat die weergeeft hoeveel ton goederen er over een bepaalde afstand worden vervoerd
- 1 tkm = 1 ton vracht die 1 km wordt vervoerd
1
Inleiding
,H1 DE BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN HET SPOORVERVOER
HISTORIEK IN GROTE LIJNEN
- Oorsprong: primitieve spoorwegen in Griekse en Romeinse tijd. Eerste trein tss Meche-
len en Brussel 1835
- Ontwikkeling: efficiënter spoorvervoer door diesel- en elektrische motoren. Groeiden
sterk maar verloren veel terrein door auto’s en vrachtwagens
- Eigendom in België: eerst bouwden privébedrijven netwerk uit (dure tarieven en ineffici-
ente dienstverlening) → Belgische staat kocht netwerk terug → 1926 NMBS/SNCB
- Situatie in Europa: in bijna alle landen waren spoorwegen staatsondernemingen met een
monopolie → weinig klantgerichtheid ne hoge kosten
- Problemen: traditionele sector die weinig veranderde → verlies van veel marktaandeel
(10%)
- EU-liberalisering: om vorige tegen te gaan in stappen sinds ‘90
o 2003/2006: internationaal goederenvervoer vrijgemaakt
o 2007: nationaal goederenvervoer
o 2010: internationaal personenvervoer
o Nationaal personenvervoer: nog in discussie
- Tegenstand: vakbonden en werknemers vreesden job- en statuutverlies + angst dat on-
rendabele lijnen zouden verdwijnen
1.1 EERSTE RUDIMENTAIR SPOORVERVOER TIJDENS GRIEKS-ROMEINSE PERIODE
- Eerste tekenen van spoorvervoer: 600 v. Christus: Korinthische Golf en Sardonische Golf
verbinden
- Schepen werden aan land gehaald en met behulp van houten cilinders op speciale wa-
gens gebracht
- Diolkos: geplaveide weg van 6,5km
o Tot 35m lang en 25 ton zwaar verplaatsen
o 112-180 mannen nodig
o 3uur aan 2 km/u
- Malta: 150 locaties met zulke sporen
- “Spoorwegen” waren 1,40m breed
- Vermoedelijk om zware lasten te vervoeren
- Echt functie blijft onzeker
- Van 5000 v.C. tot 700 v.C.
- Romeinen
o Net als Grieken legden ze sporen aan
o Waren hoger in het midden met groeven aan de zijkant
o Legende: Romeinse heirbanen zouden spoorbreedte bepaald hebben
o Vanaf 19e eeuw: spoorbreedte van 1,5m
o Standaard wereldwijd: 1.435mm
▪ Voor eerst toegepast op lijn Manchester – Liverpool 1830
1.2 SPOORVERVOER VAN DE MIDDELEEUWEN TOT DE 19 E EEUW
- Middeleeuwen: vooral voor mijnbouw
o Karretjes op houten rails en voortgetrokken door mensen, paarden of zwaarte-
kracht
2
De beknopte geschiedenis van het spoorvervoer
, o Eerste reizigerslijn: kabelbaan Slot Hohenzalsburg (Oostenrijk, 16e eeuw) be-
staand uit houten spoorstaven en een hennepkabel
- Moderne spoorvervoer ontstond in steenkoolmijnen (eind 18e, begin 19e eeuw)
- 18e eeuw: gietijzer → stalen rails
1.2.1 STOOMMACHINE
- Stoommachine: Thomas Newcomen 1712, verbeterd door James Watt 1775
o Aanvankelijk om grondwater te pompen en liften te bewegen
o Toepassen van stoommachine op een voertuig: Richard Trevithick 1804
o Bruikbare stoomlocomotief: George en Robert Stephenson 1814
▪ Innovatie: ketel met vlampijpen, dus hogere stoomdruk
o Locomotion
▪ Trok 80 ton kolen en lood
▪ Tot 39 km/u met reizigers
1.3 ONTWIKKELING VAN HET BELGISCHE SPOORWEGENNET
1.3.1 PERIODE 1830-1926
- Eerste goederenspoorlijn: kolenbekken Grand Hornu → kanaal Bergen-Condé
o Aanvankelijk paarden, later stoomtractie
- Eerste spoorlijn voor reizigersvervoer
o Brussel-Mechelen op 5 mei 1835
o L’elephant
- Mechelen is spoorknooppunt
- Spoorkaart België 1869
- België heeft dichtste spoornet van Europa
- Tot 1870 veel geconcessioneerde lijnen (openbaarvervoerslijnen die door de overheid
een exclusieve exploitatievergunning hebben gekregen voor een bepaalde periode)
- Militaire goederentreinen in Amerikaanse burgeroorlog (1861-1865)
- Belang van spoorwegen in oorlogslogistiek
o WOI spoornet van Westelijk front
3
De beknopte geschiedenis van het spoorvervoer
, - Belgische gepantserde trein: Boom oktober 1914
1.3.2 OPRICHTING VAN DE NMBS IN 1926
- Aanvankelijk geleidelijke terugkoop van spoorlijnen
- 23 juli 1926: financiële crisis en regering beslist om staatsbezit te verkopen, wat resul-
teert in oprichting van NMBS
o Kapitaal NMBS: 11 mld Frank → financiële en administratieve autonomie
- 1930: komst van dieseltractie
- 1935: komst van elektrische tractie
- 27 september 1981: eerste TGV tussen Lyon
en Parijs (SNCF)
- 1991: dalend aandeel van spoorvervoer in
modal split → start van liberaliseringsgolf
o Reorganisatie NMBS
- Situatie voor 21 maart 1991
- Wet van 22 maart 2002: inzake hervorming
van sommige autonome overheidsbedrijven
+ daaropvolgende veranderingen
- Opsplitsing in 3 bedrijven in 2005
o NMBS-holding
o NMBS
o Infrabel
o Structuur 2005 – 2013
- 2014: opdeling
o NMBS
o Infrabel
o HR Rail
- Meer over geschiedenis Belgische spoorwegen:
o Spoorwegmuseum: Trainworld in Schaarbeek
o Boek: Sporen in België: 175 jaar spoorwegen, 75 jaar NMBS
4
De beknopte geschiedenis van het spoorvervoer
SPOORVERVOER
H0 INLEIDING
0.1 PASSENGER-KILOMETER
- Maatstaf in vervoersstatistieken: aantal reizigers * afgelegde afstand
- Vb: bus met 50 passagiers die 10 km rijdt = 500 pkm
- Wordt vaak gebruikt om reizigersvervoer te meten
0.2 TONKILOMETER
- Maat die weergeeft hoeveel ton goederen er over een bepaalde afstand worden vervoerd
- 1 tkm = 1 ton vracht die 1 km wordt vervoerd
1
Inleiding
,H1 DE BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN HET SPOORVERVOER
HISTORIEK IN GROTE LIJNEN
- Oorsprong: primitieve spoorwegen in Griekse en Romeinse tijd. Eerste trein tss Meche-
len en Brussel 1835
- Ontwikkeling: efficiënter spoorvervoer door diesel- en elektrische motoren. Groeiden
sterk maar verloren veel terrein door auto’s en vrachtwagens
- Eigendom in België: eerst bouwden privébedrijven netwerk uit (dure tarieven en ineffici-
ente dienstverlening) → Belgische staat kocht netwerk terug → 1926 NMBS/SNCB
- Situatie in Europa: in bijna alle landen waren spoorwegen staatsondernemingen met een
monopolie → weinig klantgerichtheid ne hoge kosten
- Problemen: traditionele sector die weinig veranderde → verlies van veel marktaandeel
(10%)
- EU-liberalisering: om vorige tegen te gaan in stappen sinds ‘90
o 2003/2006: internationaal goederenvervoer vrijgemaakt
o 2007: nationaal goederenvervoer
o 2010: internationaal personenvervoer
o Nationaal personenvervoer: nog in discussie
- Tegenstand: vakbonden en werknemers vreesden job- en statuutverlies + angst dat on-
rendabele lijnen zouden verdwijnen
1.1 EERSTE RUDIMENTAIR SPOORVERVOER TIJDENS GRIEKS-ROMEINSE PERIODE
- Eerste tekenen van spoorvervoer: 600 v. Christus: Korinthische Golf en Sardonische Golf
verbinden
- Schepen werden aan land gehaald en met behulp van houten cilinders op speciale wa-
gens gebracht
- Diolkos: geplaveide weg van 6,5km
o Tot 35m lang en 25 ton zwaar verplaatsen
o 112-180 mannen nodig
o 3uur aan 2 km/u
- Malta: 150 locaties met zulke sporen
- “Spoorwegen” waren 1,40m breed
- Vermoedelijk om zware lasten te vervoeren
- Echt functie blijft onzeker
- Van 5000 v.C. tot 700 v.C.
- Romeinen
o Net als Grieken legden ze sporen aan
o Waren hoger in het midden met groeven aan de zijkant
o Legende: Romeinse heirbanen zouden spoorbreedte bepaald hebben
o Vanaf 19e eeuw: spoorbreedte van 1,5m
o Standaard wereldwijd: 1.435mm
▪ Voor eerst toegepast op lijn Manchester – Liverpool 1830
1.2 SPOORVERVOER VAN DE MIDDELEEUWEN TOT DE 19 E EEUW
- Middeleeuwen: vooral voor mijnbouw
o Karretjes op houten rails en voortgetrokken door mensen, paarden of zwaarte-
kracht
2
De beknopte geschiedenis van het spoorvervoer
, o Eerste reizigerslijn: kabelbaan Slot Hohenzalsburg (Oostenrijk, 16e eeuw) be-
staand uit houten spoorstaven en een hennepkabel
- Moderne spoorvervoer ontstond in steenkoolmijnen (eind 18e, begin 19e eeuw)
- 18e eeuw: gietijzer → stalen rails
1.2.1 STOOMMACHINE
- Stoommachine: Thomas Newcomen 1712, verbeterd door James Watt 1775
o Aanvankelijk om grondwater te pompen en liften te bewegen
o Toepassen van stoommachine op een voertuig: Richard Trevithick 1804
o Bruikbare stoomlocomotief: George en Robert Stephenson 1814
▪ Innovatie: ketel met vlampijpen, dus hogere stoomdruk
o Locomotion
▪ Trok 80 ton kolen en lood
▪ Tot 39 km/u met reizigers
1.3 ONTWIKKELING VAN HET BELGISCHE SPOORWEGENNET
1.3.1 PERIODE 1830-1926
- Eerste goederenspoorlijn: kolenbekken Grand Hornu → kanaal Bergen-Condé
o Aanvankelijk paarden, later stoomtractie
- Eerste spoorlijn voor reizigersvervoer
o Brussel-Mechelen op 5 mei 1835
o L’elephant
- Mechelen is spoorknooppunt
- Spoorkaart België 1869
- België heeft dichtste spoornet van Europa
- Tot 1870 veel geconcessioneerde lijnen (openbaarvervoerslijnen die door de overheid
een exclusieve exploitatievergunning hebben gekregen voor een bepaalde periode)
- Militaire goederentreinen in Amerikaanse burgeroorlog (1861-1865)
- Belang van spoorwegen in oorlogslogistiek
o WOI spoornet van Westelijk front
3
De beknopte geschiedenis van het spoorvervoer
, - Belgische gepantserde trein: Boom oktober 1914
1.3.2 OPRICHTING VAN DE NMBS IN 1926
- Aanvankelijk geleidelijke terugkoop van spoorlijnen
- 23 juli 1926: financiële crisis en regering beslist om staatsbezit te verkopen, wat resul-
teert in oprichting van NMBS
o Kapitaal NMBS: 11 mld Frank → financiële en administratieve autonomie
- 1930: komst van dieseltractie
- 1935: komst van elektrische tractie
- 27 september 1981: eerste TGV tussen Lyon
en Parijs (SNCF)
- 1991: dalend aandeel van spoorvervoer in
modal split → start van liberaliseringsgolf
o Reorganisatie NMBS
- Situatie voor 21 maart 1991
- Wet van 22 maart 2002: inzake hervorming
van sommige autonome overheidsbedrijven
+ daaropvolgende veranderingen
- Opsplitsing in 3 bedrijven in 2005
o NMBS-holding
o NMBS
o Infrabel
o Structuur 2005 – 2013
- 2014: opdeling
o NMBS
o Infrabel
o HR Rail
- Meer over geschiedenis Belgische spoorwegen:
o Spoorwegmuseum: Trainworld in Schaarbeek
o Boek: Sporen in België: 175 jaar spoorwegen, 75 jaar NMBS
4
De beknopte geschiedenis van het spoorvervoer
