SAMENVATTING
ECOSYSTEEMBEHEER
Inhoud
Deel 1: Inleiding.................................................................................................................. 2
1. Wat is een ecosysteem?..............................................................................................3
1.1 Afbakening en kernbegrip......................................................................................3
1.2 Terminologie: habitat – ecosysteem – landschap....................................................3
1.3 Schaal en perceptie................................................................................................3
2. Processen in ecosystemen...........................................................................................3
2.1 Hiërarchie van invloeden........................................................................................3
2.2 Klimaat...................................................................................................................... 4
2.3 Topografie.............................................................................................................. 4
2.4 Ruimtelijke positie..................................................................................................4
2.5 Biogeografische regio’s..........................................................................................4
3. Ecosysteemprocessen en -patronen............................................................................5
3.1 Zonatie (ruimtelijk patroon)....................................................................................5
3.2 Successie (temporeel patroon)...............................................................................5
3.3 Climax en plagioclimax........................................................................................... 5
3.4 Natuurlijk landschap...............................................................................................5
4. Antropogene verstoring van ecosystemen...................................................................6
4.1 Belangrijkste verstoringen......................................................................................6
4.2 Historische vs. actuele antropogene invloed..........................................................6
5. Ecosysteemtypes en landgebruik................................................................................7
5.1 Primaire ecosystemen............................................................................................ 7
5.2 Secundaire ecosystemen (semi-natuurlijk).............................................................7
5.3 Cultuurbiotopen...................................................................................................... 7
6. Biodiversiteit in climax-, plagioclimax- en cultuurbiotopen..........................................7
(Plagio)climax en semi-natuurlijke systemen................................................................7
Cultuurbiotopen............................................................................................................ 7
7. Waarom ecosysteembeheer?.......................................................................................8
8. Belgische context en verantwoordelijkheid..................................................................8
9. Kernboodschap............................................................................................................ 8
Deel 2: Verstoringen........................................................................................................... 9
1. Inleiding: verstoring in ecosysteembeheer..................................................................9
2. Verstoring van abiotische factoren..............................................................................9
1
, 2.1 Geologie en bodem.................................................................................................9
2.2 Bodemchemie......................................................................................................... 9
2.3 Nutriëntencycli..................................................................................................... 10
2.4 Trofie en eutrofiëring............................................................................................ 10
2.5 Water en hydrologie............................................................................................. 11
2.6 Hydromorfologische processen.............................................................................11
2.7 Klimaatverandering.............................................................................................. 12
3. Verstoring van biotische factoren..............................................................................12
4. Gevolgen van antropogene verstoring.......................................................................12
4.1 Trofische cascades............................................................................................... 12
4.2 Mycorrhizale symbiose......................................................................................... 13
4.3 Pollinator-symbiose.............................................................................................. 13
4.4 Cumulatieve interacties........................................................................................13
5. Beleidsdimensie en kritische lasten...........................................................................13
6. Kernboodschappen.................................................................................................... 14
Deel 3: Beheertechnieken................................................................................................. 15
1. Ecosysteembeheer – basisconcept............................................................................15
2. Typen ecosysteembeheer volgens uitgangssituatie..................................................15
A. Natuurontwikkeling................................................................................................ 15
B. Natuurherstelbeheer.............................................................................................. 15
C. Instandhoudingsbeheer.......................................................................................... 16
D. Natuurtechnische milieubouw................................................................................16
3. Beheerniveaus........................................................................................................... 16
3.1 Soortgericht beheer.............................................................................................. 16
3.2 Gebiedsgericht beheer......................................................................................... 16
3.3 Milieugericht beheer............................................................................................. 17
4. Beheertechnieken...................................................................................................... 18
4.1 Maaien (en afvoeren)............................................................................................ 18
4.2 Begrazing............................................................................................................. 18
4.3 Kappen................................................................................................................. 19
4.4 Plaggen................................................................................................................. 19
4.5 Branden................................................................................................................ 20
4.6 Translocatie.......................................................................................................... 20
4.7 Verbinden en vergroten........................................................................................20
4.8 Vernatten............................................................................................................. 20
5. Schaalniveaus en relictenbeheer...............................................................................21
6. Kernboodschap.......................................................................................................... 21
DEEL 1: INLEIDING
2
, 1. WAT IS EEN ECOSYSTEEM?
1.1 AFBAKENING EN KERNBEGRIP
Een ecosysteem is een locatie waar abiotische en biotische componenten (bodem,
water, klimaat, planten, dieren, micro-organismen) én de processen tussen deze
componenten met elkaar in interactie gaan. Ecosystemen zijn dus niet enkel een
verzameling soorten, maar dynamische gehelen die functioneren via energie-, nutriënten-
en soortenstromen.
Ecosystemen worden vaak praktisch benoemd als één vegetatietype (bv. droge heide,
elzenbroekbos), maar dit is een vereenvoudiging.
1.2 TERMINOLOGIE: HABITAT – ECOSYSTEEM – LANDSCHAP
Habitat: de specifieke plaats(en) die een soort nodig heeft om haar volledige
levenscyclus te voltooien. Dit kan binnen één ecosysteem liggen of op de
overgang tussen meerdere ecosystemen.
Ecosysteem: de functionele eenheid waarin biotische en abiotische factoren
interageren.
Landschap: een ruimtelijk geheel van onderling verbonden en interagerende
ecosystemen.
Dit onderscheid is essentieel voor het correct formuleren van beheerdoelen, zowel voor
biodiversiteit (genetisch, soort-, ecosysteemniveau; α-, β- en γ-diversiteit) als voor
ecosysteemdiensten.
1.3 SCHAAL EN PERCEPTIE
Ecosystemen en landschappen vertonen ruimtelijke heterogeniteit, maar die
heterogeniteit wordt anders waargenomen door verschillende organismen en
processen. Wat voor de mens homogeen lijkt, kan voor een insect of plant sterk
heterogeen zijn. Daarom is schaal (ruimtelijk en temporeel) cruciaal in
ecosysteembeheer.
Daarnaast is er vaak een antropocentrische bias: menselijke waarneming en beleving
komen niet noodzakelijk overeen met ecologische realiteit.
2. PROCESSEN IN ECOSYSTEMEN
2.1 HIËRARCHIE VAN INVLOEDEN
Ecosystemen worden gevormd door een hiërarchie van invloeden die werken op
verschillende ruimtelijke en temporele schalen. Correct ecosysteembeheer vereist inzicht
in welke processen
dominant zijn op welke
schaal.
3
ECOSYSTEEMBEHEER
Inhoud
Deel 1: Inleiding.................................................................................................................. 2
1. Wat is een ecosysteem?..............................................................................................3
1.1 Afbakening en kernbegrip......................................................................................3
1.2 Terminologie: habitat – ecosysteem – landschap....................................................3
1.3 Schaal en perceptie................................................................................................3
2. Processen in ecosystemen...........................................................................................3
2.1 Hiërarchie van invloeden........................................................................................3
2.2 Klimaat...................................................................................................................... 4
2.3 Topografie.............................................................................................................. 4
2.4 Ruimtelijke positie..................................................................................................4
2.5 Biogeografische regio’s..........................................................................................4
3. Ecosysteemprocessen en -patronen............................................................................5
3.1 Zonatie (ruimtelijk patroon)....................................................................................5
3.2 Successie (temporeel patroon)...............................................................................5
3.3 Climax en plagioclimax........................................................................................... 5
3.4 Natuurlijk landschap...............................................................................................5
4. Antropogene verstoring van ecosystemen...................................................................6
4.1 Belangrijkste verstoringen......................................................................................6
4.2 Historische vs. actuele antropogene invloed..........................................................6
5. Ecosysteemtypes en landgebruik................................................................................7
5.1 Primaire ecosystemen............................................................................................ 7
5.2 Secundaire ecosystemen (semi-natuurlijk).............................................................7
5.3 Cultuurbiotopen...................................................................................................... 7
6. Biodiversiteit in climax-, plagioclimax- en cultuurbiotopen..........................................7
(Plagio)climax en semi-natuurlijke systemen................................................................7
Cultuurbiotopen............................................................................................................ 7
7. Waarom ecosysteembeheer?.......................................................................................8
8. Belgische context en verantwoordelijkheid..................................................................8
9. Kernboodschap............................................................................................................ 8
Deel 2: Verstoringen........................................................................................................... 9
1. Inleiding: verstoring in ecosysteembeheer..................................................................9
2. Verstoring van abiotische factoren..............................................................................9
1
, 2.1 Geologie en bodem.................................................................................................9
2.2 Bodemchemie......................................................................................................... 9
2.3 Nutriëntencycli..................................................................................................... 10
2.4 Trofie en eutrofiëring............................................................................................ 10
2.5 Water en hydrologie............................................................................................. 11
2.6 Hydromorfologische processen.............................................................................11
2.7 Klimaatverandering.............................................................................................. 12
3. Verstoring van biotische factoren..............................................................................12
4. Gevolgen van antropogene verstoring.......................................................................12
4.1 Trofische cascades............................................................................................... 12
4.2 Mycorrhizale symbiose......................................................................................... 13
4.3 Pollinator-symbiose.............................................................................................. 13
4.4 Cumulatieve interacties........................................................................................13
5. Beleidsdimensie en kritische lasten...........................................................................13
6. Kernboodschappen.................................................................................................... 14
Deel 3: Beheertechnieken................................................................................................. 15
1. Ecosysteembeheer – basisconcept............................................................................15
2. Typen ecosysteembeheer volgens uitgangssituatie..................................................15
A. Natuurontwikkeling................................................................................................ 15
B. Natuurherstelbeheer.............................................................................................. 15
C. Instandhoudingsbeheer.......................................................................................... 16
D. Natuurtechnische milieubouw................................................................................16
3. Beheerniveaus........................................................................................................... 16
3.1 Soortgericht beheer.............................................................................................. 16
3.2 Gebiedsgericht beheer......................................................................................... 16
3.3 Milieugericht beheer............................................................................................. 17
4. Beheertechnieken...................................................................................................... 18
4.1 Maaien (en afvoeren)............................................................................................ 18
4.2 Begrazing............................................................................................................. 18
4.3 Kappen................................................................................................................. 19
4.4 Plaggen................................................................................................................. 19
4.5 Branden................................................................................................................ 20
4.6 Translocatie.......................................................................................................... 20
4.7 Verbinden en vergroten........................................................................................20
4.8 Vernatten............................................................................................................. 20
5. Schaalniveaus en relictenbeheer...............................................................................21
6. Kernboodschap.......................................................................................................... 21
DEEL 1: INLEIDING
2
, 1. WAT IS EEN ECOSYSTEEM?
1.1 AFBAKENING EN KERNBEGRIP
Een ecosysteem is een locatie waar abiotische en biotische componenten (bodem,
water, klimaat, planten, dieren, micro-organismen) én de processen tussen deze
componenten met elkaar in interactie gaan. Ecosystemen zijn dus niet enkel een
verzameling soorten, maar dynamische gehelen die functioneren via energie-, nutriënten-
en soortenstromen.
Ecosystemen worden vaak praktisch benoemd als één vegetatietype (bv. droge heide,
elzenbroekbos), maar dit is een vereenvoudiging.
1.2 TERMINOLOGIE: HABITAT – ECOSYSTEEM – LANDSCHAP
Habitat: de specifieke plaats(en) die een soort nodig heeft om haar volledige
levenscyclus te voltooien. Dit kan binnen één ecosysteem liggen of op de
overgang tussen meerdere ecosystemen.
Ecosysteem: de functionele eenheid waarin biotische en abiotische factoren
interageren.
Landschap: een ruimtelijk geheel van onderling verbonden en interagerende
ecosystemen.
Dit onderscheid is essentieel voor het correct formuleren van beheerdoelen, zowel voor
biodiversiteit (genetisch, soort-, ecosysteemniveau; α-, β- en γ-diversiteit) als voor
ecosysteemdiensten.
1.3 SCHAAL EN PERCEPTIE
Ecosystemen en landschappen vertonen ruimtelijke heterogeniteit, maar die
heterogeniteit wordt anders waargenomen door verschillende organismen en
processen. Wat voor de mens homogeen lijkt, kan voor een insect of plant sterk
heterogeen zijn. Daarom is schaal (ruimtelijk en temporeel) cruciaal in
ecosysteembeheer.
Daarnaast is er vaak een antropocentrische bias: menselijke waarneming en beleving
komen niet noodzakelijk overeen met ecologische realiteit.
2. PROCESSEN IN ECOSYSTEMEN
2.1 HIËRARCHIE VAN INVLOEDEN
Ecosystemen worden gevormd door een hiërarchie van invloeden die werken op
verschillende ruimtelijke en temporele schalen. Correct ecosysteembeheer vereist inzicht
in welke processen
dominant zijn op welke
schaal.
3
