INLEIDING
PSYCHODIAGNOSTIEK
Ruth Van Ryckeghem
VIVES 1BATP 2020-2021
,Inhoudsopgave
H1: Psychodiagnostiek en haar voorwaarden & methoden...................................................................5
1. Definitie en doel.............................................................................................................................5
2. Voorwaarden aan de psychodiagnostische methode van wetenschappelijke gedragsbeoordeling
(5).......................................................................................................................................................7
3. Soorten diagnostische methoden...................................................................................................8
3.1 Psychometrische methoden.....................................................................................................8
3.2 Niet-psychometrische methoden.............................................................................................9
4. Psychometrische methoden: een test en zijn onderdelen............................................................11
4.1 Onderzochte – Onderzoeker...................................................................................................11
4.2 De test en zijn onderdelen......................................................................................................12
H2: De diagnostische cyclus..................................................................................................................13
1. De analyse- of intakefase..............................................................................................................13
2. De strategie- of reflectiefase........................................................................................................13
3. De onderzoeksfase: selecteren van instrumenten en het eigenlijke onderzoek...........................14
3.1 Testen.....................................................................................................................................14
4. De terugkoppelingsfase (het toetsen van de hypothesen)...........................................................17
5. De besluit- of adviesfase...............................................................................................................17
H3: Psychologische testen: Schaling, normen en standaardisatie........................................................18
1. Schalen en het meetproces..........................................................................................................18
1.1 Ruwe scores............................................................................................................................18
1.2 Schaalscores...........................................................................................................................20
1.3 Variabelen en schalen.............................................................................................................20
1.4 Typen variabelen en hun meetniveau.....................................................................................21
1.5 Absolute en relatieve scores, ruwe scores en normscores.....................................................23
1.6 Norm-, persoon-, criterium- en domein-gerelateerde maten.................................................24
2. De ontwikkeling en het gebruik van testnormen..........................................................................27
2.1 Frequentieverdelingen............................................................................................................27
2.2 Percentielen............................................................................................................................28
2.3 Beschrijvende maten gebaseerd op percentielen...................................................................29
2.4 Het verschil in verdeling van ruwe scores en percentielen.....................................................29
3. Het beschrijven van een ruwe scoreverdeling..............................................................................30
3.1 Modus en mediaan.................................................................................................................30
3.2 Gemiddelde............................................................................................................................30
3.3 Standaarddeviatie (SD)...........................................................................................................31
1
, 3.4 Populatievariantie en steekproefvariantie..............................................................................31
4. Standaardscores...........................................................................................................................32
4.1 Z-score....................................................................................................................................34
4.2 Andere standaardscores: T-scores en C-scores.......................................................................37
5. De toepassing van normtabellen..................................................................................................39
5.1 Algemene normen..................................................................................................................39
5.2 Specifieke normen..................................................................................................................39
5.3 Lokale normen (= apart soort specifieke normen)..................................................................39
5.4 De omvang van normgroepen................................................................................................40
H4: Betrouwbaarheid...........................................................................................................................41
1. Wat is betrouwbaarheid?.............................................................................................................41
2. Theoretische benadering van het betrouwbaarheidsprobleem...................................................42
2.1 Uitgangspunt..........................................................................................................................42
2.2 Operationaliseren van het betrouwbaarheidsprobleem........................................................43
2.3 Praktisch gebruik van de SFm.................................................................................................48
2.4 Betrouwbaarheidsnorm voor testscores................................................................................51
2.5 Relatie tussen betrouwbaarheid () en kenmerken van de steekproef ().................................51
3. Betrouwbaarheidsbepaling in de praktijk.....................................................................................52
3.1 Betrouwbaarheidsbepalingen na tweemaal meten (= STABILITEITSBENADERINGEN)............52
3.2 Betrouwbaarheidsbepalingen na éénmalige testafname (meting) (= INTERNE CONSISTENTIE
BENADERINGEN)...........................................................................................................................55
3.3 Overzicht van de soorten betrouwbaarheidscoëfficiënten.....................................................59
3.4 Relatie tussen betrouwbaarheid en testlengte.......................................................................59
H5: Validiteit.........................................................................................................................................60
1. Inleiding: wat is validiteit?............................................................................................................60
2. Probleemstelling en definities......................................................................................................61
2.1 Uitgangspunt..........................................................................................................................61
2.2 Wat is validiteit en hoe het validiteitsvraagstuk oplossen......................................................61
2.3 Verband tussen onderzoeksvraag (doel van de test) enerzijds en validiteitsvraag
(valideringswerkwijze) anderzijds.................................................................................................63
3. Problematiek van het criterium....................................................................................................63
3.1 Algemene situering.................................................................................................................63
3.2 Eisen aan het criterium...........................................................................................................64
4. Soorten validiteit..........................................................................................................................64
4.1 Inhoudsvaliditeit (‘contentvalidity’)........................................................................................64
4.2 Begripsvaliditeit (‘constructvalidity’)......................................................................................66
2
, 4.3 Predictieve validiteit (‘predictive validity’)..............................................................................66
4.4 Gelijktijdige validiteit (‘concurrent validity’)...........................................................................67
5. Verband tussen betrouwbaarheid en validiteit............................................................................67
H6: Geschiedenis – Een historische schets van de ontwikkeling van de differentiële psychologie.......68
0. Achtergrond..................................................................................................................................68
1. Vanuit de psychiatrie....................................................................................................................69
2. Vanuit de experimentele psychologie..........................................................................................71
3. Vanuit de biologie.........................................................................................................................75
4. Van de studie van interindividuele verschillen tot de psychodiagnostiek van vandaag................76
4.1 Interindividuele verschillen.....................................................................................................76
Observatie: Hoofdstuk 1: Observeren, eenvoudig… of toch niet..........................................................83
1. Wat is observeren in het dagelijks leven?.....................................................................................83
2. Hoe verschillen alledaags en professioneel observeren?.............................................................83
3. Hoe leer je professioneel observeren? Vier kwaliteitseisen.........................................................84
Observatie: Hoofdstuk 2: Observeren: Waarom, wanneer, wat… en hoe?..........................................85
1. Waarom observeren?...................................................................................................................85
2. Wanneer observeren?..................................................................................................................85
3. Wat observeren?..........................................................................................................................85
4. Hoe maak je gedrag meetbaar? Van psychologische eigenschappen tot observatie....................86
5. Welke rol heb je als observator: participeren of niet, vrij of systematisch observeren?..............87
Observatie: Hoofdstuk 4: Observatiebias: denk- en voeleffecten........................................................89
1. Hoe geef je betekenis aan prikkels? Perceptie van hogere orde..................................................89
2. Wat is cognitieve en emotionele observatiebias? Nut, effecten en bijsturing..............................90
2.1 Primacy en recency-effecten..................................................................................................90
2.2 Het availability- of toegankelijkheidseffect en tunnelvisie......................................................91
2.3 De logicafout en actor-observatorfenomenen.......................................................................92
2.4 Leniency- (of aanleuning), constrast- en halo-effecten...........................................................92
2.5 Stereotypen en groepsdruk....................................................................................................93
2.6 Gevoelsidentiteit en vroegere ervaringen..............................................................................94
3. Hoe speelt cultuur een rol in je observaties.................................................................................94
4. Welke fundamentele cognitieve en emotionele drijfveren sturen je perceptie?.........................95
4.1 Universele cognitieve drijfveren: homeostase, assimilatie en accommodatie.......................95
4.2 Universele emotionele drijfveren: plezier, ongemak en het ‘tipping point’............................96
Observatie: Hoofdstuk 5: Observeren herzien: betrouwbaarheid en validiteit....................................97
1. Van observatiefouten naar betrouwbaar en valide observeren...................................................97
2. Hoe observeer je betrouwbaarheid?............................................................................................97
3
PSYCHODIAGNOSTIEK
Ruth Van Ryckeghem
VIVES 1BATP 2020-2021
,Inhoudsopgave
H1: Psychodiagnostiek en haar voorwaarden & methoden...................................................................5
1. Definitie en doel.............................................................................................................................5
2. Voorwaarden aan de psychodiagnostische methode van wetenschappelijke gedragsbeoordeling
(5).......................................................................................................................................................7
3. Soorten diagnostische methoden...................................................................................................8
3.1 Psychometrische methoden.....................................................................................................8
3.2 Niet-psychometrische methoden.............................................................................................9
4. Psychometrische methoden: een test en zijn onderdelen............................................................11
4.1 Onderzochte – Onderzoeker...................................................................................................11
4.2 De test en zijn onderdelen......................................................................................................12
H2: De diagnostische cyclus..................................................................................................................13
1. De analyse- of intakefase..............................................................................................................13
2. De strategie- of reflectiefase........................................................................................................13
3. De onderzoeksfase: selecteren van instrumenten en het eigenlijke onderzoek...........................14
3.1 Testen.....................................................................................................................................14
4. De terugkoppelingsfase (het toetsen van de hypothesen)...........................................................17
5. De besluit- of adviesfase...............................................................................................................17
H3: Psychologische testen: Schaling, normen en standaardisatie........................................................18
1. Schalen en het meetproces..........................................................................................................18
1.1 Ruwe scores............................................................................................................................18
1.2 Schaalscores...........................................................................................................................20
1.3 Variabelen en schalen.............................................................................................................20
1.4 Typen variabelen en hun meetniveau.....................................................................................21
1.5 Absolute en relatieve scores, ruwe scores en normscores.....................................................23
1.6 Norm-, persoon-, criterium- en domein-gerelateerde maten.................................................24
2. De ontwikkeling en het gebruik van testnormen..........................................................................27
2.1 Frequentieverdelingen............................................................................................................27
2.2 Percentielen............................................................................................................................28
2.3 Beschrijvende maten gebaseerd op percentielen...................................................................29
2.4 Het verschil in verdeling van ruwe scores en percentielen.....................................................29
3. Het beschrijven van een ruwe scoreverdeling..............................................................................30
3.1 Modus en mediaan.................................................................................................................30
3.2 Gemiddelde............................................................................................................................30
3.3 Standaarddeviatie (SD)...........................................................................................................31
1
, 3.4 Populatievariantie en steekproefvariantie..............................................................................31
4. Standaardscores...........................................................................................................................32
4.1 Z-score....................................................................................................................................34
4.2 Andere standaardscores: T-scores en C-scores.......................................................................37
5. De toepassing van normtabellen..................................................................................................39
5.1 Algemene normen..................................................................................................................39
5.2 Specifieke normen..................................................................................................................39
5.3 Lokale normen (= apart soort specifieke normen)..................................................................39
5.4 De omvang van normgroepen................................................................................................40
H4: Betrouwbaarheid...........................................................................................................................41
1. Wat is betrouwbaarheid?.............................................................................................................41
2. Theoretische benadering van het betrouwbaarheidsprobleem...................................................42
2.1 Uitgangspunt..........................................................................................................................42
2.2 Operationaliseren van het betrouwbaarheidsprobleem........................................................43
2.3 Praktisch gebruik van de SFm.................................................................................................48
2.4 Betrouwbaarheidsnorm voor testscores................................................................................51
2.5 Relatie tussen betrouwbaarheid () en kenmerken van de steekproef ().................................51
3. Betrouwbaarheidsbepaling in de praktijk.....................................................................................52
3.1 Betrouwbaarheidsbepalingen na tweemaal meten (= STABILITEITSBENADERINGEN)............52
3.2 Betrouwbaarheidsbepalingen na éénmalige testafname (meting) (= INTERNE CONSISTENTIE
BENADERINGEN)...........................................................................................................................55
3.3 Overzicht van de soorten betrouwbaarheidscoëfficiënten.....................................................59
3.4 Relatie tussen betrouwbaarheid en testlengte.......................................................................59
H5: Validiteit.........................................................................................................................................60
1. Inleiding: wat is validiteit?............................................................................................................60
2. Probleemstelling en definities......................................................................................................61
2.1 Uitgangspunt..........................................................................................................................61
2.2 Wat is validiteit en hoe het validiteitsvraagstuk oplossen......................................................61
2.3 Verband tussen onderzoeksvraag (doel van de test) enerzijds en validiteitsvraag
(valideringswerkwijze) anderzijds.................................................................................................63
3. Problematiek van het criterium....................................................................................................63
3.1 Algemene situering.................................................................................................................63
3.2 Eisen aan het criterium...........................................................................................................64
4. Soorten validiteit..........................................................................................................................64
4.1 Inhoudsvaliditeit (‘contentvalidity’)........................................................................................64
4.2 Begripsvaliditeit (‘constructvalidity’)......................................................................................66
2
, 4.3 Predictieve validiteit (‘predictive validity’)..............................................................................66
4.4 Gelijktijdige validiteit (‘concurrent validity’)...........................................................................67
5. Verband tussen betrouwbaarheid en validiteit............................................................................67
H6: Geschiedenis – Een historische schets van de ontwikkeling van de differentiële psychologie.......68
0. Achtergrond..................................................................................................................................68
1. Vanuit de psychiatrie....................................................................................................................69
2. Vanuit de experimentele psychologie..........................................................................................71
3. Vanuit de biologie.........................................................................................................................75
4. Van de studie van interindividuele verschillen tot de psychodiagnostiek van vandaag................76
4.1 Interindividuele verschillen.....................................................................................................76
Observatie: Hoofdstuk 1: Observeren, eenvoudig… of toch niet..........................................................83
1. Wat is observeren in het dagelijks leven?.....................................................................................83
2. Hoe verschillen alledaags en professioneel observeren?.............................................................83
3. Hoe leer je professioneel observeren? Vier kwaliteitseisen.........................................................84
Observatie: Hoofdstuk 2: Observeren: Waarom, wanneer, wat… en hoe?..........................................85
1. Waarom observeren?...................................................................................................................85
2. Wanneer observeren?..................................................................................................................85
3. Wat observeren?..........................................................................................................................85
4. Hoe maak je gedrag meetbaar? Van psychologische eigenschappen tot observatie....................86
5. Welke rol heb je als observator: participeren of niet, vrij of systematisch observeren?..............87
Observatie: Hoofdstuk 4: Observatiebias: denk- en voeleffecten........................................................89
1. Hoe geef je betekenis aan prikkels? Perceptie van hogere orde..................................................89
2. Wat is cognitieve en emotionele observatiebias? Nut, effecten en bijsturing..............................90
2.1 Primacy en recency-effecten..................................................................................................90
2.2 Het availability- of toegankelijkheidseffect en tunnelvisie......................................................91
2.3 De logicafout en actor-observatorfenomenen.......................................................................92
2.4 Leniency- (of aanleuning), constrast- en halo-effecten...........................................................92
2.5 Stereotypen en groepsdruk....................................................................................................93
2.6 Gevoelsidentiteit en vroegere ervaringen..............................................................................94
3. Hoe speelt cultuur een rol in je observaties.................................................................................94
4. Welke fundamentele cognitieve en emotionele drijfveren sturen je perceptie?.........................95
4.1 Universele cognitieve drijfveren: homeostase, assimilatie en accommodatie.......................95
4.2 Universele emotionele drijfveren: plezier, ongemak en het ‘tipping point’............................96
Observatie: Hoofdstuk 5: Observeren herzien: betrouwbaarheid en validiteit....................................97
1. Van observatiefouten naar betrouwbaar en valide observeren...................................................97
2. Hoe observeer je betrouwbaarheid?............................................................................................97
3
