ETHISCHE VRAAGSTUKKEN
Inhoudstafel Ethische vraagstukken
H0: Inleiding
1. Korte inleiding
2. Info over het vak
2.1 Voorbeelden ethische dilemma’s
3. Beoordeling examen
4. Spanningsvelden
H1: Ethiek, een inleiding
H2: Descriptieve ethiek
1. Inleiding: ethiek als descriptie
2. Belang van het mensbeeld
3. Het wantrouwend mensbeeld
3.1 Wat te doen met te wantrouwen medemens?
4. Het vertrouwensvol mensbeeld
4.1 Niets dierlijk is ons vreemd
4.2 En waarom domineren mensen de wereld?
4.3 De mens is door en door sociaal
4.4 En wat met het Stanford Prison en Milgram?
4.5 En wat met alle geweld?
5. De context maakt of kraakt, is dus bepalend
5.1 Descriptieve ethiek in economie/psychologie
5.2 Hoe deugdzaam is de mens?
5.3 Die context maken wij
H3: Prescriptieve ethiek
A: INLEIDING
1. Ethiek als prescriptie
2. Ethiek als prescriptie: hoe eigen maken?
3. Algemene ethische bedenkingen bij SOW (herhaling)
4. Actuele ethische discussie: SOLIDARITEIT in Sociaal Werk
4.1 Warme solidariteit
4.2 Koude solidariteit
4.3 Lauwe solidariteit
4.4 Naast ‘empathisch teveel’: bredere risico’s over solidariteit
4.5 Cools, P. Raeymaeckers, P. (het empathisch teveel (boekbespreking))
1
,B: DUIDING ETHISCHE KADERS
1. Duiding ethische kaders
2. Utilitarisme: beren de gevolgen voor iedereen (en dat weet je wat er moet
gebeuren)
2.1 Jeremy Bentham: an introduction to the principles of morals and legislation
(1789)
2.2 Gevolgethiek: populair, maar tekortkomingen
3. Het trolleydilemma (trein: 1 vs 5 dood) als overgang naar de plichtethiek
4. Plichtethiek/deontologie (Kant)
4.1 Kants plichtethiek of deontologie
4.2 Kants plicht tot vrijheid
4.3 Plicht tot vrijheid: volgen van de rede
5. Zorgethiek
5.1 Inleiding met zorgethiek bij Gilligan
5.2 Deugdethiek als kapstok
5.3 2de kapstok: Levinas
5.4 Zorgethiek zit in het veld
5.5 Het karakter van de zorgethiek
5.6 Kritieken op zorgethiek
H0: Voorstelling van het vak
2
,1. Korte inleiding
In beide beelden worden dieren mishandeld, maar enkel bij het varken komt er reactie
- Bij het ene beeld zeggen de meeste ‘jammer van het dier, maar het is de
natuur’ (er wordt gejaagd op prooidieren)
- Bij het tweede beeld gaan we niet akkoord omdat het in een slachthuis is
(mensen en machines slachten het dier)
- MAAR we hebben ook dierenrechten
- Een dier moet op een diervriendelijke manier worden geslacht (in werkelijkheid
gebeurt dit niet)
Het verschil is onzichtbaar MAAR ook keihard
Het ethische is keihard aanwezig!
2. Info over het vak
Elk thema wordt gelinkt met spanningsvelden in de actualiteit
- WAAROM ziet hij dit thema met ons???
Ethiek toont zich in dilemma’s: er is geen makkelijke oplossing DUS spanning
- Elke reactie heeft enorme nadelen voor de ene of de andere dus dilemma!!!
- Er is geen makkelijke oplossing spanning
- Aantal oplossingen mogelijk, maar geen enkele is goed (allemaal nadelen)
2.1 Voorbeelden ethische dilemma’s
- Abortus
o Het kind op de wereld zetten en er niet voor kunnen zorgen
o Het kind niet op de wereld zetten (doodmaken)
- Vondelingenschuif
o Je kan geen kind in een kast leggen, het heeft geen waarde (we doen dit
met boeken)
o Je kan het kind geen kans geven en dit lijkt een goeie oplossing
- Euthanasie
o De persoon heeft een eigen wens, eigen wilsbeschikking
o Is die persoon beïnvloedt door anderen, een depressie…
- Vruchtwaterpunctie
- Toekennen van sociale voordelen
- Migratie
o Welke mensen laat je binnen? Welke mensen niet?
o Hebben wij de middelen om die mensen op te vangen?
- Vrijheid van het krijgen van kinderen
3
, - Misdaad
o Moeten we die mensen al preventief weren?
We denken meestal aan mannen (in een specifieke
leeftijdscategorie)
Dit is niet logisch, er zijn veel mannen uit die leeftijdscategorie die
wel goed zijn
- Vrijheid van een kind tov ouders
o Tot 18 jaar ben je nog een kind
o Je moet leren omgaan met verantwoordelijkheid
- Vanaf welke leeftijd word je berecht als volwassene?
- Doodstraf
- Er zijn dus altijd argumenten voor en argumenten tegen!
3. Beoordeling examen
- Schriftelijk examen
- 3 open vragen
o Antwoord dat je geeft linken aan de rode draad van het thema
o Hoe past dit in de rest? Hoe past dit in het geheel?
- Check PowerPoint 1 staan voorbeeldexamenvragen op
- Gebruik dezelfde studiemethode zoals bij sociale filosofie
Examenvragen vorige jaren:
- Leg het wantrouwend mensbeeld uit.
- Bespreek het concept warme solidariteit en hoe Sociaal Werk daar tegenover
staat.
- Wat is er volgens de tekst ‘The (r)evolution and decolonization of social work
ethics’ problematisch aan het principe ‘respect voor diversiteit’?
4. Spanningsvelden
- Koude, lauwe en warme solidariteit, en waar willen we SOW zien?
- Wantrouwend vs vertrouwensvol mensbeeld
- Zorgethische vs mensenrechtenethische benadering SOW
- Empowerment vs collectieve sociale verantwoordelijkheid (niet altijd, maar dat
maakt het niet vrijblijvend)
H1: Ethiek, een inleiding
- Socrative
4
,ETHIEK… = het nadenken over wat goed en slecht is, over wat mensen zouden
moeten doen.
Het gaat dus niet over wat is, maar over wat hoort te zijn.
Is het dat wat mensen van andere dieren scheidt? (zie discussie mensbeeld)
- Veel mensen denken: ja, want dieren volgen instincten, en mensen kunnen
nadenken over hun gedrag.
o Maar dat onderscheid is niet altijd zo duidelijk
Mensen kunnen instincten beoordelen, dieren kunnen dit minder
ethiek is het hogere zelf!
- Voorbeeld: luipaard mag wel een konijn verslinden, maar als wij dat doen
worden we raar bekeken
o Bij dieren zeggen ze ‘dat is de natuur’ alsof de mens daar een stuk
buiten staat
Thema mensbeeld:
- Onderscheid lastig
- Ethiek is niet ultieme het onderscheid tussen mensen en dieren
- Dieren hebben ook een waardenkader
Hoe zie je dat waarden en normen in het spel zijn?
- Ethiek is onzichtbaar (ethiek is nadenken over waarden en normen)
- Reactie van anderen toont dat er een morele verwachting bestond, ook al werd
die nooit uitgesproken
o als wij konijn neerprikken dan zullen ze raar kijken
Èthos: gewoonte, gebruik, wat we in een groep normaal vinden (synoniem =
moraal – mores)
- Dit zijn gevaarlijke dingen eigenlijk WANT het heeft een verplichtend
kader/karakter
- Ook weer het onzichtbare
- Wat we in een bepaalde groep normaal vinden
o MAAR gevaar wat is normaal!
- Bv. als docent mag je leerlingen niet meer slaan met een lat, wordt niet meer
aanvaard
o Kan veranderen en verschuiven
- Kan klein zijn: tafelgewoonten, frietjes eten met je handen…
- Kan groot zijn: geen seks met minderjarigen, ook geen beelden…
5
, Sociale filosofie:
- (ab)normaal/norm dwingend
- Relativeren van bepaalde normen
o Sommigen zeggen het MOET zo
Bv: op sommige momenten eten we wel met onze handen
o Wanneer wel en wanneer niet relativeren als SOW’er?
ETHIEK = waarden en normen; hoe iets ‘zou moeten zijn’
= het onzichtbare van de filosofie
- Ethiek ontstaat in het samenleven
o Samenleven beslist hierover (geen wetenschap die dat beslist)
- Vandaag de dag andere w en n als 100 jaar geleden
o Over algemeen vinden we die van vandaag beter dan vroeger
- Ethiek = een onbewuste, voortdurende discussie tussen mensen in een
gemeenschap.
- We verwachten dat de ander vriendelijk, beleefd, oprecht… is
o Bv: deur oplaten als er iemand achter komt
Waarom hebben wij het vak ‘ethische vraagstukken’?
Sociaal werk is een ethisch beroep
o Reden waarom we dit vak krijgen: je werkt met en voor mensen w en n
zullen een rol spelen
o We zullen te maken krijgen met ethische dilemma’s
o Geen enkele oplossing is de beste oplossing want er hangen overal
nadelen aan
o We zijn bezig met situaties over onrechtvaardigheid van een individu of
groep in de samenleving
Onrechtvaardigheid: het ‘zou’ anders ‘moeten’ er is een
norm/criterium (dus als het niet aan die norm voldoet)
o Onze opdrachten zijn niet ethisch neutraal
Bv: wij moeten mensen controleren, controle uitoefenen op mensen
maar hoe rechtvaardig is dat?
Er zit een spanning in de opdracht die we hebben
o Onze methoden zijn niet ethisch neutraal
Bv: empowerment (mensen in hun kracht zetten als de samenleving
raast, beetje de beschuldigende vinger)
“Sociaal werk is een praktijkgerichte professie en
In de definitie van het sociaal werk zit er een academische discipline
ook ethiek: die sociale verandering en ontwikkeling, sociale
cohesie, en ‘empowerment’ en emancipatie van
mensen bevordert. 6
Principes van sociale rechtvaardigheid,
mensenrechten, collectieve verantwoordelijkheid en
respect voor diversiteit staan centraal in het sociaal
werk.
Inhoudstafel Ethische vraagstukken
H0: Inleiding
1. Korte inleiding
2. Info over het vak
2.1 Voorbeelden ethische dilemma’s
3. Beoordeling examen
4. Spanningsvelden
H1: Ethiek, een inleiding
H2: Descriptieve ethiek
1. Inleiding: ethiek als descriptie
2. Belang van het mensbeeld
3. Het wantrouwend mensbeeld
3.1 Wat te doen met te wantrouwen medemens?
4. Het vertrouwensvol mensbeeld
4.1 Niets dierlijk is ons vreemd
4.2 En waarom domineren mensen de wereld?
4.3 De mens is door en door sociaal
4.4 En wat met het Stanford Prison en Milgram?
4.5 En wat met alle geweld?
5. De context maakt of kraakt, is dus bepalend
5.1 Descriptieve ethiek in economie/psychologie
5.2 Hoe deugdzaam is de mens?
5.3 Die context maken wij
H3: Prescriptieve ethiek
A: INLEIDING
1. Ethiek als prescriptie
2. Ethiek als prescriptie: hoe eigen maken?
3. Algemene ethische bedenkingen bij SOW (herhaling)
4. Actuele ethische discussie: SOLIDARITEIT in Sociaal Werk
4.1 Warme solidariteit
4.2 Koude solidariteit
4.3 Lauwe solidariteit
4.4 Naast ‘empathisch teveel’: bredere risico’s over solidariteit
4.5 Cools, P. Raeymaeckers, P. (het empathisch teveel (boekbespreking))
1
,B: DUIDING ETHISCHE KADERS
1. Duiding ethische kaders
2. Utilitarisme: beren de gevolgen voor iedereen (en dat weet je wat er moet
gebeuren)
2.1 Jeremy Bentham: an introduction to the principles of morals and legislation
(1789)
2.2 Gevolgethiek: populair, maar tekortkomingen
3. Het trolleydilemma (trein: 1 vs 5 dood) als overgang naar de plichtethiek
4. Plichtethiek/deontologie (Kant)
4.1 Kants plichtethiek of deontologie
4.2 Kants plicht tot vrijheid
4.3 Plicht tot vrijheid: volgen van de rede
5. Zorgethiek
5.1 Inleiding met zorgethiek bij Gilligan
5.2 Deugdethiek als kapstok
5.3 2de kapstok: Levinas
5.4 Zorgethiek zit in het veld
5.5 Het karakter van de zorgethiek
5.6 Kritieken op zorgethiek
H0: Voorstelling van het vak
2
,1. Korte inleiding
In beide beelden worden dieren mishandeld, maar enkel bij het varken komt er reactie
- Bij het ene beeld zeggen de meeste ‘jammer van het dier, maar het is de
natuur’ (er wordt gejaagd op prooidieren)
- Bij het tweede beeld gaan we niet akkoord omdat het in een slachthuis is
(mensen en machines slachten het dier)
- MAAR we hebben ook dierenrechten
- Een dier moet op een diervriendelijke manier worden geslacht (in werkelijkheid
gebeurt dit niet)
Het verschil is onzichtbaar MAAR ook keihard
Het ethische is keihard aanwezig!
2. Info over het vak
Elk thema wordt gelinkt met spanningsvelden in de actualiteit
- WAAROM ziet hij dit thema met ons???
Ethiek toont zich in dilemma’s: er is geen makkelijke oplossing DUS spanning
- Elke reactie heeft enorme nadelen voor de ene of de andere dus dilemma!!!
- Er is geen makkelijke oplossing spanning
- Aantal oplossingen mogelijk, maar geen enkele is goed (allemaal nadelen)
2.1 Voorbeelden ethische dilemma’s
- Abortus
o Het kind op de wereld zetten en er niet voor kunnen zorgen
o Het kind niet op de wereld zetten (doodmaken)
- Vondelingenschuif
o Je kan geen kind in een kast leggen, het heeft geen waarde (we doen dit
met boeken)
o Je kan het kind geen kans geven en dit lijkt een goeie oplossing
- Euthanasie
o De persoon heeft een eigen wens, eigen wilsbeschikking
o Is die persoon beïnvloedt door anderen, een depressie…
- Vruchtwaterpunctie
- Toekennen van sociale voordelen
- Migratie
o Welke mensen laat je binnen? Welke mensen niet?
o Hebben wij de middelen om die mensen op te vangen?
- Vrijheid van het krijgen van kinderen
3
, - Misdaad
o Moeten we die mensen al preventief weren?
We denken meestal aan mannen (in een specifieke
leeftijdscategorie)
Dit is niet logisch, er zijn veel mannen uit die leeftijdscategorie die
wel goed zijn
- Vrijheid van een kind tov ouders
o Tot 18 jaar ben je nog een kind
o Je moet leren omgaan met verantwoordelijkheid
- Vanaf welke leeftijd word je berecht als volwassene?
- Doodstraf
- Er zijn dus altijd argumenten voor en argumenten tegen!
3. Beoordeling examen
- Schriftelijk examen
- 3 open vragen
o Antwoord dat je geeft linken aan de rode draad van het thema
o Hoe past dit in de rest? Hoe past dit in het geheel?
- Check PowerPoint 1 staan voorbeeldexamenvragen op
- Gebruik dezelfde studiemethode zoals bij sociale filosofie
Examenvragen vorige jaren:
- Leg het wantrouwend mensbeeld uit.
- Bespreek het concept warme solidariteit en hoe Sociaal Werk daar tegenover
staat.
- Wat is er volgens de tekst ‘The (r)evolution and decolonization of social work
ethics’ problematisch aan het principe ‘respect voor diversiteit’?
4. Spanningsvelden
- Koude, lauwe en warme solidariteit, en waar willen we SOW zien?
- Wantrouwend vs vertrouwensvol mensbeeld
- Zorgethische vs mensenrechtenethische benadering SOW
- Empowerment vs collectieve sociale verantwoordelijkheid (niet altijd, maar dat
maakt het niet vrijblijvend)
H1: Ethiek, een inleiding
- Socrative
4
,ETHIEK… = het nadenken over wat goed en slecht is, over wat mensen zouden
moeten doen.
Het gaat dus niet over wat is, maar over wat hoort te zijn.
Is het dat wat mensen van andere dieren scheidt? (zie discussie mensbeeld)
- Veel mensen denken: ja, want dieren volgen instincten, en mensen kunnen
nadenken over hun gedrag.
o Maar dat onderscheid is niet altijd zo duidelijk
Mensen kunnen instincten beoordelen, dieren kunnen dit minder
ethiek is het hogere zelf!
- Voorbeeld: luipaard mag wel een konijn verslinden, maar als wij dat doen
worden we raar bekeken
o Bij dieren zeggen ze ‘dat is de natuur’ alsof de mens daar een stuk
buiten staat
Thema mensbeeld:
- Onderscheid lastig
- Ethiek is niet ultieme het onderscheid tussen mensen en dieren
- Dieren hebben ook een waardenkader
Hoe zie je dat waarden en normen in het spel zijn?
- Ethiek is onzichtbaar (ethiek is nadenken over waarden en normen)
- Reactie van anderen toont dat er een morele verwachting bestond, ook al werd
die nooit uitgesproken
o als wij konijn neerprikken dan zullen ze raar kijken
Èthos: gewoonte, gebruik, wat we in een groep normaal vinden (synoniem =
moraal – mores)
- Dit zijn gevaarlijke dingen eigenlijk WANT het heeft een verplichtend
kader/karakter
- Ook weer het onzichtbare
- Wat we in een bepaalde groep normaal vinden
o MAAR gevaar wat is normaal!
- Bv. als docent mag je leerlingen niet meer slaan met een lat, wordt niet meer
aanvaard
o Kan veranderen en verschuiven
- Kan klein zijn: tafelgewoonten, frietjes eten met je handen…
- Kan groot zijn: geen seks met minderjarigen, ook geen beelden…
5
, Sociale filosofie:
- (ab)normaal/norm dwingend
- Relativeren van bepaalde normen
o Sommigen zeggen het MOET zo
Bv: op sommige momenten eten we wel met onze handen
o Wanneer wel en wanneer niet relativeren als SOW’er?
ETHIEK = waarden en normen; hoe iets ‘zou moeten zijn’
= het onzichtbare van de filosofie
- Ethiek ontstaat in het samenleven
o Samenleven beslist hierover (geen wetenschap die dat beslist)
- Vandaag de dag andere w en n als 100 jaar geleden
o Over algemeen vinden we die van vandaag beter dan vroeger
- Ethiek = een onbewuste, voortdurende discussie tussen mensen in een
gemeenschap.
- We verwachten dat de ander vriendelijk, beleefd, oprecht… is
o Bv: deur oplaten als er iemand achter komt
Waarom hebben wij het vak ‘ethische vraagstukken’?
Sociaal werk is een ethisch beroep
o Reden waarom we dit vak krijgen: je werkt met en voor mensen w en n
zullen een rol spelen
o We zullen te maken krijgen met ethische dilemma’s
o Geen enkele oplossing is de beste oplossing want er hangen overal
nadelen aan
o We zijn bezig met situaties over onrechtvaardigheid van een individu of
groep in de samenleving
Onrechtvaardigheid: het ‘zou’ anders ‘moeten’ er is een
norm/criterium (dus als het niet aan die norm voldoet)
o Onze opdrachten zijn niet ethisch neutraal
Bv: wij moeten mensen controleren, controle uitoefenen op mensen
maar hoe rechtvaardig is dat?
Er zit een spanning in de opdracht die we hebben
o Onze methoden zijn niet ethisch neutraal
Bv: empowerment (mensen in hun kracht zetten als de samenleving
raast, beetje de beschuldigende vinger)
“Sociaal werk is een praktijkgerichte professie en
In de definitie van het sociaal werk zit er een academische discipline
ook ethiek: die sociale verandering en ontwikkeling, sociale
cohesie, en ‘empowerment’ en emancipatie van
mensen bevordert. 6
Principes van sociale rechtvaardigheid,
mensenrechten, collectieve verantwoordelijkheid en
respect voor diversiteit staan centraal in het sociaal
werk.
