,1. Wat is cultuur?
1.1. Inleiding
Je kan cultuur omschrijven als ‘bewerking van de bodem’ (colere in het Latijn). In deze basisomschrijving is
cultuur ‘alles wat aan de natuur toegevoegd wordt’, of ook het ingrijpen en bewerken en beheersen van de
natuur door de mens. Alhoewel deze omschrijving klopt is het een minimale en statische omschrijving waarbij
onderzoek niet zo makkelijk wordt: iets is OF natuur/OF cultuur, terwijl de realiteit iets complexer in elkaar zit.
De interactie tussen natuur en cultuur bijvoorbeeld is een interessant thema dat in de actualiteit erg belangrijk
is.
Cultuur heeft te maken heeft met aspecten van het menselijk zijn en handelen in relatie tot wat men
bewust/onbewust leert als lid van een bepaalde groep, in een bepaalde context, in
verschillende periodes. Dit proces is gemeenschappelijk voor alle mensen, het typeert de
mensheid maar nergens gebeurt dit op dezelfde manier. In die zin kunnen we spreken over cultuur als een
welbepaalde manier van leren, of het resultaat van dat leren. De valkuil om cultuur vast te klinken aan een
groep van mensen, een periode of een opsomming van voorbeelden en zodoende een onderscheid te maken
tussen groepen van mensen verminderen we hiermee. Cultuur is immers iets wat ons verbindt als MENS.
Cultuur proberen omschrijven is niet zo gemakkelijk. Cultuur is van oudsher het belangrijkste onderwerp en
onderdeel van studie van de antropologie. De ‘studie van de mens’ gebeurt immers in de context van de
cultuur. Interesse in anderen dan zichzelf is een wereldwijd fenomeen, het systematisch verbinden van
beschrijvingen van de ander mét waardeoordelen en een rangschikking was lange tijd (en is dat nog) een
typische westerse
beweging. Men ziet zichzelf in het westen graag als centrum van de wereld en beschaving om van daaruit de
zogenaamde ‘rand’ of ‘de andere’ cultuur onderzoeken en beschrijven.
Sinds jaar en dag is dit de context geweest waarin de antropologie aan onderzoek deed en de wereld of de
mens definieerde, en in feite een stukje bestaansrecht gaf.
Deze fundamenteel (op racisme gestoelde) insteek voor onderzoek en theorievorming heeft sinds de
ontstaansgeschiedenis zwaar gekleefd aan de antropologie. Tot op het moment dat het toenmalige wereld- en
mensbeeld onder vuur lag en omgevormd werd tot de wetenschap die ze nu is: een studie en interesse van en
voor mensen vanuit een engagement voor de samenleving. Belangrijk om het kader te begrijpen is dat de
antropologie zich altijd ontwikkelde in een bepaald tijdskader en daardoor beïnvloed door het heersende
wereld- en mensbeeld. Op haar beurt drukt de antropologie haar stempel op de samenleving.
2
,1.2. Antropologie en cultuur
1.2.1. Antropologie ontstaat in een 8jdskader
De antropologie is als wetenschap gevormd in het midden van de 19de eeuw,
in navolging van de ontwikkeling van de natuurwetenschappen en de sociale
wetenschappen (sociologie, economie, psychologie) en de interesse in ‘de mens’.
Een deel van deze wetenschappers voelde zich aangetrokken tot de Europese samenleving en haar interne
fenomenen (sociologen), een ander deel wilde de niet- Europese of ‘inheemse’ samenlevingen bestuderen. Hét
moment waarop de antropologen het als hun taak zien om vanuit het sterk ‘beschaafde’ Europa (wat men toen
grotendeels zag als het middelpunt van de wereldbeschaving) de schriftloze culturen te bestuderen. Zij noemen
zich etnologen of volkenkundigen die het accent leggen op de studie van ‘dé andere, de vreemde, de
primitieve’.
De studie van deze volkeren kenmerkt zich door de verschillen die men benoemt. De interesse in de ander zien
we niet alleen ontstaan door een veranderend wetenschapsveld (de sociale wetenschappen die verder
gevormd worden), samen met de ‘ontdekkingen’ door Europa en het kolonialisme zijn dat de drie elementen
die de aanleiding tot het ontstaan van de antropologie als wetenschap vormen.
Er ontstaat dus een tijdsspanne van expansie, slavernij en kolonisering vanuit een werelddeel dat zichzelf ziet
als centrum van de wereld, letterlijk en figuurlijk. Het gevolg daarvan is een intensief contact tussen Europa en
culturen. De basis voor dit contact is een grote ongelijkwaardigheid (zie ook later), ook de toenmalige mens- en
wereldbeeld tonen dit aan. En van daaruit bestuderen wetenschappers deze samenlevingen, enerzijds uit
noodzaak om zich ter plekke te handhaven in
vreemde gewoontes, anderzijds omdat men denkt dat de primitieve volkeren in korte tijd van de aardbodem
zullen verdwijnen omdat ze niet aangepast zijn aan de ‘Europese beschaving’.
Met deze gebeurtenissen als achtergrond merken we dat de urgentie om de antropologie vorm te geven reëel
wordt. Overal ontstaan gezelschappen, studiegenootschappen en denkers die zich storten op de zogenaamde
‘primitieve’ culturen – in de beginjaren gebruikt men de notities van kolonisatoren en mandatarissen ter
plekke, later zal men zich mee naar de gebieden verplaatsen om eigen onderzoek te doen. Gezien het
tijdskader en de manier waarop de antropologie zich ontwikkelde, wordt deze nieuwe wetenschap al gauw ‘het
kind van het kolonialisme’ genoemd:
de lokale bevolking wordt bestudeerd als rariteit en worden doorgaans minder ontwikkeld
voorgesteld dan de beschaafde Europeanen. Daarnaast worden de verschillen en het bijzondere benadrukt.
De vervormde informatie die men krijgt van ‘de ander’ vertoont deze kenmerken:
- Per definitie in perspectief van een ongelijke positie vanuit kolonisator naar gekoloniseerde.
- Vanuit een heel specifieke doelgroep: het wit, mannelijke, gegoede klasse perspectief.
- Met een wetenschappelijke insteek gebaseerd op het denken van Darwin uit de
natuurwetenschappen getransponeerd naar de zogenaamde evolutie IN de menselijke soort (de
sociale biologie van Spencer).
En toch beschrijven de antropologen hun studie als een soort van ‘gelijke ruil’, net zoals men in de kolonies
doet: hun arbeid/grond/rijkdom in ruil voor onze beschaving. Wij
wetenschappers/antropologen geven onze beschaving, helpen hen vooruit. Alhoewel de
antropologen geen actieve kolonisatoren waren, deelde men deze ingesteldheid zeker.
Daarnaast waren de antropologen diegenen die de volkeren bestudeerden zodat de kolonisatie, zowel
economisch als cultureel, efficiënt kon gebeuren. Men kon met die gedetailleerde kennis over de ander veel
gerichter overgaan tot het zogenaamd ‘opvoeden en ontwikkelen’ van de inheemse bevolking.
Samengevat zal de antropologie in die begindagen mee de kolonisatie in Europa begeleiden en biedt ze als
wetenschap een mentaal kader aan het thuisfront: uiterlijke verschillen tussen de eigen wereld en ‘de anderen’
worden verklaard langs de paden van de
3
, antropologie. De ongelijke behandeling (tot uitroeiing toe) van mensen in de kolonies worden ook langs
hetzelfde frame gedoogd.
Pas na de werken van o.a. Edward Saïd over oriëntalisme en Raymond Corbeys werk ‘Wildheid en beschaving in
het westen: over de Europese verbeelding van Afrika’ was er eerst in intellectuele kringen en later iets
algemener een beginnend bewustzijn van deze koloniale ingesteldheid. Laat ons echter niet vergeten dat er in
alle landen die gekoloniseerd werden van bij aanvang veelvuldig lokaal protest geweest is tegen de
behandeling van de gekoloniseerden – deze geschriften en gedachten zijn echter in de historiek van de
westerse wetenschapsvorming weinig meegenomen of bekend geworden. In de antropologie was het via Boas
dat er een fundamenteel andere oriëntatie kwam. De insteek van deze begindagen (als ‘mede-kolonisator’) is
echter lang aan de wetenschap blijven kleven.
1.2.2. Antropologie
Wat?
Om iets te kunnen begrijpen van het kader waarin de cultuurdefinities ontwikkeld werden, moeten we nog wat
basisinformatie geven over de aard van de antropologie: de benaming en de methodiek.
Actueel is de antropologie breed gedefinieerd en wordt door deze omschrijving gebruikt:
“de studie (logos) van de mens “anthropos”.
De omschrijving kent een hele opbouw doorheen de geschiedenis en is zoals al gezegd, sterk beïnvloed door de
tijdsgeest.
Etnologie en volkenkunde waren tot na de Tweede Wereldoorlog de terminologie die gebruikt werd.
Ze illustreren beiden de toenmalige visie op mensen en culturen: men verzamelde informatie over
‘primitieven’, dat wil zeggen groepen van mensne die men indeelde in een bepaalde cultuur, met specifieke
gewoonten en gebruiken. Men beperkte zichin realiteit tot de etnografie: het beschrijven van één bepaald volk.
En dan nog het liefst in de traditie van de natuurwetenschappen. Dat wil zeggen dat men objecten verzamelde
om in de Europese musea te tonen zonder eigen context.
Dat betekent ook dat de mensen die object van studie waren ook effectief als objecten benaderde en hen niet
enkel zo voorstelde in beeld (foto en film) en geschriften, men aarzelde ook niet om menselijke resten mee te
nemen of zelfs te ontvreemden uit graven als illustratie van ‘het vreemde, primitieve’, en vooral om wezenlijk
‘beschavingsverschil’ te illustreren met het westen.
Voorbeeld (ter illustratie)
El Negro haalt nog twee 'lijken uit de kast'
‘Als 19-jarige student staat Frank Westerman in een Spaans museum oog in oog met een opgeze@e Afrikaan - El Negro. Het was
een opgeze@e Afrikaan die op tournee ging om de beschaving kennis te laten maken met Donker Afrika.
In zijn meest persoonlijke boek tot nu toe volgt Frank Westerman El Negro op diens omzwerving van Parijs (1831) via Barcelona
(1888) naar de Pyreneeën - waar hij tot 1997 tentoongesteld stond. Onderweg toont hij El Negro als een spiegel van zijn Sjd: een
naamloze zwarte die - genageld op zijn voetstuk - het Europese denken over slavernij, kolonialisme en racisme in een schrijnend
licht plaatst. …’. Westerman onderneemt een missie om de persoon een waardige begrafenis te geven, dat blijkt niet zo
simpel: hij wordt eerst in Botswana begraven. Later blijkt dat hij niet alleen in het verkeerde land is herbegraven, hij blijkt nu ook
twee lotgenoten te hebben: een Ethiopiër (gestorven in 1831) en een Nubische (1866). Zij staan anno 2019 halfnaakt in een
vitrine in het Anatomisch Museum van Modena, Italië, als jach@rofeeën.
Het begon allemaal in 1829, toen twee Franse broers een man opgroeven in zuidelijk Afrika. Ze prepareerden zijn huid en
schedel, ze@en hem op en namen hem mee naar Parijs. In 1880 verhuisde El Negro naar Spanje, waar hij uiteindelijk opgezet en
al in een museum belandde.
Als negenSenjarige student stond Frank Westerman in datzelfde museum oog in oog met de opgeze@e Afrikaan. Vanaf toen is hij
hem blijven volgen. Voorafgaand aan de Olympische Spelen van Barcelona in 1992 raakte de opgeze@e Afrikaan in opspraak:
Afrikanen namen aanstoot aan El Negro dreigden met een boycot van de Spelen.
Begraven in Botswana
In 2000 werd het lichaam daarom verplaatst naar El Negro's vermeende geboorteland: Botswana. Frank Westerman dook na de
eerste uitgave van El Negro en ik opnieuw in de archieven en ontdekte dat de twee Franse broers nooit in Botswana zijn geweest,
maar alleen in Zuid-Afrika. En dus ligt El Negro nu in het verkeerde land begraven, zo luidt Westermans conclusie.”
4
1.1. Inleiding
Je kan cultuur omschrijven als ‘bewerking van de bodem’ (colere in het Latijn). In deze basisomschrijving is
cultuur ‘alles wat aan de natuur toegevoegd wordt’, of ook het ingrijpen en bewerken en beheersen van de
natuur door de mens. Alhoewel deze omschrijving klopt is het een minimale en statische omschrijving waarbij
onderzoek niet zo makkelijk wordt: iets is OF natuur/OF cultuur, terwijl de realiteit iets complexer in elkaar zit.
De interactie tussen natuur en cultuur bijvoorbeeld is een interessant thema dat in de actualiteit erg belangrijk
is.
Cultuur heeft te maken heeft met aspecten van het menselijk zijn en handelen in relatie tot wat men
bewust/onbewust leert als lid van een bepaalde groep, in een bepaalde context, in
verschillende periodes. Dit proces is gemeenschappelijk voor alle mensen, het typeert de
mensheid maar nergens gebeurt dit op dezelfde manier. In die zin kunnen we spreken over cultuur als een
welbepaalde manier van leren, of het resultaat van dat leren. De valkuil om cultuur vast te klinken aan een
groep van mensen, een periode of een opsomming van voorbeelden en zodoende een onderscheid te maken
tussen groepen van mensen verminderen we hiermee. Cultuur is immers iets wat ons verbindt als MENS.
Cultuur proberen omschrijven is niet zo gemakkelijk. Cultuur is van oudsher het belangrijkste onderwerp en
onderdeel van studie van de antropologie. De ‘studie van de mens’ gebeurt immers in de context van de
cultuur. Interesse in anderen dan zichzelf is een wereldwijd fenomeen, het systematisch verbinden van
beschrijvingen van de ander mét waardeoordelen en een rangschikking was lange tijd (en is dat nog) een
typische westerse
beweging. Men ziet zichzelf in het westen graag als centrum van de wereld en beschaving om van daaruit de
zogenaamde ‘rand’ of ‘de andere’ cultuur onderzoeken en beschrijven.
Sinds jaar en dag is dit de context geweest waarin de antropologie aan onderzoek deed en de wereld of de
mens definieerde, en in feite een stukje bestaansrecht gaf.
Deze fundamenteel (op racisme gestoelde) insteek voor onderzoek en theorievorming heeft sinds de
ontstaansgeschiedenis zwaar gekleefd aan de antropologie. Tot op het moment dat het toenmalige wereld- en
mensbeeld onder vuur lag en omgevormd werd tot de wetenschap die ze nu is: een studie en interesse van en
voor mensen vanuit een engagement voor de samenleving. Belangrijk om het kader te begrijpen is dat de
antropologie zich altijd ontwikkelde in een bepaald tijdskader en daardoor beïnvloed door het heersende
wereld- en mensbeeld. Op haar beurt drukt de antropologie haar stempel op de samenleving.
2
,1.2. Antropologie en cultuur
1.2.1. Antropologie ontstaat in een 8jdskader
De antropologie is als wetenschap gevormd in het midden van de 19de eeuw,
in navolging van de ontwikkeling van de natuurwetenschappen en de sociale
wetenschappen (sociologie, economie, psychologie) en de interesse in ‘de mens’.
Een deel van deze wetenschappers voelde zich aangetrokken tot de Europese samenleving en haar interne
fenomenen (sociologen), een ander deel wilde de niet- Europese of ‘inheemse’ samenlevingen bestuderen. Hét
moment waarop de antropologen het als hun taak zien om vanuit het sterk ‘beschaafde’ Europa (wat men toen
grotendeels zag als het middelpunt van de wereldbeschaving) de schriftloze culturen te bestuderen. Zij noemen
zich etnologen of volkenkundigen die het accent leggen op de studie van ‘dé andere, de vreemde, de
primitieve’.
De studie van deze volkeren kenmerkt zich door de verschillen die men benoemt. De interesse in de ander zien
we niet alleen ontstaan door een veranderend wetenschapsveld (de sociale wetenschappen die verder
gevormd worden), samen met de ‘ontdekkingen’ door Europa en het kolonialisme zijn dat de drie elementen
die de aanleiding tot het ontstaan van de antropologie als wetenschap vormen.
Er ontstaat dus een tijdsspanne van expansie, slavernij en kolonisering vanuit een werelddeel dat zichzelf ziet
als centrum van de wereld, letterlijk en figuurlijk. Het gevolg daarvan is een intensief contact tussen Europa en
culturen. De basis voor dit contact is een grote ongelijkwaardigheid (zie ook later), ook de toenmalige mens- en
wereldbeeld tonen dit aan. En van daaruit bestuderen wetenschappers deze samenlevingen, enerzijds uit
noodzaak om zich ter plekke te handhaven in
vreemde gewoontes, anderzijds omdat men denkt dat de primitieve volkeren in korte tijd van de aardbodem
zullen verdwijnen omdat ze niet aangepast zijn aan de ‘Europese beschaving’.
Met deze gebeurtenissen als achtergrond merken we dat de urgentie om de antropologie vorm te geven reëel
wordt. Overal ontstaan gezelschappen, studiegenootschappen en denkers die zich storten op de zogenaamde
‘primitieve’ culturen – in de beginjaren gebruikt men de notities van kolonisatoren en mandatarissen ter
plekke, later zal men zich mee naar de gebieden verplaatsen om eigen onderzoek te doen. Gezien het
tijdskader en de manier waarop de antropologie zich ontwikkelde, wordt deze nieuwe wetenschap al gauw ‘het
kind van het kolonialisme’ genoemd:
de lokale bevolking wordt bestudeerd als rariteit en worden doorgaans minder ontwikkeld
voorgesteld dan de beschaafde Europeanen. Daarnaast worden de verschillen en het bijzondere benadrukt.
De vervormde informatie die men krijgt van ‘de ander’ vertoont deze kenmerken:
- Per definitie in perspectief van een ongelijke positie vanuit kolonisator naar gekoloniseerde.
- Vanuit een heel specifieke doelgroep: het wit, mannelijke, gegoede klasse perspectief.
- Met een wetenschappelijke insteek gebaseerd op het denken van Darwin uit de
natuurwetenschappen getransponeerd naar de zogenaamde evolutie IN de menselijke soort (de
sociale biologie van Spencer).
En toch beschrijven de antropologen hun studie als een soort van ‘gelijke ruil’, net zoals men in de kolonies
doet: hun arbeid/grond/rijkdom in ruil voor onze beschaving. Wij
wetenschappers/antropologen geven onze beschaving, helpen hen vooruit. Alhoewel de
antropologen geen actieve kolonisatoren waren, deelde men deze ingesteldheid zeker.
Daarnaast waren de antropologen diegenen die de volkeren bestudeerden zodat de kolonisatie, zowel
economisch als cultureel, efficiënt kon gebeuren. Men kon met die gedetailleerde kennis over de ander veel
gerichter overgaan tot het zogenaamd ‘opvoeden en ontwikkelen’ van de inheemse bevolking.
Samengevat zal de antropologie in die begindagen mee de kolonisatie in Europa begeleiden en biedt ze als
wetenschap een mentaal kader aan het thuisfront: uiterlijke verschillen tussen de eigen wereld en ‘de anderen’
worden verklaard langs de paden van de
3
, antropologie. De ongelijke behandeling (tot uitroeiing toe) van mensen in de kolonies worden ook langs
hetzelfde frame gedoogd.
Pas na de werken van o.a. Edward Saïd over oriëntalisme en Raymond Corbeys werk ‘Wildheid en beschaving in
het westen: over de Europese verbeelding van Afrika’ was er eerst in intellectuele kringen en later iets
algemener een beginnend bewustzijn van deze koloniale ingesteldheid. Laat ons echter niet vergeten dat er in
alle landen die gekoloniseerd werden van bij aanvang veelvuldig lokaal protest geweest is tegen de
behandeling van de gekoloniseerden – deze geschriften en gedachten zijn echter in de historiek van de
westerse wetenschapsvorming weinig meegenomen of bekend geworden. In de antropologie was het via Boas
dat er een fundamenteel andere oriëntatie kwam. De insteek van deze begindagen (als ‘mede-kolonisator’) is
echter lang aan de wetenschap blijven kleven.
1.2.2. Antropologie
Wat?
Om iets te kunnen begrijpen van het kader waarin de cultuurdefinities ontwikkeld werden, moeten we nog wat
basisinformatie geven over de aard van de antropologie: de benaming en de methodiek.
Actueel is de antropologie breed gedefinieerd en wordt door deze omschrijving gebruikt:
“de studie (logos) van de mens “anthropos”.
De omschrijving kent een hele opbouw doorheen de geschiedenis en is zoals al gezegd, sterk beïnvloed door de
tijdsgeest.
Etnologie en volkenkunde waren tot na de Tweede Wereldoorlog de terminologie die gebruikt werd.
Ze illustreren beiden de toenmalige visie op mensen en culturen: men verzamelde informatie over
‘primitieven’, dat wil zeggen groepen van mensne die men indeelde in een bepaalde cultuur, met specifieke
gewoonten en gebruiken. Men beperkte zichin realiteit tot de etnografie: het beschrijven van één bepaald volk.
En dan nog het liefst in de traditie van de natuurwetenschappen. Dat wil zeggen dat men objecten verzamelde
om in de Europese musea te tonen zonder eigen context.
Dat betekent ook dat de mensen die object van studie waren ook effectief als objecten benaderde en hen niet
enkel zo voorstelde in beeld (foto en film) en geschriften, men aarzelde ook niet om menselijke resten mee te
nemen of zelfs te ontvreemden uit graven als illustratie van ‘het vreemde, primitieve’, en vooral om wezenlijk
‘beschavingsverschil’ te illustreren met het westen.
Voorbeeld (ter illustratie)
El Negro haalt nog twee 'lijken uit de kast'
‘Als 19-jarige student staat Frank Westerman in een Spaans museum oog in oog met een opgeze@e Afrikaan - El Negro. Het was
een opgeze@e Afrikaan die op tournee ging om de beschaving kennis te laten maken met Donker Afrika.
In zijn meest persoonlijke boek tot nu toe volgt Frank Westerman El Negro op diens omzwerving van Parijs (1831) via Barcelona
(1888) naar de Pyreneeën - waar hij tot 1997 tentoongesteld stond. Onderweg toont hij El Negro als een spiegel van zijn Sjd: een
naamloze zwarte die - genageld op zijn voetstuk - het Europese denken over slavernij, kolonialisme en racisme in een schrijnend
licht plaatst. …’. Westerman onderneemt een missie om de persoon een waardige begrafenis te geven, dat blijkt niet zo
simpel: hij wordt eerst in Botswana begraven. Later blijkt dat hij niet alleen in het verkeerde land is herbegraven, hij blijkt nu ook
twee lotgenoten te hebben: een Ethiopiër (gestorven in 1831) en een Nubische (1866). Zij staan anno 2019 halfnaakt in een
vitrine in het Anatomisch Museum van Modena, Italië, als jach@rofeeën.
Het begon allemaal in 1829, toen twee Franse broers een man opgroeven in zuidelijk Afrika. Ze prepareerden zijn huid en
schedel, ze@en hem op en namen hem mee naar Parijs. In 1880 verhuisde El Negro naar Spanje, waar hij uiteindelijk opgezet en
al in een museum belandde.
Als negenSenjarige student stond Frank Westerman in datzelfde museum oog in oog met de opgeze@e Afrikaan. Vanaf toen is hij
hem blijven volgen. Voorafgaand aan de Olympische Spelen van Barcelona in 1992 raakte de opgeze@e Afrikaan in opspraak:
Afrikanen namen aanstoot aan El Negro dreigden met een boycot van de Spelen.
Begraven in Botswana
In 2000 werd het lichaam daarom verplaatst naar El Negro's vermeende geboorteland: Botswana. Frank Westerman dook na de
eerste uitgave van El Negro en ik opnieuw in de archieven en ontdekte dat de twee Franse broers nooit in Botswana zijn geweest,
maar alleen in Zuid-Afrika. En dus ligt El Negro nu in het verkeerde land begraven, zo luidt Westermans conclusie.”
4
