BIOLOGISCHE ANTROPOLOGIE
Deel 1: menselijke evolutie en sociaal gedrag
Biologische antropologie - Maan Fernandez-Gomez
1
,Deel 1: menselijke evolutie en sociaal gedrag............................................................................5
Hoofdstuk 1: algemene inleidende beschouwingen................................................................5
1. Inleiding......................................................................................................................6
2. Antropologie en diens subvelden................................................................................6
Hoofdstuk 2: evolutie selectie en adaptatie.............................................................................8
1. Inleiding......................................................................................................................8
2. De oorsprong van het moderne evolutiedenken..........................................................9
3. de natuurlijke classificatie van organismen volgens Linnaeus...................................9
4. de weg naar de darwiniaanse revolutie.......................................................................9
5. de Darwiniaanse revolutie...........................................................................................9
6. de essentie van de evolutietheorie – orgin of species...............................................10
7. de reacties op de ideeën van Darwin.........................................................................10
8. wetenschap en creationisme......................................................................................11
9. over adaptatie, acclimatisatie en aanpassingsvermogen...........................................11
Hoofdstuk 3: genetische verschijnselen op niveau van cel: kwalitatieve variatie................12
1. Inleiding....................................................................................................................12
2. Genetica: een vlag met vele ladingen........................................................................12
3. Genen liggen op chromosomen.................................................................................13
4. Mendeliaanse genetica: de erfenis van Mendel........................................................13
5. Genen op niveau van de cel......................................................................................14
6. Mitochondriaal DNA................................................................................................14
mtdna wordt uitsluitend door de moeder doorgegeven.................................................14
7. DNA-structuur en functie..........................................................................................14
8. Nieuwe genetische variatie door mutaties.................................................................15
9. Chromosomale afwijkingen vanuit de mendeliaanse genetica.................................16
10. Van genotype naar fenotype....................................................................................16
11. Human genome project (enkel weten wat het is)....................................................17
12. Genetische metaforen: blauwdruk, recepten of wat dan wel?.................................17
Hoofdstuk 4: genetische verschijnselen op niveau van cel en individu: kwantitatieve
variatie...................................................................................................................................17
1. Inleiding....................................................................................................................17
2. Polygenen en kwantitatieve variatie..........................................................................17
3. Polygenetische kenmerken, het fenotype en de omgeving.......................................18
4. Gedeelde en niet-gedeelde omgeving in tweeling- en adoptatiestudies....................19
5.Drie gen-omgeving correlaties en een gen-omgeving interactie................................20
6. Twee modellen voor G x E interacties......................................................................20
7. Bedenkingen bij tweeling- en adoptatiestudies.........................................................20
Biologische antropologie - Maan Fernandez-Gomez
2
, 8. SES van de ouders en SES van nakomelingen: biopsychosociale verhaal...............21
9. Moleculaire genetica en de zoektocht naar genen.....................................................21
10. Genoom-brede asoociatiestudies.............................................................................22
11. Polygenetische risicoscores.....................................................................................22
12. Epigenetica: de derde golf.......................................................................................22
13. De epigenetica van opvoeding bij mensen..............................................................22
14. Besluit.....................................................................................................................23
Hoofdstuk 5: genetische verschijnselen op populatieniveau................................................23
1. Inleiding....................................................................................................................23
2. Menselijke variabiliteit op het individueel en groepsniveau.....................................23
3. Wat is een populatie..................................................................................................24
4. Hoe Beïnvloedt evolutie de genetische bevolkingssamensstelling...........................24
5. Het soortconcept onder de loep.................................................................................25
6. Soortvorming of specificatie.....................................................................................26
7. Het tempo van soortvorming.....................................................................................26
8. Het hardy-weinberg evenwicht.................................................................................27
9. De demografische werktuigen van de evolutie.........................................................27
10. Vormen van selectie (P. 126 in boek).....................................................................28
11. Niveaus van selectie (wordt besproken in ander Hoofdstuk)..................................28
12. wijzigingen van bevolkingsstructuur......................................................................29
13. Populatieverschillen en menselijke variabiliteit......................................................29
14. enkele populatieverschillen door evolutionaire lens...............................................30
15. De bouw van de fylogenetische stamboom.............................................................31
16. besluit......................................................................................................................32
Hoofdstuk 6: evolutionaire dynamieken in het hominisatieproces.......................................32
1. Inleiding....................................................................................................................32
2. Beperkingen van het fossieke archief.......................................................................33
3. Tijdschalen in de evolutiebiologie............................................................................33
4. ultieme functies en procimale oorzaken....................................................................33
5. enkele algemene primaatkenmerken.........................................................................33
6. Sociaal gedrag onder primaten; verbetering van overleving en reproductie.............34
7. een poging tot vergelijking.......................................................................................35
8. klimaatveranderingen als selectiedruk......................................................................35
9. trends in de evolutie van homininen.........................................................................35
10. niet-slijpend kauwcomplex.....................................................................................36
11. bipedale voortbeweging: leven op twee voeten......................................................36
12. hypothesen over het bipedalisme............................................................................36
Biologische antropologie - Maan Fernandez-Gomez
3
, 13. bipedalisme: een evolutionair compromis..............................................................37
14. seksueel dimorfisme en menselijk gedrag...............................................................37
Hoofdstuk 7: de evolutie van de homininen.........................................................................38
1. inleiding....................................................................................................................38
2. wie waren de eerste homininen?...............................................................................38
3. de eerste gereedschapsmakers en gebruikers............................................................38
4. evolutie en uitsterven van de autssralopithcus-groep................................................39
5. tussenbesluit..............................................................................................................39
6. Homo habilis: de eerste soort van het genus homo...................................................39
7. Habititveranderingen en toenemende adaptatieve flexibiliteit..................................40
8. Homo erectus: de vroege homo verovert de wereld..................................................40
9. evolutie van de Homo erectus: biologische verandering, adaptatie en verbeterde
voeding..........................................................................................................................41
10. H. Naledi en H. florensis.........................................................................................41
11. termonologische opmerkingen over de vroegmoderne mensen..............................42
12. de homo neanderthalensis.......................................................................................42
13. De lichaamsbouw van de neanderthaler..................................................................43
14. culturele patronen bij de neanderthaler...................................................................43
15. Homo sapiens..........................................................................................................43
16. H. sapiens bereikt Australië, stille oceaan en amerika............................................44
17. Afrikaanse oorsprong of multiregionale continuïteit..............................................44
18. van assimilatiemodel naar multiregionale afrikaanse oorsprong............................45
19. de agrarische revolutie............................................................................................45
20. landbouw als adaptieve trade-off............................................................................46
21. landbouw en gen-cultuur co-evolutie......................................................................46
22. BESLUIT................................................................................................................46
Hoofdstuk 8: altruïsme, samenwerking en de sociobiologische revolutie............................47
1. inleiding....................................................................................................................47
2. Coöperatie.................................................................................................................47
3. Waarom was samenwerking een evolutie-biologische puzzel..................................48
4. oplossingen op individueel niveau voor de puzzel: zelzuchtigheid, coöperatieve
voertuigen......................................................................................................................49
5. Samenwerking via geneitsch zelf-favoritisme..........................................................49
6. samenewerking via wederzijdse voordelen...............................................................50
7. samenvatting van de samenwerkingstheoriën op individuele niveau.......................52
8. van groepsselectie naar multi-level selectie..............................................................52
9. ouderlijke investeringstheorie van Trivers................................................................53
10. parent offspring conflict – R. Trivers......................................................................53
Biologische antropologie - Maan Fernandez-Gomez
4
Deel 1: menselijke evolutie en sociaal gedrag
Biologische antropologie - Maan Fernandez-Gomez
1
,Deel 1: menselijke evolutie en sociaal gedrag............................................................................5
Hoofdstuk 1: algemene inleidende beschouwingen................................................................5
1. Inleiding......................................................................................................................6
2. Antropologie en diens subvelden................................................................................6
Hoofdstuk 2: evolutie selectie en adaptatie.............................................................................8
1. Inleiding......................................................................................................................8
2. De oorsprong van het moderne evolutiedenken..........................................................9
3. de natuurlijke classificatie van organismen volgens Linnaeus...................................9
4. de weg naar de darwiniaanse revolutie.......................................................................9
5. de Darwiniaanse revolutie...........................................................................................9
6. de essentie van de evolutietheorie – orgin of species...............................................10
7. de reacties op de ideeën van Darwin.........................................................................10
8. wetenschap en creationisme......................................................................................11
9. over adaptatie, acclimatisatie en aanpassingsvermogen...........................................11
Hoofdstuk 3: genetische verschijnselen op niveau van cel: kwalitatieve variatie................12
1. Inleiding....................................................................................................................12
2. Genetica: een vlag met vele ladingen........................................................................12
3. Genen liggen op chromosomen.................................................................................13
4. Mendeliaanse genetica: de erfenis van Mendel........................................................13
5. Genen op niveau van de cel......................................................................................14
6. Mitochondriaal DNA................................................................................................14
mtdna wordt uitsluitend door de moeder doorgegeven.................................................14
7. DNA-structuur en functie..........................................................................................14
8. Nieuwe genetische variatie door mutaties.................................................................15
9. Chromosomale afwijkingen vanuit de mendeliaanse genetica.................................16
10. Van genotype naar fenotype....................................................................................16
11. Human genome project (enkel weten wat het is)....................................................17
12. Genetische metaforen: blauwdruk, recepten of wat dan wel?.................................17
Hoofdstuk 4: genetische verschijnselen op niveau van cel en individu: kwantitatieve
variatie...................................................................................................................................17
1. Inleiding....................................................................................................................17
2. Polygenen en kwantitatieve variatie..........................................................................17
3. Polygenetische kenmerken, het fenotype en de omgeving.......................................18
4. Gedeelde en niet-gedeelde omgeving in tweeling- en adoptatiestudies....................19
5.Drie gen-omgeving correlaties en een gen-omgeving interactie................................20
6. Twee modellen voor G x E interacties......................................................................20
7. Bedenkingen bij tweeling- en adoptatiestudies.........................................................20
Biologische antropologie - Maan Fernandez-Gomez
2
, 8. SES van de ouders en SES van nakomelingen: biopsychosociale verhaal...............21
9. Moleculaire genetica en de zoektocht naar genen.....................................................21
10. Genoom-brede asoociatiestudies.............................................................................22
11. Polygenetische risicoscores.....................................................................................22
12. Epigenetica: de derde golf.......................................................................................22
13. De epigenetica van opvoeding bij mensen..............................................................22
14. Besluit.....................................................................................................................23
Hoofdstuk 5: genetische verschijnselen op populatieniveau................................................23
1. Inleiding....................................................................................................................23
2. Menselijke variabiliteit op het individueel en groepsniveau.....................................23
3. Wat is een populatie..................................................................................................24
4. Hoe Beïnvloedt evolutie de genetische bevolkingssamensstelling...........................24
5. Het soortconcept onder de loep.................................................................................25
6. Soortvorming of specificatie.....................................................................................26
7. Het tempo van soortvorming.....................................................................................26
8. Het hardy-weinberg evenwicht.................................................................................27
9. De demografische werktuigen van de evolutie.........................................................27
10. Vormen van selectie (P. 126 in boek).....................................................................28
11. Niveaus van selectie (wordt besproken in ander Hoofdstuk)..................................28
12. wijzigingen van bevolkingsstructuur......................................................................29
13. Populatieverschillen en menselijke variabiliteit......................................................29
14. enkele populatieverschillen door evolutionaire lens...............................................30
15. De bouw van de fylogenetische stamboom.............................................................31
16. besluit......................................................................................................................32
Hoofdstuk 6: evolutionaire dynamieken in het hominisatieproces.......................................32
1. Inleiding....................................................................................................................32
2. Beperkingen van het fossieke archief.......................................................................33
3. Tijdschalen in de evolutiebiologie............................................................................33
4. ultieme functies en procimale oorzaken....................................................................33
5. enkele algemene primaatkenmerken.........................................................................33
6. Sociaal gedrag onder primaten; verbetering van overleving en reproductie.............34
7. een poging tot vergelijking.......................................................................................35
8. klimaatveranderingen als selectiedruk......................................................................35
9. trends in de evolutie van homininen.........................................................................35
10. niet-slijpend kauwcomplex.....................................................................................36
11. bipedale voortbeweging: leven op twee voeten......................................................36
12. hypothesen over het bipedalisme............................................................................36
Biologische antropologie - Maan Fernandez-Gomez
3
, 13. bipedalisme: een evolutionair compromis..............................................................37
14. seksueel dimorfisme en menselijk gedrag...............................................................37
Hoofdstuk 7: de evolutie van de homininen.........................................................................38
1. inleiding....................................................................................................................38
2. wie waren de eerste homininen?...............................................................................38
3. de eerste gereedschapsmakers en gebruikers............................................................38
4. evolutie en uitsterven van de autssralopithcus-groep................................................39
5. tussenbesluit..............................................................................................................39
6. Homo habilis: de eerste soort van het genus homo...................................................39
7. Habititveranderingen en toenemende adaptatieve flexibiliteit..................................40
8. Homo erectus: de vroege homo verovert de wereld..................................................40
9. evolutie van de Homo erectus: biologische verandering, adaptatie en verbeterde
voeding..........................................................................................................................41
10. H. Naledi en H. florensis.........................................................................................41
11. termonologische opmerkingen over de vroegmoderne mensen..............................42
12. de homo neanderthalensis.......................................................................................42
13. De lichaamsbouw van de neanderthaler..................................................................43
14. culturele patronen bij de neanderthaler...................................................................43
15. Homo sapiens..........................................................................................................43
16. H. sapiens bereikt Australië, stille oceaan en amerika............................................44
17. Afrikaanse oorsprong of multiregionale continuïteit..............................................44
18. van assimilatiemodel naar multiregionale afrikaanse oorsprong............................45
19. de agrarische revolutie............................................................................................45
20. landbouw als adaptieve trade-off............................................................................46
21. landbouw en gen-cultuur co-evolutie......................................................................46
22. BESLUIT................................................................................................................46
Hoofdstuk 8: altruïsme, samenwerking en de sociobiologische revolutie............................47
1. inleiding....................................................................................................................47
2. Coöperatie.................................................................................................................47
3. Waarom was samenwerking een evolutie-biologische puzzel..................................48
4. oplossingen op individueel niveau voor de puzzel: zelzuchtigheid, coöperatieve
voertuigen......................................................................................................................49
5. Samenwerking via geneitsch zelf-favoritisme..........................................................49
6. samenewerking via wederzijdse voordelen...............................................................50
7. samenvatting van de samenwerkingstheoriën op individuele niveau.......................52
8. van groepsselectie naar multi-level selectie..............................................................52
9. ouderlijke investeringstheorie van Trivers................................................................53
10. parent offspring conflict – R. Trivers......................................................................53
Biologische antropologie - Maan Fernandez-Gomez
4
