Mediawijsheid
= het geheel van kennis, vaardigheden en attitudes waarmee burgers zich bewust en
kritisch kunnen bewegen in een complexte, veranderende en gemediatiseerde wereld.
Het is het vermogen tot een actief en creatief mediagebruik dat gericht is op
maatschappelijke participatie.
Afhankelijkheidsparadox:
De toename van het belang en gebruik van de smartphone en sociale media, tegenover het
toenemende gevoel van afhankelijkheid van en verslaving aan diezelfde sociale media en
smartphone.
Waarheidsparadox:
Het alsmaar meer vertrouwen op de onuitputtelijke en makkelijk te bereiden online
informatiebronnen, tegenover de toenemende bezorgdheid omtrent de
waarheidsgetrouwheid van die digitale informatie (desinformatie, fake news, phishing,…)
• Deze paradox gaat verder dan fake news.
• Ruim 7/10 Vlamingen hebben in 2022 frauduleuze berichten (phishing) ontvangen.
1/5 is naar frauduleuze websites (pharming) omgeleid in een poging persoonlijke
informatie te ontfutselen.
• 77% denkt meer na vooraleer op een weblink in een chat, e-mail of sms te klikken.
Dataparadox:
Het gebruiksgemak en populariteit van allerlei online diensten die drijven op profilering en
personalisering (waarvoor men data nodig heeft), tegenover de sterk toegenomen
bezorgdheid omtrent privacy, transparantie en controle over persoonlijke data.
AI- paradox:
De grote overtuiging en aantrekkingskracht van en verwondering om wat AI te bieden
heeft, tegenover het besef en de angst dat AI (potentieel) een negatieve impact kan
hebben.
Enkele cijfers
Apestaartjaren.be= een 2 jaarlijks onderzoek naar de digitale leefwereld van jongeren en
kinderen.
Gemiddelde leeftijd verkrijgen van smartphone in 2024 8 jaar en 1 maand.
Digimeter/ imec.be= een jaarlijks terugkerende monitor die de vinger aan de digitaliserende
pols van Vlaanderen houdt. Daarbij wordt sinds 2009 gevolgd welke digitale technologieën
Vlamingen bezitten, hoe ze die gebruiken en welk gevoel ze erbij hebben.
Schermtijd gemiddelde Vlaming: 182 minuten
Barometer digitale inclusie/Kbs-frb.be= een initiatief van de Koning Boudewijnstichting, is het
werk van de onderzoeksteams Imec-mict- UGent en IACCHOS CIRTES van UCLouvain.
In 2023 nam het gebruik van het internet, digitale hulpmiddelen en onlinediensten opnieuw toe.
Toch is 40% van de Belgen nog steeds digitaal kwetsbaar.
Digitale kloof:
Met de digitale kloof wordt het verschil bedoeld tussen diegenen die kunnen profiteren van
digitale technologie en zij die dit niet kunnen. De term is zowel van toepassing op
maatschappelijk vlak tussen individuen als op wereldschaal tussen technologisch meer en
minder ontwikkelde landen. (Wikipedia)
Toegang: mensen hebben geen toegang tot de digitalisering, heeft te maken met opleiding.
Als mensen weinig middelen hebben dan kopen ze een smartphone om erbij te horen.
Vaardigheden: als je solliciteert heb je de vaardigheden nodig. Vaardigheden kunnen
werken met de middelen die er zijn.
Kritisch navigeren: je kan er ook kritisch mee omgaan, je weet wie dit ontworpen heeft, je
weet wat de gevolgen zijn.
1
, Belangrijk fenomeen:
In de algemene onderzoekscijfers rond digitale vaardigheden zien we een neerwaartse trend.
Niet omdat mensen dommer worden, maar omdat er telkens nieuwe vaardigheidsdomeinen
ontstaan die meegenomen worden in de onderzoeken: behalve informatieve,
communicatieve, creatieve en probleemoplossende vaardigheden kwam daar nu ook e-
security bij.
De taak van sociaal werk?
• Signaleren van probleemgebruik
• Bespreken van onlinegedrag
• Inschatten van de digitale kwetsbaarheid
• Ondersteunen en actief gids zijn in de digitale samenleving
• Permanente bijscholing van de eigen mediavaardigheden
• Technologisch bewustzijn
Digitale kloof – wat betekent dat precies?
De digitale kloof verwijst naar de ongelijkheid tussen mensen (of landen) in hoe zij digitale technologie
kunnen gebruiken en ervan kunnen profiteren. Het gaat dus niet alleen om wie een toestel heeft, maar
vooral om wie er echt mee kan werken en wie begrijpt wat digitale technologie met hen doet.
Die kloof bestaat:
Op individueel niveau (bv. hoog- vs. laagopgeleiden)
Op maatschappelijk niveau (bv. mensen in armoede, ouderen, nieuwkomers)
Op wereldschaal (rijke vs. armere landen)
1. Toegang (access divide)
Dit is de eerste laag van de digitale kloof.
Niet iedereen heeft:
Een computer, tablet of smartphone
Stabiel internet
Een rustige plek om online te gaan
Je opmerking over mensen met weinig middelen is belangrijk:
Ze kopen soms een smartphone omdat dat goedkoper is dan een laptop
En ook om sociaal niet uitgesloten te worden (“erbij horen”)
Maar:
Een smartphone alleen is vaak onvoldoende voor school, administratie, sollicitaties
Digitale dienstverlening veronderstelt vaak een laptop, e-mail, scanner, apps, …
Toegang ≠ volwaardige deelname
2. Vaardigheden (skills divide)
Zelfs mét toegang blijft er een kloof bestaan.
Digitale vaardigheden betekenen o.a.:
Online formulieren invullen
E-mails versturen
Online solliciteren
Apps en overheidsplatformen gebruiken
Digitale problemen oplossen
Belangrijk:
Werkgevers veronderstellen deze vaardigheden
Ze worden zelden expliciet aangeleerd
Wie ze niet heeft, valt sneller uit de boot (werkloosheid, afhankelijkheid)
Vaardigheden gaan niet over “technisch talent”, maar over kunnen werken met de middelen die nodig zijn
om te functioneren in de samenleving.
3. Kritisch navigeren (critical divide)
Dit is de diepste en vaak vergeten laag van de digitale kloof.
Kritisch omgaan met digitale technologie betekent:
Weten wie technologie ontwerpt (bedrijven, algoritmes)
Begrijpen dat digitale systemen niet neutraal zijn
Inzien wat de gevolgen zijn: Privacyverlies - Manipulatie (sociale media, advertenties) - Fake news - Discriminatie
via algoritmes
Mensen die dit niet kunnen, zijn kwetsbaarder voor misbruik, controle en uitsluiting.
Waarom zien we een “achteruitgang” in digitale vaardigheden?
Zoals je tekst zegt:
Mensen worden niet dommer, maar de lat ligt steeds hoger.
2
, Vroeger ging het over:
Informatie opzoeken - Communiceren - Creatief werken - Problemen oplossen
Nu komt daar bij:
E-security (wachtwoorden, phishing, privacy, cyberveiligheid)
Onderzoeken meten meer en complexere vaardigheden, waardoor meer mensen “tekortschieten”.
Wat heeft dit te maken met sociaal werk?
De digitale kloof is een sociaal probleem, geen technisch probleem.
Rol van sociaal werkers:
Mensen ondersteunen bij digitale toegang (toestellen, wifi, openbare computers)
Helpen bij digitale vaardigheden (e-mail, sollicitaties, administratie)
Mensen empoweren zodat ze minder afhankelijk worden
Aandacht hebben voor digitale uitsluiting als vorm van sociale uitsluiting
Kritisch kijken naar hoe digitale systemen cliënten beïnvloeden
👉 Digitale inclusie = sociale rechtvaardigheid
Digitale kloof en de rol van sociaal werk
De digitale kloof is een belangrijk aandachtspunt binnen het sociaal werk, omdat digitale uitsluiting vaak
samenhangt met armoede, laaggeletterdheid, sociale uitsluiting en kwetsbaarheid. Sociaal werkers
hebben daarom een signalerende, ondersteunende én kritische rol in de digitale samenleving.
1. Signaleren van probleemgebruik
Sociaal werkers moeten problematisch digitaal gedrag kunnen herkennen, zoals:
Overmatig smartphone- of socialmediagebruik
Online gok- of gameverslaving
Digitale afhankelijkheid
Online slachtofferschap (cyberpesten, online fraude)
👉 Probleemgebruik is vaak een symptoom van onderliggende problemen (eenzaamheid, stress, armoede).
2. Bespreken van onlinegedrag
Digitale technologie maakt deel uit van het dagelijks leven en dus ook van het leven van cliënten.
Sociaal werkers:
Gaan in gesprek over online gedrag
Creëren een veilige ruimte om ervaringen te delen
Oordelen niet, maar reflecteren samen met de cliënt
Voorbeelden:
Wat deel je online?
Hoe beïnvloedt sociale media je zelfbeeld?
Voel je druk om altijd bereikbaar te zijn?
3. Inschatten van digitale kwetsbaarheid
Niet iedereen is even weerbaar in de digitale samenleving.
Digitale kwetsbaarheid kan te maken hebben met:
Lage digitale vaardigheden
Beperkte toegang tot technologie
Gebrek aan kritisch inzicht
Hogere kans op misbruik of uitsluiting
👉 Sociaal werkers moeten kunnen inschatten wie extra ondersteuning nodig heeft, net zoals bij financiële
of sociale kwetsbaarheid.
4. Ondersteunen en actief gids zijn in de digitale samenleving
Sociaal werkers zijn geen IT’ers, maar wel brugfiguren.
Dat betekent:
Cliënten begeleiden bij digitale taken (e-mail, e-government, sollicitaties)
Verwijzen naar opleidingen of laagdrempelige hulp
Stapsgewijs zelfredzaamheid vergroten
Niet overnemen, maar samen doen
➡️ Doel: digitale empowerment, geen afhankelijkheid.
5. Permanente bijscholing van de eigen mediavaardigheden
Digitale technologie verandert voortdurend.
Daarom is het belangrijk dat sociaal werkers:
Hun eigen digitale vaardigheden blijven ontwikkelen
Op de hoogte blijven van nieuwe platformen en risico’s
Weten waar ze hun grenzen moeten trekken
👉 Je hoeft niet alles te kennen, maar wel voldoende om cliënten correct te ondersteunen.
6. Technologisch bewustzijn
Dit sluit aan bij kritisch navigeren.
Technologisch bewustzijn betekent:
3
, Inzicht in hoe digitale systemen werken
Begrijpen dat technologie niet neutraal is
Kritisch omgaan met data, algoritmes en privacy
Nadenken over de maatschappelijke impact van digitalisering
Voor sociaal werk is dit cruciaal om:
Structurele ongelijkheden te benoemen
Digitale uitsluiting zichtbaar te maken
Beleidsmatig te kunnen signaleren
Samengevat
De rol van sociaal werk in de digitale samenleving bestaat uit:
Signaleren van digitale problemen
Begeleiden en empoweren van cliënten
Beschermen van kwetsbare groepen
Kritisch reflecteren over technologie
Bijleren in een snel veranderende digitale context
2: Media en mediatisering
"We accept the reality of the world with which we are presented. It's as simple as that." (The Truman Show, 1998)
Van massacommunicatie tot mediatisering
Het proces van gemedieerde communicatie
Gemedieerde communicatie is alle communicatie via een medium.
Massacommunicatie is een specifieke vorm daarvan: één zender → groot publiek.
Massacommunicatie is gemedieerde communicatie, maar niet omgekeerd.
4
= het geheel van kennis, vaardigheden en attitudes waarmee burgers zich bewust en
kritisch kunnen bewegen in een complexte, veranderende en gemediatiseerde wereld.
Het is het vermogen tot een actief en creatief mediagebruik dat gericht is op
maatschappelijke participatie.
Afhankelijkheidsparadox:
De toename van het belang en gebruik van de smartphone en sociale media, tegenover het
toenemende gevoel van afhankelijkheid van en verslaving aan diezelfde sociale media en
smartphone.
Waarheidsparadox:
Het alsmaar meer vertrouwen op de onuitputtelijke en makkelijk te bereiden online
informatiebronnen, tegenover de toenemende bezorgdheid omtrent de
waarheidsgetrouwheid van die digitale informatie (desinformatie, fake news, phishing,…)
• Deze paradox gaat verder dan fake news.
• Ruim 7/10 Vlamingen hebben in 2022 frauduleuze berichten (phishing) ontvangen.
1/5 is naar frauduleuze websites (pharming) omgeleid in een poging persoonlijke
informatie te ontfutselen.
• 77% denkt meer na vooraleer op een weblink in een chat, e-mail of sms te klikken.
Dataparadox:
Het gebruiksgemak en populariteit van allerlei online diensten die drijven op profilering en
personalisering (waarvoor men data nodig heeft), tegenover de sterk toegenomen
bezorgdheid omtrent privacy, transparantie en controle over persoonlijke data.
AI- paradox:
De grote overtuiging en aantrekkingskracht van en verwondering om wat AI te bieden
heeft, tegenover het besef en de angst dat AI (potentieel) een negatieve impact kan
hebben.
Enkele cijfers
Apestaartjaren.be= een 2 jaarlijks onderzoek naar de digitale leefwereld van jongeren en
kinderen.
Gemiddelde leeftijd verkrijgen van smartphone in 2024 8 jaar en 1 maand.
Digimeter/ imec.be= een jaarlijks terugkerende monitor die de vinger aan de digitaliserende
pols van Vlaanderen houdt. Daarbij wordt sinds 2009 gevolgd welke digitale technologieën
Vlamingen bezitten, hoe ze die gebruiken en welk gevoel ze erbij hebben.
Schermtijd gemiddelde Vlaming: 182 minuten
Barometer digitale inclusie/Kbs-frb.be= een initiatief van de Koning Boudewijnstichting, is het
werk van de onderzoeksteams Imec-mict- UGent en IACCHOS CIRTES van UCLouvain.
In 2023 nam het gebruik van het internet, digitale hulpmiddelen en onlinediensten opnieuw toe.
Toch is 40% van de Belgen nog steeds digitaal kwetsbaar.
Digitale kloof:
Met de digitale kloof wordt het verschil bedoeld tussen diegenen die kunnen profiteren van
digitale technologie en zij die dit niet kunnen. De term is zowel van toepassing op
maatschappelijk vlak tussen individuen als op wereldschaal tussen technologisch meer en
minder ontwikkelde landen. (Wikipedia)
Toegang: mensen hebben geen toegang tot de digitalisering, heeft te maken met opleiding.
Als mensen weinig middelen hebben dan kopen ze een smartphone om erbij te horen.
Vaardigheden: als je solliciteert heb je de vaardigheden nodig. Vaardigheden kunnen
werken met de middelen die er zijn.
Kritisch navigeren: je kan er ook kritisch mee omgaan, je weet wie dit ontworpen heeft, je
weet wat de gevolgen zijn.
1
, Belangrijk fenomeen:
In de algemene onderzoekscijfers rond digitale vaardigheden zien we een neerwaartse trend.
Niet omdat mensen dommer worden, maar omdat er telkens nieuwe vaardigheidsdomeinen
ontstaan die meegenomen worden in de onderzoeken: behalve informatieve,
communicatieve, creatieve en probleemoplossende vaardigheden kwam daar nu ook e-
security bij.
De taak van sociaal werk?
• Signaleren van probleemgebruik
• Bespreken van onlinegedrag
• Inschatten van de digitale kwetsbaarheid
• Ondersteunen en actief gids zijn in de digitale samenleving
• Permanente bijscholing van de eigen mediavaardigheden
• Technologisch bewustzijn
Digitale kloof – wat betekent dat precies?
De digitale kloof verwijst naar de ongelijkheid tussen mensen (of landen) in hoe zij digitale technologie
kunnen gebruiken en ervan kunnen profiteren. Het gaat dus niet alleen om wie een toestel heeft, maar
vooral om wie er echt mee kan werken en wie begrijpt wat digitale technologie met hen doet.
Die kloof bestaat:
Op individueel niveau (bv. hoog- vs. laagopgeleiden)
Op maatschappelijk niveau (bv. mensen in armoede, ouderen, nieuwkomers)
Op wereldschaal (rijke vs. armere landen)
1. Toegang (access divide)
Dit is de eerste laag van de digitale kloof.
Niet iedereen heeft:
Een computer, tablet of smartphone
Stabiel internet
Een rustige plek om online te gaan
Je opmerking over mensen met weinig middelen is belangrijk:
Ze kopen soms een smartphone omdat dat goedkoper is dan een laptop
En ook om sociaal niet uitgesloten te worden (“erbij horen”)
Maar:
Een smartphone alleen is vaak onvoldoende voor school, administratie, sollicitaties
Digitale dienstverlening veronderstelt vaak een laptop, e-mail, scanner, apps, …
Toegang ≠ volwaardige deelname
2. Vaardigheden (skills divide)
Zelfs mét toegang blijft er een kloof bestaan.
Digitale vaardigheden betekenen o.a.:
Online formulieren invullen
E-mails versturen
Online solliciteren
Apps en overheidsplatformen gebruiken
Digitale problemen oplossen
Belangrijk:
Werkgevers veronderstellen deze vaardigheden
Ze worden zelden expliciet aangeleerd
Wie ze niet heeft, valt sneller uit de boot (werkloosheid, afhankelijkheid)
Vaardigheden gaan niet over “technisch talent”, maar over kunnen werken met de middelen die nodig zijn
om te functioneren in de samenleving.
3. Kritisch navigeren (critical divide)
Dit is de diepste en vaak vergeten laag van de digitale kloof.
Kritisch omgaan met digitale technologie betekent:
Weten wie technologie ontwerpt (bedrijven, algoritmes)
Begrijpen dat digitale systemen niet neutraal zijn
Inzien wat de gevolgen zijn: Privacyverlies - Manipulatie (sociale media, advertenties) - Fake news - Discriminatie
via algoritmes
Mensen die dit niet kunnen, zijn kwetsbaarder voor misbruik, controle en uitsluiting.
Waarom zien we een “achteruitgang” in digitale vaardigheden?
Zoals je tekst zegt:
Mensen worden niet dommer, maar de lat ligt steeds hoger.
2
, Vroeger ging het over:
Informatie opzoeken - Communiceren - Creatief werken - Problemen oplossen
Nu komt daar bij:
E-security (wachtwoorden, phishing, privacy, cyberveiligheid)
Onderzoeken meten meer en complexere vaardigheden, waardoor meer mensen “tekortschieten”.
Wat heeft dit te maken met sociaal werk?
De digitale kloof is een sociaal probleem, geen technisch probleem.
Rol van sociaal werkers:
Mensen ondersteunen bij digitale toegang (toestellen, wifi, openbare computers)
Helpen bij digitale vaardigheden (e-mail, sollicitaties, administratie)
Mensen empoweren zodat ze minder afhankelijk worden
Aandacht hebben voor digitale uitsluiting als vorm van sociale uitsluiting
Kritisch kijken naar hoe digitale systemen cliënten beïnvloeden
👉 Digitale inclusie = sociale rechtvaardigheid
Digitale kloof en de rol van sociaal werk
De digitale kloof is een belangrijk aandachtspunt binnen het sociaal werk, omdat digitale uitsluiting vaak
samenhangt met armoede, laaggeletterdheid, sociale uitsluiting en kwetsbaarheid. Sociaal werkers
hebben daarom een signalerende, ondersteunende én kritische rol in de digitale samenleving.
1. Signaleren van probleemgebruik
Sociaal werkers moeten problematisch digitaal gedrag kunnen herkennen, zoals:
Overmatig smartphone- of socialmediagebruik
Online gok- of gameverslaving
Digitale afhankelijkheid
Online slachtofferschap (cyberpesten, online fraude)
👉 Probleemgebruik is vaak een symptoom van onderliggende problemen (eenzaamheid, stress, armoede).
2. Bespreken van onlinegedrag
Digitale technologie maakt deel uit van het dagelijks leven en dus ook van het leven van cliënten.
Sociaal werkers:
Gaan in gesprek over online gedrag
Creëren een veilige ruimte om ervaringen te delen
Oordelen niet, maar reflecteren samen met de cliënt
Voorbeelden:
Wat deel je online?
Hoe beïnvloedt sociale media je zelfbeeld?
Voel je druk om altijd bereikbaar te zijn?
3. Inschatten van digitale kwetsbaarheid
Niet iedereen is even weerbaar in de digitale samenleving.
Digitale kwetsbaarheid kan te maken hebben met:
Lage digitale vaardigheden
Beperkte toegang tot technologie
Gebrek aan kritisch inzicht
Hogere kans op misbruik of uitsluiting
👉 Sociaal werkers moeten kunnen inschatten wie extra ondersteuning nodig heeft, net zoals bij financiële
of sociale kwetsbaarheid.
4. Ondersteunen en actief gids zijn in de digitale samenleving
Sociaal werkers zijn geen IT’ers, maar wel brugfiguren.
Dat betekent:
Cliënten begeleiden bij digitale taken (e-mail, e-government, sollicitaties)
Verwijzen naar opleidingen of laagdrempelige hulp
Stapsgewijs zelfredzaamheid vergroten
Niet overnemen, maar samen doen
➡️ Doel: digitale empowerment, geen afhankelijkheid.
5. Permanente bijscholing van de eigen mediavaardigheden
Digitale technologie verandert voortdurend.
Daarom is het belangrijk dat sociaal werkers:
Hun eigen digitale vaardigheden blijven ontwikkelen
Op de hoogte blijven van nieuwe platformen en risico’s
Weten waar ze hun grenzen moeten trekken
👉 Je hoeft niet alles te kennen, maar wel voldoende om cliënten correct te ondersteunen.
6. Technologisch bewustzijn
Dit sluit aan bij kritisch navigeren.
Technologisch bewustzijn betekent:
3
, Inzicht in hoe digitale systemen werken
Begrijpen dat technologie niet neutraal is
Kritisch omgaan met data, algoritmes en privacy
Nadenken over de maatschappelijke impact van digitalisering
Voor sociaal werk is dit cruciaal om:
Structurele ongelijkheden te benoemen
Digitale uitsluiting zichtbaar te maken
Beleidsmatig te kunnen signaleren
Samengevat
De rol van sociaal werk in de digitale samenleving bestaat uit:
Signaleren van digitale problemen
Begeleiden en empoweren van cliënten
Beschermen van kwetsbare groepen
Kritisch reflecteren over technologie
Bijleren in een snel veranderende digitale context
2: Media en mediatisering
"We accept the reality of the world with which we are presented. It's as simple as that." (The Truman Show, 1998)
Van massacommunicatie tot mediatisering
Het proces van gemedieerde communicatie
Gemedieerde communicatie is alle communicatie via een medium.
Massacommunicatie is een specifieke vorm daarvan: één zender → groot publiek.
Massacommunicatie is gemedieerde communicatie, maar niet omgekeerd.
4
