Samenvatting 'Sociale psychologie, deel 2'

SOCIALE PSYCHOLOGIE, DEEL 2

LES 1 – INLEIDING
WAT IS SOCIALE PSYCHOLOGIE?
Sociale psychologie = wetenschappelijk onderzoek naar de manier waarop
gedachten, gevoelens, en gedragingen worden beïnvloed door anderen
 Invloed van anderen
o Die fysiek aanwezig zijn
o Die in gedachten aanwezig zijn (bv. net een conflict gehad met iemand)
o Die geïmpliceerd zijn: normen en waarden die bewust of onbewust ons gedrag,
gedachten en gevoelens beïnvloeden
 bv: niet stelen omdat er een regel is en deze geldt ook wanneer mensen niet
aanwezig zijn)

VERKLARINGSNIVEAUS IN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE
Voorbeeld van casus: je hebt vacature voor leidinggevende – wie zou je aannemen?
 Foto van zakenman, foto van oudere mevrouw
 Keuze wordt beïnvloed door (reactie tegen) stereotypen over mannen/vrouwen, jong/oud,
… (zeker indien zoals in dit geval
geen andere beschikbare info dan enkel een foto)
 Dit fenomeen kan je verklaren op 4 niveaus (van laag naar hoog)

NIVEAU 1: INTRAPERSOONLIJK
Intrapersoonlijk niveau = persoon in context  verklaringen op individueel niveau
 Stereotypen sturen (binnen jezelf) oordeel over de ander  de mate waarin je bepaalde
stereotypen geïnternaliseerd hebt
 Individu beïnvloed door stereotypen en ideologie (die mogelijks dominant is binnen
cultuur, maar hier is geen nadruk op)
o Of kennis over die stereotypen en feministische idealen maakten dat je er tegenin ging

Voorbeeld van casus: stereotypen kleuren je oordeel over de persoon
 Onderzoek toont twee dimensies aan m.b.t. geslachtsstereotypes
o Competentie: sterk, dominant, agressief en competent – stereotype van man
 Voorspellender voor functie op de arbeidsmarkt
o Warmte: vriendelijk, zorgend, passief, zwak – stereotype van vrouw

NIVEAU 2: INTERPERSOONLIJK NIVEAU
Interpersoonlijk niveau = sociale relaties, interacties en situaties
 Gedrag onder invloed van sociale situaties, relaties en interacties
o Hoe anderen jouw voelen, denken en gedrag beïnvloeden
 Als omgeving stereotypes relevant maakt, zullen ze meer doorwegen in je oordeel
o Vb. de voorzitter van de sollicitatiecommissie heeft net een seksistische opmerking
gemaakt

Voorbeeld van casus: voorzitter van sollicitatiecommissie maakt seksistische opmerking
 Deelnemers lezen scenario selectieprocedure: ‘op sommige momenten moet je hier zware
1

, producten verplaatsen. Dat kan
een beetje gevaarlijk zijn – maar de jongens zullen een aardige
jongedame als jij vast wel helpen’
o Klinkt lief, maar is voorbeeld van welwillend seksisme (zoals we
later zullen zien)
 AV: beoordelen als al dan niet geschikt voor de job – afhankelijk
van beeld van interviewer
o Negatief beeld: competentie sollicitant hoger ingeschat – geschikt voor job
o Positief beeld: niet geschikt voor de job

NIVEAU 3: POSITIONEEL NIVEAU
Positioneel niveau = sociale groepen
 Status van persoon in een groep, groepslidmaatschap en groepsrelaties bepalen gedrag
o Kijken naar de samenstelling van groepen
o Compositie van groep kan je beslissing beïnvloeden
 Voorbeeld: in een volledig mannelijke omgeving zal stereotype van vrouw meer
doorwegen, start-up als jong bedrijf dat zich ook zo wil profileren zal minder snel
oudere mensen aannemen

NIVEAU 4: IDEOLOGISCH NIVEAU
Ideologisch niveau = cultureel
 Algemene opvattingen en ideeën, culturele betekenissen en praktijken bepalen gedrag
 Cultuur/ideologie activeert stereotypen e.a.

Voorbeeld casus: onderzoek naar mate waarin seksistische ideeën binnen/tussen landen
correleren met positie vrouwen
 2 maten voor positie van vrouwen
o Gender Empowerment: macht, deelname aan economie en politiek
o Gender Development: ontwikkeling, levensverwachting, scholing en levensstandaard
 Resultaat: in samenlevingen met seksistische ideeën hebben vrouwen ook minder vaak
een leidinggevende functie
o Positie van vrouwen beter in samenleving met minder seksistische ideologie
 Samenleving typeert mannen en vrouwen op die manier dat ze voor bepaalde rollen
(on)geschikt lijken

 Al deze niveaus van verklaring zijn waar en relevant
 Reductionisme= als je probeert het hele fenomeen terug te brengen tot één enkel niveau
van verklaring

METHODEN IN SOCIALE PSYCHOLOGIE
Wetenschappelijke methode = methode die wordt gebruikt om sociaal gedrag te
bestuderen
 Centraal = gebruik van hypothesen
o Voorspellingen gebaseerd op voorgaande kennis, speculaties en toevallige of
systematische observaties
o Belangrijk: empirische tests kunnen de hypothesen falsifiëren, maar niet
bewijzen (wel meer mogelijk tot waarheid maar nooit 100% zeker)
 Centraal = replicatie
o Beschermt tegen
 Mogelijkheid dat de bevinding samenhangt aan toevallige omstandigheden
 Fraude
2

, o Bij voorkeur: methodological pluralism = bevindingen aangetoond door
meerdere onderzoekers(teams) en a.d.h.v. verschillende methoden
 ≠ dogma’s of rationalisme: iets wordt als waar gezien omdat iemand gelooft dat
het waar is of een autoriteit beweert dat het waar is
 Twee soorten methoden
o Experimentele methoden
 (Sociale) psychologie gaat over sociale invloed op gevoelens, gedachten en
gedrag
 Er wordt uitgegaan van causaliteit en dit kan worden aangetoond a.d.h.v.
experimentele methoden
o Niet-experimentele methoden
 (Sociale) psychologie gaat over hoe gevoelens, gedachten en gedrag sociaal
gekleurd zijn
 Steeds meer aandacht voor andere (niet-experimentele) methoden

EXPERIMENTELE METHODEN
Enkele belangrijke kenmerken
 Afhankelijke variabele (AV) = uitkomstmaat
 Onafhankelijke variabele (OV) = condities, hetgeen gemanipuleerd wordt
 Toevallige toewijzing van proefpersonen aan condities
 Storende variabelen (variabele die mee varieert met de OV) zoveel mogelijk uitsluiten
door de rest constant te houden

Twee belangrijke vormen van validiteit
 Interne validiteit: kan je het resultaat dat je meet toeschrijven aan de OV?
o Ook wel experimental realisme (= de manipulaties hebben psychologische impact en
betekenis voor de participanten)
 Externe validiteit: mate waarin resultaten kunnen worden gegeneraliseerd en toegepast
in andere contexten
o Ook wel mundane realisme (= hoe gelijk de condities zijn t.o.v. deze die in de echte
wereld voorkomen)
 Experiment: worden mensen hulpvaardiger als ze zich goed
voelen?
o OV = compliment of kritiek geven
AV = hoeveel papieren rapen vrouwelijke
psychologiestudenten op als een medewerker een hele map
papieren laat vallen bij het langslopen?
o Resultaten: aantal papieren opgeraapt na compliment > aantal papieren opgeraapt na
kritiek

o Bedenkingen rond interne validiteit – waren ze hulpvaardiger omdat ze zich
goed voelen?
 Zorgt compliment voor goed voelen? Is er effectief een effect van het compliment of
de kritiek
- controleconditie –kritiek is niet perse afwezigheid van compliment)?
 Is papieren oprapen een goede meting van hulpvaardigheid?
o Aanpassingen van het experiment voor interne validiteit
 Experiment: invoeren van een controleconditie?
- Drie condities: compliment, kritiek, geen manipulatie
- Resultaten: kritiek < compliment en geen manipulatie
- Conclusie: je slecht voelen zorgt voor minder
rechtvaardigheid (↔ hulpvaardiger wanneer goed
3

, voelen)
 Experiment: mogelijke storende variabele (confound) = geslacht van medewerker
- 2x2 design: vrouwelijke medewerker vs mannelijke medewerker, kritiek vs
compliment
- Resultaten: interactie-effect waar we alleen significant effect zien van kritiek
wanneer de medewerker M is

o Bedenkingen rond externe validiteit
 Resultaten vrouwelijke psychologiestudenten te veralgemenen naar doelpopulatie?
 Zou hetzelfde gebeuren in een dagelijkse situatie? (bv: t.o.v. iemand die je kent?)
 Replicatie nodig!!

Twee soorten experimenten
 Laboratorium-experiment: meestal gebruikt, experiment in laboratorium
waarbij heel veel manipulatie en controle kan worden uitgevoerd
o Voordeel: hoge interne validiteit
o Nadelen
 Lage externe validiteit
 Gevaar voor reductionisme
 Gevaar op demand karakteristieken = omwille van omstandigheden (vb. hoe de
proefleider zich gedraagt) weet je wat de opzet van de studie is en ga je je hiernaar
gedragen
 Beperking van het spontaan gedrag doordat participanten weten dat ze meedoen
aan onderzoek (subject effects)
 Veld-experimenten: experiment buiten het laboratorium, in normale/natuurlijke
omstandigheden
o Voordelen
 Hoge externe validiteit
 Geen gevaar op demand karakteristieken of subject effects
o Nadeel: lage interne validiteit (weinig controle mogelijk), minder controle op storende
factoren, gevaar voor antwoordtendenzen

NIET-EXPERIMENTELE METHODEN
Niet-experimentele methoden: gebruikt wanneer een experiment niet mogelijk is
 Redenen waarom experiment niet mogelijk is
o Praktische problemen
o Ethische problemen
 Er kunnen geen causale uitspraken gebeuren – wel correlaties

Verschillende niet-experimentele methoden
 Survey onderzoek = data collectie a.d.h.v. een survey met
open of gesloten vragen (gestructureerd interview of vragenlijst)
o Studie: discriminatie ervaringen van moslims in een aantal
Europese steden en hoeverre dit o.b.v. hun religie is
 Ervaring, voorlopers en gevolgen van reële situaties onderzoeken
 Discriminatie, gender en religie zijn niet zomaar te manipuleren – correlaties!
 Archiefonderzoek = niet-experimentele methode waarbij data, of rapporten van
data, die door andere personen bekomen zijn verzameld worden
o Onderzoek naar culturele producten of naar maatschappelijke ontwikkelingen
o Vooral interessant wanneer men ideologisch of positioneel niveau mee wil nemen
o Voorbeeldstudies

4