Overzicht van de Historische Kritiek - volledige samenvatting

Overzicht van de historische kritiek
Prof. Dr. Jan Dumolyn | 2023-2024, semester I

Deel I | De bron, bouwstof voor de kennis van het verleden
1. De notie bron
 Óf vw/ (artefact)
o Overblijfselen
o Doorgaans tot onderzoeksdomein archeologie
o Verschaffen informatie door louter te bestaan
 Óf getuigenis
o Overleveringen
o Doorgaans tot onderzoeksdomein geschiedenis
o Mondeling of geschreven
o Beschrijven/becommentariëren gebeurtenis
=> relatief onderscheid: beide baat bij combinatie
1.1 Bronnen: bewuste creaties?

 Geven info over wat, hoe, welke omstandigheden, waarom?
o Niet altijd in zelfde mate van intensiteit
o Toevoeg. van elementen door onderzoeker door naar analogie te
redeneren


Onbewust: artefacten als objecten uit dagelijks leven, niet met bedoeling
als hist.e bron gebruikt te worden
Wordt ‘bron’ door blik van de archeoloog
Ook voor mondelinge tradities/geschreven getuigenissen
Bewust: artefacten en getuigenissen met bep. doel, met opzet gecreëerd
Kan deel zijn van manipulatie (bv. casus dagboeken van Hitler)
Kan zowel objectief als subjectief relaas bieden – ook subjectief is nuttig:
toont gevoelens en opinies OP


 Interpretatieproblemen:
o Door verstoring in context
o Door secundaire depositie (vondst op andere plaats dan og het
geval was)
- zie casus JFK (pg. 24, unwitting testimony)–
 Interpretatie massamedia =>
o Vorming publieke opinie/evo’ie in bep.e richting
o Bewustwording (bv. Black Lives Matter)
o Ongebreidelde openheid => meer democratie/participatie?
 Nood aan kritische houding tov de bron

Pagina | 1

, o Inhoud, vorm
o Ook ontstaanscontext

1.2 De vormeigenschappen: geschreven en ongeschreven bronnen

Geschreven bronnen

Verhalende/literaire teksten en egodocumenten
 Narratieve vorm
 Bv. kronieken, traktaten, fictie
 Doel: bep.e inh. overbrengen, boodschap overbrengen
 Motieven:
o Inlichtend
o Overtuigend
o Deelgenoot maken van eigen inzichten via egodocumenten
o Ontspanning
o “standpunt OP is onbelangrijk, enkel discours telt!”
- sommige ‘structuralistische’ theoretici
 Egodocumenten
o Waarin een ego zich (on)opzettelijk onthult/verbergt
o Met opzettelijk ik- of wij-perspectief bewust gecreëerd voor de OP
zelf
o 1st als onbetrouwbaar -> als bron voor studie toenemende
individualisering
o Geschiedenis vanuit zelfbeleefde visie
o 19de E: # exponentieel +
 Versnelling politiek-sociale en economische ontw.en
 Nood aan individueel en collectief geheugen vastleggen
o Geen accurate weergave subjectief ervaren realiteit
 Mogh. tot zelfbedrog
 Tendens n> teleologisering en rationalisatie post-factum, with
hindsight
 Mogh. tot selectieve operatie vh geheugen: ‘functioneel
vergeten’
 Mogh. tot narcisme
o => kan verholpen worden adhv onderzoek vh milieu vd OP,
vooroordelen elimineren, tijdsgeest, naar welk doel
o Ook bv. schilderijen (zelfportretten)
o Dunne grens tss algemeen literair en egodocument
 Vorm: vrij
Diplomatische teksten
Bv. oorkonde
 Tekst voorzien van waarmerk: zegel/handteken
 Doel: getuigenis afleggen over rechtshandeling
 Als bewijsstuk
 Vorm: niet vrij
o Strikte en formele vormeigenschappen
 Externe: schrift, beschrijfstof, zegel

Pagina | 2

,  Interne: specifieke formules, stijlfiguren
o Bep. d/ normen recht en trad’ie => afhv tijd en ruimte
o Opbouw:
i. Protocol (naam OP, ontvanger, begroeting)
ii. Context (narratief gedeelte, beslissing)
iii. Eschatocol (aankondiging validatietekens, getuigen,
datering)
 Inhoud: getuigenis van
o Wetgevende activiteiten
o Juridische uitspraken
o ‘vrijwillige rechtspraak’
 Mbt diplomatiekwetenschappen
Bronnen uit de administratieve praktijk
 Ruime categorie
 Schriftelijke neerslag uitvoerende m8/beheer openbare/private
administraties, ondernemingen, verenigingen
 Verslag over opdr8, vergaderingen, zakenbeleid, overzicht vd
bezitsstruct./fiscale struct./socio’e struct./pol’e struct.
Ongeschreven bronnen

Materiële vw/en
 Archeologische sporen
o Spoor van menselijke activiteit
o Moet w/en opgegraven
o Vertellen over aanwezigh. cult.groep -> leefpatroon, artistieke
ambities, …
 Materiële vw/en
o Ook als bron v/ n/-materiële aspecten (bv. ideologische
overwegingen)
o Bv. munten, met hand vervaardigde afb.en, mechanische afb.en, …

Orale trad’ies
 Zowel uit ver verleden als eigen tijd
 Oude vorm van overbrengen informatie
 Trad’ies over generaties aan elkaar doorgegeven
 Vaak vastgelegd in geschreven bronnen

2. Onderscheid tss bron en historisch werk
 Bron: waarop gesteund wordt om verleden te reconstrueren
 Historisch werk: resultaat van dit onderzoek => bewijsvoering
 Primaire vs. secundaire info
o Direct vs. indirect
o Indirect: - zekerheid <= adhv deductie
 Dunne grens egodoc. vs. hist. werk
 Herodotos en Thucydides
o Schrijven over zelfbeleefde gebeurtenissen
o Gaan verder dan louter opsomming van feiten: op zoek n>
verbanden (Thucydides), …

Pagina | 3

, => Thucydides als grondlegger we’pe geschiedbeoefening
 Basismateriaal van hist.e werken vaak verloren gegaan
 Hoe meer in verleden => hoe problematischer bronbewaring => hoe
dunner de lijn tss bron en hist. werk
 Kritisch apparaat: geheel van citaten en bronvermelding

3. Evolutie van de bronnentypes en hun complementariteit
3.1 schrift en alfabet

 Prehistorie: geïnformeerd adhv monumentale en orale bronnen
 Schrifttype:
o Evolueert v pictogram n> fonetisch
o Hist.e fase: wanneer men begint te schrijven => geïnformeerd
adhv geschreven bronnen
o Evolutie hangt samen met evo’ie grote rijken
 Sedentair -> + behoefte aan pol’e org’ie
 3 f’ies vh schrift:
 Voorraden beheren
 Personen ID’en
 Gebeurtenissen bijhouden
 n/ persé fonetisch: bv. Inca’s: quipu’s
=> Nood aan gesproken taal n> tekens
 Pictogrammen
 Logografisch schrift
 Logofonetisch schrift
 Fonetisch schrift
o Lange tijd bestaan mengvormen
o Ontst. fonetisch schrift:
 Egyptische hiëroglyfen
 Aangepast tot fonetisch alfabet
 Verspr. adhv Feniciërs in oudh.
 Grieken voegen (van 22) letters toe tot 26
 Dominant gemaakt in RR
 Bijna gelijktijdig met uitv. monotheïsme
o ME W-EU: terug + belang orale comm’ie en overlevering

3.2 De drukpers: schaalvergroting en uitdieping

 e15de E
 + overleveringskans
o Mogh. tot refl’ie op voorgaande theorieën
o + precieze overlevering
 Fundamenteel voor doorbraak: accesibility tot papier
Mogh. tot seriële prod.ie papier => verspr. papier
 Evolutie drukken:
o Adhv houtblokken (vooral populaire rel’e prenten)
o Adhv metalen letters (tot e18de E)
 Aparte letters
 Upper case vs. lower case in aparte bakken

Pagina | 4