NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE................................................................................................... 9
Neuropsychologische revalidatie: doel, aanpak en klinische betekenis ............................................. 9
Geschiedenis van de neuropsychologische revalidatie .................................................................. 9
Een dynamisch proces .................................................................................................................... 9
Een holistische benadering ........................................................................................................... 10
Een transdisciplinaire aanpak als streven ..................................................................................... 10
Klinische en maatschappelijke relevantie ..................................................................................... 11
Begrippenkader ............................................................................................................................ 11
Herstel na hersenletsel: mechanismen en verklarende modellen.................................................... 12
Vormen van herstel ....................................................................................................................... 12
Neuroplasticiteit: de basis van herstel en aanpassing .................................................................. 12
Spontaan herstel en compensatie ............................................................................................ 12
Training-geïnduceerd herstel: ervaringsafhankelijke plasticiteit .............................................. 15
Factoren die herstel beïnvloeden ................................................................................................. 15
Functioneren in context: het ICF-model als revalidatiekader ....................................................... 16
Van functietraining tot participatie: interventiestrategieën in de praktijk ....................................... 17
Functietraining: herstelgerichte cognitieve oefening ................................................................... 18
Vaardigheids- en strategietraining: effectief leren omgaan met beperkingen ............................. 18
Vaardigheidstraining ................................................................................................................. 19
Strategietraining ....................................................................................................................... 19
Omgevingsaanpassingen: structuur en ondersteuning voor het dagelijks functioneren ............. 19
Psycho-educatie en emotionele verwerking: inzicht, acceptatie en veerkracht .......................... 20
Diagnostiek als leidraad: van klinisch inzicht tot doelgerichte behandeling in neuropsychologische
revalidatie.......................................................................................................................................... 21
Van meting naar inzicht: een holistische diagnostische inventarisatie ........................................ 21
Van inzicht naar actie: behandelplanning ..................................................................................... 22
Van actie naar resultaat: evaluatie van een behandeling ............................................................. 26
Inleiding .................................................................................................................................... 26
ABAB single case design ........................................................................................................... 27
Multiple baseline design .......................................................................................................... 28
Ongecontroleerde interventiestudie ........................................................................................ 29
Randomized clinical trial (RCT) ................................................................................................. 30
Single case experimental design (SCED) ................................................................................... 32
Enkele aandachtspunten .......................................................................................................... 32
Evidence-based werken: kiezen en verantwoorden van interventies............................................... 33
Casus ............................................................................................................................................. 34
Technologie en innovatie in revalidatie: kansen voor de toekomst .................................................. 38
1
, Digitale hulpmiddelen: van apps tot wearables ........................................................................... 38
Virtual reality: oefenen in gesimuleerde omgeving...................................................................... 38
Neuromodulatie: experimenteel en potentieel veelbelovend ..................................................... 38
Neurofeedback: hersenactiviteit meten in real-life ...................................................................... 39
Artificiële intelligentie en gepersonaliseerde revalidatie ............................................................. 40
Andere .......................................................................................................................................... 40
Samenvatting: technologie als ondersteuning, niet als vervanging ............................................. 40
Slotbeschouwing: samen werken aan herstel en participate ........................................................... 41
AANDACHT ............................................................................................................................................ 42
Revalidatie ......................................................................................................................................... 42
Psycho-educatie ............................................................................................................................ 43
Functietraining .............................................................................................................................. 44
Strategietraining ........................................................................................................................... 45
Interne strategieën ................................................................................................................... 46
Externe strategieën .................................................................................................................. 47
Aanpassingen aan de omgeving ................................................................................................... 47
Mindfulness .................................................................................................................................. 48
Neurofeedback en niet-invasieve hersenstimulatie ..................................................................... 48
Farmacologische behandeling ...................................................................................................... 49
Werkcollege....................................................................................................................................... 49
Diagnostiek ................................................................................................................................... 50
Casus Albert .................................................................................................................................. 50
Vraag 1 ...................................................................................................................................... 50
Vraag 2 ...................................................................................................................................... 51
Aandacht ....................................................................................................................................... 51
Mentale snelheid .......................................................................................................................... 53
Mentale snelheid en aandacht ..................................................................................................... 55
Voor- en nadelen van verschillende trainingen ............................................................................ 55
Verschillende fasen in revalidatie ................................................................................................. 56
GEHEUGEN ............................................................................................................................................ 57
Therapeutische mogelijkheden ......................................................................................................... 57
Inleiding ........................................................................................................................................ 57
Cognitieve stimulatie ................................................................................................................ 58
Cognitieve training ................................................................................................................... 58
Strategie- en compensatietraining ............................................................................................... 59
Compensatiestrategieën ............................................................................................................... 59
Multimodale trainingen ................................................................................................................ 61
Interventies met behulp van technologie ..................................................................................... 62
2
, Exergames en game-gebaseerde cognitieve therapieën .......................................................... 62
Virtual reality (VR) .................................................................................................................... 63
Niet-invasieve hersenstimulatietechnieken ............................................................................. 63
Werkcollege....................................................................................................................................... 64
Inleiding ........................................................................................................................................ 64
Casus Maria .................................................................................................................................. 66
Vraag 1 ...................................................................................................................................... 66
Vraag 2 ...................................................................................................................................... 67
Vraag 3 ...................................................................................................................................... 67
Bijkomende vragen ................................................................................................................... 68
EXECUTIEVE FUNCTIES .......................................................................................................................... 69
Therapeutische mogelijkheden ......................................................................................................... 69
INCOG-aanbevelingen................................................................................................................... 69
Functietraining .............................................................................................................................. 71
Strategietraining ........................................................................................................................... 71
Goal Management Training (Levine et al., 2000) ..................................................................... 72
Problem Solving Training (von Cramon & Matthes-von Cramon, 1992) .................................. 72
Omgaan met tijdsdruk (Winkens & Fasotti, 2010) ................................................................... 72
WSTC-methode (Sohlberg en Mateer in van Cranenbugh, 2009) ............................................ 73
Breinbreker werkschema (Warnez & Kopacsi, 2011) ............................................................... 73
Frontomix – werkboek executieve functiestoornissen (Paemeleire, Heirman, Savonet & Van
Beneden, 2009) ........................................................................................................................ 74
Niet Rennen Maar Plannen (Van Veen et al., 2021) ................................................................. 74
Programma’s die training en psycho-educatie combineren ......................................................... 74
Strategietraining voor executieve beperkingen (Thiery & Anthonis, 2008) ............................. 74
Behandeling van het dysexecutief syndroom (Boelen, Spikman, Lamberts, Brouwer & Fasotti,
2012)......................................................................................................................................... 75
Gedragsmatige en emotionele moeilijkheden aanpakken ........................................................... 75
Apathie ..................................................................................................................................... 76
Impulsiviteit (agressie/agitatie) ................................................................................................ 76
Gebruik van meditatie/yoga/mindfulness .................................................................................... 76
Neurofeedback training (NFT) ...................................................................................................... 77
Het gebruik van niet-invasieve neurostimulatie ........................................................................... 77
Transcraniële Direct Current Stimulatie (tDCS) ........................................................................ 78
Transcutane Nervus Vagus Stimulatie (tNVS) ........................................................................... 78
Repetitieve Transcraniële Magnetische Stimulatie (rTMS)....................................................... 78
Werkcollege....................................................................................................................................... 79
“Koude” executieve functies ......................................................................................................... 79
3
, Casus Chris .................................................................................................................................... 82
Vraag 1 ...................................................................................................................................... 82
Vraag 2 ...................................................................................................................................... 83
Vraag 3 ...................................................................................................................................... 83
Gedragsmatige en emotionele moeilijkheden ............................................................................. 85
Apathie ..................................................................................................................................... 85
Impulsiviteit (agressie/agitatie) ................................................................................................ 85
HEMISPATIAAL NEGLECT........................................................................................................................ 86
Therapeutische mogelijkheden ......................................................................................................... 86
Psycho-educatie ............................................................................................................................ 86
Top-downbenaderingen................................................................................................................ 87
Visuele scanning ....................................................................................................................... 87
Verhogen van arousal ............................................................................................................... 87
Bottom-upbenaderingen .............................................................................................................. 87
Sensorische stimulatie .............................................................................................................. 87
Afdekken van het oog ipsilateraal aan het letsel ...................................................................... 88
Vibratie van de nekspieren ....................................................................................................... 88
Prisma-adaptatie ...................................................................................................................... 88
Spiegeltherapie......................................................................................................................... 89
Activatie van de ledematen contralateraal aan het letsel ........................................................ 89
Farmacologische benaderingen .................................................................................................... 89
Nieuwe benaderingen .................................................................................................................. 90
Niet-invasieve hersenstimulatietechnieken ............................................................................. 90
Virtuele realiteit ....................................................................................................................... 90
Werkcollege....................................................................................................................................... 91
Verstoorde interhemisferische balans .......................................................................................... 91
Top-down benaderingen ............................................................................................................... 91
Bottom-up benaderingen ............................................................................................................. 91
Andere technieken ........................................................................................................................ 93
Casus Achmed ............................................................................................................................... 94
Vraag 1 ...................................................................................................................................... 94
Vraag 2 ...................................................................................................................................... 94
Extra vragen .............................................................................................................................. 95
Vraag 3 ................................................................................................................................. 95
Vraag 4 ................................................................................................................................. 95
Vraag 5 ................................................................................................................................. 96
PRIKKELGEVOELIGHEID.......................................................................................................................... 97
Therapeutische mogelijkheden ......................................................................................................... 97
4
,VERMOEIDHEID BIJ PERSONEN MET NEUROLOGISCHE AANDOENINGEN ............................................ 99
Therapeutische mogelijkheden ......................................................................................................... 99
Behandeling van ervaren vermoeidheid..................................................................................... 100
Inspanningsprogramma’s ....................................................................................................... 100
Energiemanagement .............................................................................................................. 100
Cognitieve gedragstherapie .................................................................................................... 101
Mindfulness ............................................................................................................................ 102
Psycho-educatie...................................................................................................................... 102
Behandeling van vermoeibaarheid ............................................................................................. 103
Werkcollege: vermoeidheid ............................................................................................................ 105
Behandeling ................................................................................................................................ 105
De rol van vermijdende coping ................................................................................................... 105
Behandeling van vermoeidheid .................................................................................................. 105
Werkcollege: prikkelgevoeligheid ................................................................................................... 108
De rol van vermijdende coping ................................................................................................... 108
Behandeling van verhoogde prikkelgevoeligheid ....................................................................... 108
Casus Jo ........................................................................................................................................... 108
Vraag 1 ........................................................................................................................................ 108
Vraag 2 ........................................................................................................................................ 109
Vraag 3 ........................................................................................................................................ 110
Extra vraag .................................................................................................................................. 111
PARTICIPATIE NA NAH .......................................................................................................................... 112
Rijgeschiktheid ................................................................................................................................ 112
Wetgevende achtergrond ........................................................................................................... 113
Rijgeschiktheidsevaluatie............................................................................................................ 114
Algemene procedure .............................................................................................................. 114
Medische criteria .................................................................................................................... 115
Algemeen ........................................................................................................................... 115
Neurologische aandoeningen ............................................................................................ 115
Geestelijke aandoeningen .................................................................................................. 116
Codes op het rijbewijs ............................................................................................................ 116
Rol van het CARA .................................................................................................................... 116
Rijgeschiktheid: medisch, neuropsychologisch en rijpraktisch ................................................... 117
Algemeen................................................................................................................................ 117
Multidisciplinaire aanpak in België......................................................................................... 118
Neuropsychologisch onderzoek .................................................................................................. 118
Screening assessment ....................................................................................................... 118
Screeningsinstrumenten in de rijgeschiktheid ................................................................... 118
5
, Neuropsychologische assessment in de rijgeschiktheid .................................................... 119
Belangrijke neuropsychologische functies in rijgeschiktheid ................................................. 119
Vertaling van cognitieve functies naar de rijktaak ................................................................. 120
Testafname en -interpretatie .................................................................................................. 123
Neuropsychologisch onderzoek in de klinische settings ........................................................ 123
Neuropsycholoog in buitenlandse rijgeschiktheidsprocedures .................................................. 124
Arbeidsreïntegratie (RTW) .............................................................................................................. 124
Tewerkstelling na NAH ................................................................................................................ 124
Gevolgen van NAH en impact op arbeidsre-integratie ............................................................... 125
Cognitieve gevolgen ............................................................................................................... 126
Vermoeidheid ......................................................................................................................... 126
Stemmings-/gedragsproblemen ............................................................................................. 127
Fysieke gevolgen ..................................................................................................................... 127
Epilepsie ................................................................................................................................. 127
Voorspellende factoren werkhervatting na NAH ........................................................................ 127
Functies & anatomische eigenschappen ................................................................................ 128
Activiteiten en participatie ..................................................................................................... 128
Persoonlijke factoren .............................................................................................................. 128
Externe factoren ..................................................................................................................... 128
Arbeidsrevalidatie ....................................................................................................................... 129
Financiering ............................................................................................................................ 130
Timing: vroeg aandacht besteden aan werk .......................................................................... 130
Actoren betrokken bij arbeidsre-integratie ............................................................................ 131
Stappenplan AR ...................................................................................................................... 131
Identificatie van werkgerichte hulpvraag ........................................................................... 131
Bepaling van “afstand” tot werk ........................................................................................ 132
Verkleinen van “afstand” tot werk ..................................................................................... 133
Re-integratie op werkvloer: re-integratie-advies als resultaat van AR............................... 133
Duurzame opvolging .......................................................................................................... 134
VERMINDERD ZIEKTE-INZICHT NA NAH: “HEB IK EEN PROBLEEM, DAN?” ......................................... 136
Inleiding........................................................................................................................................... 136
Verminderd ziekte-inzicht: oorzaken en gevolgen .......................................................................... 136
Wat willen mensen met hersenletsel? ....................................................................................... 136
Hersenletsel ................................................................................................................................ 136
Inzichtsproblemen ...................................................................................................................... 136
Verschil ziektebesef en ziekte-inzicht ......................................................................................... 136
Oorzaken verminderd inzicht ...................................................................................................... 137
Neurologische aandoening..................................................................................................... 138
6
, Psychologische factoren ......................................................................................................... 139
Sociale factoren ...................................................................................................................... 139
Gevolgen van verminderd inzicht ............................................................................................... 139
Waarom is inzicht belangrijk? ..................................................................................................... 140
Diagnostiek en therapeutische mogelijkheden............................................................................... 140
Diagnostiek van verminderd inzicht ........................................................................................... 140
Therapeutische mogelijkheden .................................................................................................. 141
Overzicht behandelmodellen ................................................................................................. 141
Aanbevelingen voor behandeling ........................................................................................... 142
Medicamenteuze behandeling ............................................................................................... 144
Belang van het systeem .......................................................................................................... 144
Vragen ......................................................................................................................................... 144
VZK methode................................................................................................................................... 145
Herkenbaar? ............................................................................................................................... 145
Andere modellen ........................................................................................................................ 146
Model van Crosson ................................................................................................................. 146
Comprehensive Dynamic Interactional Model (CDIM)........................................................... 146
Andere modellen .................................................................................................................... 146
Predictive processing theorie ................................................................................................. 146
Onderzoeken............................................................................................................................... 150
Tactiek ......................................................................................................................................... 151
BEHANDELING VAN MOTORISCHE PROBLEMEN ................................................................................. 153
Neurologische aandoeningen ......................................................................................................... 153
Motorische problemen en ICF-model ............................................................................................. 154
Motorische behandeling ................................................................................................................. 157
Interprofessionele samenwerking? ................................................................................................. 160
Therapeutische mogelijkheden ....................................................................................................... 161
Methodes uit de kinesi- en ergotherapie ................................................................................... 161
Transdisciplinaire toepassing van een gedragstherapeutische benadering op de
bewegingsuitvoering: “Contrained-Induced Movement Therapy” ............................................ 161
Spiegeltherapie en visuomotorisch observatieleren .................................................................. 162
Niet-invasieve neuromodulatie................................................................................................... 162
NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE BIJ KINDEREN EN JONGEREN ................................................ 164
Pulderbos ........................................................................................................................................ 164
Doelgroepen ............................................................................................................................... 164
Werking ....................................................................................................................................... 165
Kinderen en jongeren als doelgroep........................................................................................... 165
Prognose en verloop van herstel ............................................................................................ 165
7
, Behandeling: bepalen van doelen .......................................................................................... 165
Modules NAH: rol psycholoog ......................................................................................................... 166
Module diagnostiek: wat is het? ................................................................................................. 166
Module neuropsychologische revalidatie: voor wie? ................................................................. 167
Module neurorevalidatie voor kind met verminderd bewustzijn ............................................... 168
Verminderd bewustzijn .......................................................................................................... 168
Revalidatieaspecten uitlokken ................................................................................................ 168
Meten is weten: gebruik van meetinstrumenten................................................................... 169
Module intensieve interdisciplinaire revalidatie ........................................................................ 169
Revalidatiepsycholoog als octopus.................................................................................................. 170
8
,NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
Vele dagdagelijkse dingen zijn niet meer vanzelfsprekend voor mensen met een neurologische
aandoening mogelijke bron van frustratie en verlies aan zelfstandigheid
Neuropsychologische revalidatie: behandelvorm die zich richt op het optimaliseren van functioneren
en levenskwaliteit van mensen met cognitieve, emotionele en gedragsmatige beperkingen als gevolg
van een neurologische aandoening
o Mogelijkheid om terug zelfstandiger te worden en betekenisvol leven te leiden
o Dagelijks functioneren verbeteren binnen grenzen van blijvende beperkingen medische
zorg: genezing
NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE: DOEL, AANPAK EN KLINISCHE BETEKENIS
GESCHIEDENIS VAN DE NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
Wortels reiken ver terug in de tijd
o Oude Egypte: verzameling van kennis over hersenstructuren en experimenteren met
ingrepen, bv. schedeltrepanatie
o Griekse filosoof Aristoteles: situeerde cognitieve functies in het hart remde vroege
vooruitgang af
o Vesalius, Willis, Wernicke en Broca: fundamenten voor moderne inzicht in hersenstructuren
en functielocalisatie
Eerste wereldoorlog: meer functionele benadering
o Nieuwe manieren gezocht om soldaten met hersenschade te begeleiden
o Nadruk dat mensen niet enkel verloren functies moesten herwinnen maar zich ook moeten
aanpassen aan nieuwe levensrealiteit
o Begin van een meer dynamisch en mensgericht denken over herstel
Tweede wereldoorlog: cruciale bijdrage van Luria door cognitieve stoornissen systematisch in
verband te brengen met plaats van hersenletsel en inzichten om te zetten in praktische
behandelmethoden basis van cognitieve revalidatie
Jaren 1970:
o Ontwikkeling integratieve revalidatieprogramma’s waarin cognitieve training, psychologische
ondersteuning en gezinsbegeleiding werden samengebracht begin bredere
biopsychosociale visie
o Hierop verder gebouwd: introductie holistische behandelmodellen met focus op functioneel
herstel en zingeving, levenskwaliteit en context
Verandering organisatie van zorg: van monodisciplinaire naar geïntegreerde samenwerkingsvorm
Historische ontwikkeling vormt voedingsbodem voor drie pijlers van neuropsychologische revalidatie
EEN DYNAMISCH PROCES
Behandeling wordt voortdurend afgestemd op veranderende doelen, mogelijkheden en behoeften
van de patiënt
Inhoud en intensiteit van het traject hangt sterk af van de fase van herstel, bv. in de vroege fase focus
op stabilisatie en herwinnen van basisfuncties en naarmate herstel vordert, focus op zingeving,
hervinden van zelfstandigheid, hernemen van sociale rollen en participatie
9
, Patiënt neemt een zo actief mogelijke rol op zich en ook mantelzorgers en andere betrokkenen uit
sociale omgeving maken deel uit van de samenwerking
Proces is uniek en flexibel en er is geen standaardaanpak die voor iedereen geldt
EEN HOLISTISCHE BENADERING
Benadering van een persoon met een probleem, hier op vlak van de hersenen, met insteek vanuit
somatische wetenschappen
Mens wordt benaderd in zijn geheel, i.e. lichamelijk, cognitief, emotioneel en sociaal gereduceerd
tot een stoornis
Systematische aanpak van directe gevolgen, bv. geheugenstoornissen, emotionele problemen, en
indirecte gevolgen, bv. veranderende sociale rollen, verlies van autonomie
Rekening houden met bevorderende, bv. sterk sociaal netwerk, en belemmerende, bv. culturele
barrières, taalbarrières, factoren die voor aandoening aanwezig waren
Revalidatieproces krijgt hierdoor unieke invulling, afgestemd op individuele gevolgen van aandoening
en premorbide situatie
EEN TRANSDISCIPLINAIRE AANPAK ALS STREVEN
Neuropsychologische revalidatie wordt door verschillende zorgverleners uitgevoerd
Teammodel ontwikkelde zich van een multidisciplinaire aanpak, waar verschillende professionals
naast elkaar werken, naar een interdisciplinaire samenwerking, waar gemeenschappelijke
behandeldoelen centraal staan
Transdisciplinaire aanpak:
o Grenzen tussen disciplines vervagen en teamleden dragen gezamenlijk verantwoordelijkheid
voor behandelproces
o Meest geïntegreerde vorm van samenwerking
o Vereist intensief overleg, voortdurende afstemming en actief delen van expertise
o Denken in dezelfde richting
Samenhangend en patiëntgericht behandelproces
10
NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE................................................................................................... 9
Neuropsychologische revalidatie: doel, aanpak en klinische betekenis ............................................. 9
Geschiedenis van de neuropsychologische revalidatie .................................................................. 9
Een dynamisch proces .................................................................................................................... 9
Een holistische benadering ........................................................................................................... 10
Een transdisciplinaire aanpak als streven ..................................................................................... 10
Klinische en maatschappelijke relevantie ..................................................................................... 11
Begrippenkader ............................................................................................................................ 11
Herstel na hersenletsel: mechanismen en verklarende modellen.................................................... 12
Vormen van herstel ....................................................................................................................... 12
Neuroplasticiteit: de basis van herstel en aanpassing .................................................................. 12
Spontaan herstel en compensatie ............................................................................................ 12
Training-geïnduceerd herstel: ervaringsafhankelijke plasticiteit .............................................. 15
Factoren die herstel beïnvloeden ................................................................................................. 15
Functioneren in context: het ICF-model als revalidatiekader ....................................................... 16
Van functietraining tot participatie: interventiestrategieën in de praktijk ....................................... 17
Functietraining: herstelgerichte cognitieve oefening ................................................................... 18
Vaardigheids- en strategietraining: effectief leren omgaan met beperkingen ............................. 18
Vaardigheidstraining ................................................................................................................. 19
Strategietraining ....................................................................................................................... 19
Omgevingsaanpassingen: structuur en ondersteuning voor het dagelijks functioneren ............. 19
Psycho-educatie en emotionele verwerking: inzicht, acceptatie en veerkracht .......................... 20
Diagnostiek als leidraad: van klinisch inzicht tot doelgerichte behandeling in neuropsychologische
revalidatie.......................................................................................................................................... 21
Van meting naar inzicht: een holistische diagnostische inventarisatie ........................................ 21
Van inzicht naar actie: behandelplanning ..................................................................................... 22
Van actie naar resultaat: evaluatie van een behandeling ............................................................. 26
Inleiding .................................................................................................................................... 26
ABAB single case design ........................................................................................................... 27
Multiple baseline design .......................................................................................................... 28
Ongecontroleerde interventiestudie ........................................................................................ 29
Randomized clinical trial (RCT) ................................................................................................. 30
Single case experimental design (SCED) ................................................................................... 32
Enkele aandachtspunten .......................................................................................................... 32
Evidence-based werken: kiezen en verantwoorden van interventies............................................... 33
Casus ............................................................................................................................................. 34
Technologie en innovatie in revalidatie: kansen voor de toekomst .................................................. 38
1
, Digitale hulpmiddelen: van apps tot wearables ........................................................................... 38
Virtual reality: oefenen in gesimuleerde omgeving...................................................................... 38
Neuromodulatie: experimenteel en potentieel veelbelovend ..................................................... 38
Neurofeedback: hersenactiviteit meten in real-life ...................................................................... 39
Artificiële intelligentie en gepersonaliseerde revalidatie ............................................................. 40
Andere .......................................................................................................................................... 40
Samenvatting: technologie als ondersteuning, niet als vervanging ............................................. 40
Slotbeschouwing: samen werken aan herstel en participate ........................................................... 41
AANDACHT ............................................................................................................................................ 42
Revalidatie ......................................................................................................................................... 42
Psycho-educatie ............................................................................................................................ 43
Functietraining .............................................................................................................................. 44
Strategietraining ........................................................................................................................... 45
Interne strategieën ................................................................................................................... 46
Externe strategieën .................................................................................................................. 47
Aanpassingen aan de omgeving ................................................................................................... 47
Mindfulness .................................................................................................................................. 48
Neurofeedback en niet-invasieve hersenstimulatie ..................................................................... 48
Farmacologische behandeling ...................................................................................................... 49
Werkcollege....................................................................................................................................... 49
Diagnostiek ................................................................................................................................... 50
Casus Albert .................................................................................................................................. 50
Vraag 1 ...................................................................................................................................... 50
Vraag 2 ...................................................................................................................................... 51
Aandacht ....................................................................................................................................... 51
Mentale snelheid .......................................................................................................................... 53
Mentale snelheid en aandacht ..................................................................................................... 55
Voor- en nadelen van verschillende trainingen ............................................................................ 55
Verschillende fasen in revalidatie ................................................................................................. 56
GEHEUGEN ............................................................................................................................................ 57
Therapeutische mogelijkheden ......................................................................................................... 57
Inleiding ........................................................................................................................................ 57
Cognitieve stimulatie ................................................................................................................ 58
Cognitieve training ................................................................................................................... 58
Strategie- en compensatietraining ............................................................................................... 59
Compensatiestrategieën ............................................................................................................... 59
Multimodale trainingen ................................................................................................................ 61
Interventies met behulp van technologie ..................................................................................... 62
2
, Exergames en game-gebaseerde cognitieve therapieën .......................................................... 62
Virtual reality (VR) .................................................................................................................... 63
Niet-invasieve hersenstimulatietechnieken ............................................................................. 63
Werkcollege....................................................................................................................................... 64
Inleiding ........................................................................................................................................ 64
Casus Maria .................................................................................................................................. 66
Vraag 1 ...................................................................................................................................... 66
Vraag 2 ...................................................................................................................................... 67
Vraag 3 ...................................................................................................................................... 67
Bijkomende vragen ................................................................................................................... 68
EXECUTIEVE FUNCTIES .......................................................................................................................... 69
Therapeutische mogelijkheden ......................................................................................................... 69
INCOG-aanbevelingen................................................................................................................... 69
Functietraining .............................................................................................................................. 71
Strategietraining ........................................................................................................................... 71
Goal Management Training (Levine et al., 2000) ..................................................................... 72
Problem Solving Training (von Cramon & Matthes-von Cramon, 1992) .................................. 72
Omgaan met tijdsdruk (Winkens & Fasotti, 2010) ................................................................... 72
WSTC-methode (Sohlberg en Mateer in van Cranenbugh, 2009) ............................................ 73
Breinbreker werkschema (Warnez & Kopacsi, 2011) ............................................................... 73
Frontomix – werkboek executieve functiestoornissen (Paemeleire, Heirman, Savonet & Van
Beneden, 2009) ........................................................................................................................ 74
Niet Rennen Maar Plannen (Van Veen et al., 2021) ................................................................. 74
Programma’s die training en psycho-educatie combineren ......................................................... 74
Strategietraining voor executieve beperkingen (Thiery & Anthonis, 2008) ............................. 74
Behandeling van het dysexecutief syndroom (Boelen, Spikman, Lamberts, Brouwer & Fasotti,
2012)......................................................................................................................................... 75
Gedragsmatige en emotionele moeilijkheden aanpakken ........................................................... 75
Apathie ..................................................................................................................................... 76
Impulsiviteit (agressie/agitatie) ................................................................................................ 76
Gebruik van meditatie/yoga/mindfulness .................................................................................... 76
Neurofeedback training (NFT) ...................................................................................................... 77
Het gebruik van niet-invasieve neurostimulatie ........................................................................... 77
Transcraniële Direct Current Stimulatie (tDCS) ........................................................................ 78
Transcutane Nervus Vagus Stimulatie (tNVS) ........................................................................... 78
Repetitieve Transcraniële Magnetische Stimulatie (rTMS)....................................................... 78
Werkcollege....................................................................................................................................... 79
“Koude” executieve functies ......................................................................................................... 79
3
, Casus Chris .................................................................................................................................... 82
Vraag 1 ...................................................................................................................................... 82
Vraag 2 ...................................................................................................................................... 83
Vraag 3 ...................................................................................................................................... 83
Gedragsmatige en emotionele moeilijkheden ............................................................................. 85
Apathie ..................................................................................................................................... 85
Impulsiviteit (agressie/agitatie) ................................................................................................ 85
HEMISPATIAAL NEGLECT........................................................................................................................ 86
Therapeutische mogelijkheden ......................................................................................................... 86
Psycho-educatie ............................................................................................................................ 86
Top-downbenaderingen................................................................................................................ 87
Visuele scanning ....................................................................................................................... 87
Verhogen van arousal ............................................................................................................... 87
Bottom-upbenaderingen .............................................................................................................. 87
Sensorische stimulatie .............................................................................................................. 87
Afdekken van het oog ipsilateraal aan het letsel ...................................................................... 88
Vibratie van de nekspieren ....................................................................................................... 88
Prisma-adaptatie ...................................................................................................................... 88
Spiegeltherapie......................................................................................................................... 89
Activatie van de ledematen contralateraal aan het letsel ........................................................ 89
Farmacologische benaderingen .................................................................................................... 89
Nieuwe benaderingen .................................................................................................................. 90
Niet-invasieve hersenstimulatietechnieken ............................................................................. 90
Virtuele realiteit ....................................................................................................................... 90
Werkcollege....................................................................................................................................... 91
Verstoorde interhemisferische balans .......................................................................................... 91
Top-down benaderingen ............................................................................................................... 91
Bottom-up benaderingen ............................................................................................................. 91
Andere technieken ........................................................................................................................ 93
Casus Achmed ............................................................................................................................... 94
Vraag 1 ...................................................................................................................................... 94
Vraag 2 ...................................................................................................................................... 94
Extra vragen .............................................................................................................................. 95
Vraag 3 ................................................................................................................................. 95
Vraag 4 ................................................................................................................................. 95
Vraag 5 ................................................................................................................................. 96
PRIKKELGEVOELIGHEID.......................................................................................................................... 97
Therapeutische mogelijkheden ......................................................................................................... 97
4
,VERMOEIDHEID BIJ PERSONEN MET NEUROLOGISCHE AANDOENINGEN ............................................ 99
Therapeutische mogelijkheden ......................................................................................................... 99
Behandeling van ervaren vermoeidheid..................................................................................... 100
Inspanningsprogramma’s ....................................................................................................... 100
Energiemanagement .............................................................................................................. 100
Cognitieve gedragstherapie .................................................................................................... 101
Mindfulness ............................................................................................................................ 102
Psycho-educatie...................................................................................................................... 102
Behandeling van vermoeibaarheid ............................................................................................. 103
Werkcollege: vermoeidheid ............................................................................................................ 105
Behandeling ................................................................................................................................ 105
De rol van vermijdende coping ................................................................................................... 105
Behandeling van vermoeidheid .................................................................................................. 105
Werkcollege: prikkelgevoeligheid ................................................................................................... 108
De rol van vermijdende coping ................................................................................................... 108
Behandeling van verhoogde prikkelgevoeligheid ....................................................................... 108
Casus Jo ........................................................................................................................................... 108
Vraag 1 ........................................................................................................................................ 108
Vraag 2 ........................................................................................................................................ 109
Vraag 3 ........................................................................................................................................ 110
Extra vraag .................................................................................................................................. 111
PARTICIPATIE NA NAH .......................................................................................................................... 112
Rijgeschiktheid ................................................................................................................................ 112
Wetgevende achtergrond ........................................................................................................... 113
Rijgeschiktheidsevaluatie............................................................................................................ 114
Algemene procedure .............................................................................................................. 114
Medische criteria .................................................................................................................... 115
Algemeen ........................................................................................................................... 115
Neurologische aandoeningen ............................................................................................ 115
Geestelijke aandoeningen .................................................................................................. 116
Codes op het rijbewijs ............................................................................................................ 116
Rol van het CARA .................................................................................................................... 116
Rijgeschiktheid: medisch, neuropsychologisch en rijpraktisch ................................................... 117
Algemeen................................................................................................................................ 117
Multidisciplinaire aanpak in België......................................................................................... 118
Neuropsychologisch onderzoek .................................................................................................. 118
Screening assessment ....................................................................................................... 118
Screeningsinstrumenten in de rijgeschiktheid ................................................................... 118
5
, Neuropsychologische assessment in de rijgeschiktheid .................................................... 119
Belangrijke neuropsychologische functies in rijgeschiktheid ................................................. 119
Vertaling van cognitieve functies naar de rijktaak ................................................................. 120
Testafname en -interpretatie .................................................................................................. 123
Neuropsychologisch onderzoek in de klinische settings ........................................................ 123
Neuropsycholoog in buitenlandse rijgeschiktheidsprocedures .................................................. 124
Arbeidsreïntegratie (RTW) .............................................................................................................. 124
Tewerkstelling na NAH ................................................................................................................ 124
Gevolgen van NAH en impact op arbeidsre-integratie ............................................................... 125
Cognitieve gevolgen ............................................................................................................... 126
Vermoeidheid ......................................................................................................................... 126
Stemmings-/gedragsproblemen ............................................................................................. 127
Fysieke gevolgen ..................................................................................................................... 127
Epilepsie ................................................................................................................................. 127
Voorspellende factoren werkhervatting na NAH ........................................................................ 127
Functies & anatomische eigenschappen ................................................................................ 128
Activiteiten en participatie ..................................................................................................... 128
Persoonlijke factoren .............................................................................................................. 128
Externe factoren ..................................................................................................................... 128
Arbeidsrevalidatie ....................................................................................................................... 129
Financiering ............................................................................................................................ 130
Timing: vroeg aandacht besteden aan werk .......................................................................... 130
Actoren betrokken bij arbeidsre-integratie ............................................................................ 131
Stappenplan AR ...................................................................................................................... 131
Identificatie van werkgerichte hulpvraag ........................................................................... 131
Bepaling van “afstand” tot werk ........................................................................................ 132
Verkleinen van “afstand” tot werk ..................................................................................... 133
Re-integratie op werkvloer: re-integratie-advies als resultaat van AR............................... 133
Duurzame opvolging .......................................................................................................... 134
VERMINDERD ZIEKTE-INZICHT NA NAH: “HEB IK EEN PROBLEEM, DAN?” ......................................... 136
Inleiding........................................................................................................................................... 136
Verminderd ziekte-inzicht: oorzaken en gevolgen .......................................................................... 136
Wat willen mensen met hersenletsel? ....................................................................................... 136
Hersenletsel ................................................................................................................................ 136
Inzichtsproblemen ...................................................................................................................... 136
Verschil ziektebesef en ziekte-inzicht ......................................................................................... 136
Oorzaken verminderd inzicht ...................................................................................................... 137
Neurologische aandoening..................................................................................................... 138
6
, Psychologische factoren ......................................................................................................... 139
Sociale factoren ...................................................................................................................... 139
Gevolgen van verminderd inzicht ............................................................................................... 139
Waarom is inzicht belangrijk? ..................................................................................................... 140
Diagnostiek en therapeutische mogelijkheden............................................................................... 140
Diagnostiek van verminderd inzicht ........................................................................................... 140
Therapeutische mogelijkheden .................................................................................................. 141
Overzicht behandelmodellen ................................................................................................. 141
Aanbevelingen voor behandeling ........................................................................................... 142
Medicamenteuze behandeling ............................................................................................... 144
Belang van het systeem .......................................................................................................... 144
Vragen ......................................................................................................................................... 144
VZK methode................................................................................................................................... 145
Herkenbaar? ............................................................................................................................... 145
Andere modellen ........................................................................................................................ 146
Model van Crosson ................................................................................................................. 146
Comprehensive Dynamic Interactional Model (CDIM)........................................................... 146
Andere modellen .................................................................................................................... 146
Predictive processing theorie ................................................................................................. 146
Onderzoeken............................................................................................................................... 150
Tactiek ......................................................................................................................................... 151
BEHANDELING VAN MOTORISCHE PROBLEMEN ................................................................................. 153
Neurologische aandoeningen ......................................................................................................... 153
Motorische problemen en ICF-model ............................................................................................. 154
Motorische behandeling ................................................................................................................. 157
Interprofessionele samenwerking? ................................................................................................. 160
Therapeutische mogelijkheden ....................................................................................................... 161
Methodes uit de kinesi- en ergotherapie ................................................................................... 161
Transdisciplinaire toepassing van een gedragstherapeutische benadering op de
bewegingsuitvoering: “Contrained-Induced Movement Therapy” ............................................ 161
Spiegeltherapie en visuomotorisch observatieleren .................................................................. 162
Niet-invasieve neuromodulatie................................................................................................... 162
NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE BIJ KINDEREN EN JONGEREN ................................................ 164
Pulderbos ........................................................................................................................................ 164
Doelgroepen ............................................................................................................................... 164
Werking ....................................................................................................................................... 165
Kinderen en jongeren als doelgroep........................................................................................... 165
Prognose en verloop van herstel ............................................................................................ 165
7
, Behandeling: bepalen van doelen .......................................................................................... 165
Modules NAH: rol psycholoog ......................................................................................................... 166
Module diagnostiek: wat is het? ................................................................................................. 166
Module neuropsychologische revalidatie: voor wie? ................................................................. 167
Module neurorevalidatie voor kind met verminderd bewustzijn ............................................... 168
Verminderd bewustzijn .......................................................................................................... 168
Revalidatieaspecten uitlokken ................................................................................................ 168
Meten is weten: gebruik van meetinstrumenten................................................................... 169
Module intensieve interdisciplinaire revalidatie ........................................................................ 169
Revalidatiepsycholoog als octopus.................................................................................................. 170
8
,NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
Vele dagdagelijkse dingen zijn niet meer vanzelfsprekend voor mensen met een neurologische
aandoening mogelijke bron van frustratie en verlies aan zelfstandigheid
Neuropsychologische revalidatie: behandelvorm die zich richt op het optimaliseren van functioneren
en levenskwaliteit van mensen met cognitieve, emotionele en gedragsmatige beperkingen als gevolg
van een neurologische aandoening
o Mogelijkheid om terug zelfstandiger te worden en betekenisvol leven te leiden
o Dagelijks functioneren verbeteren binnen grenzen van blijvende beperkingen medische
zorg: genezing
NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE: DOEL, AANPAK EN KLINISCHE BETEKENIS
GESCHIEDENIS VAN DE NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
Wortels reiken ver terug in de tijd
o Oude Egypte: verzameling van kennis over hersenstructuren en experimenteren met
ingrepen, bv. schedeltrepanatie
o Griekse filosoof Aristoteles: situeerde cognitieve functies in het hart remde vroege
vooruitgang af
o Vesalius, Willis, Wernicke en Broca: fundamenten voor moderne inzicht in hersenstructuren
en functielocalisatie
Eerste wereldoorlog: meer functionele benadering
o Nieuwe manieren gezocht om soldaten met hersenschade te begeleiden
o Nadruk dat mensen niet enkel verloren functies moesten herwinnen maar zich ook moeten
aanpassen aan nieuwe levensrealiteit
o Begin van een meer dynamisch en mensgericht denken over herstel
Tweede wereldoorlog: cruciale bijdrage van Luria door cognitieve stoornissen systematisch in
verband te brengen met plaats van hersenletsel en inzichten om te zetten in praktische
behandelmethoden basis van cognitieve revalidatie
Jaren 1970:
o Ontwikkeling integratieve revalidatieprogramma’s waarin cognitieve training, psychologische
ondersteuning en gezinsbegeleiding werden samengebracht begin bredere
biopsychosociale visie
o Hierop verder gebouwd: introductie holistische behandelmodellen met focus op functioneel
herstel en zingeving, levenskwaliteit en context
Verandering organisatie van zorg: van monodisciplinaire naar geïntegreerde samenwerkingsvorm
Historische ontwikkeling vormt voedingsbodem voor drie pijlers van neuropsychologische revalidatie
EEN DYNAMISCH PROCES
Behandeling wordt voortdurend afgestemd op veranderende doelen, mogelijkheden en behoeften
van de patiënt
Inhoud en intensiteit van het traject hangt sterk af van de fase van herstel, bv. in de vroege fase focus
op stabilisatie en herwinnen van basisfuncties en naarmate herstel vordert, focus op zingeving,
hervinden van zelfstandigheid, hernemen van sociale rollen en participatie
9
, Patiënt neemt een zo actief mogelijke rol op zich en ook mantelzorgers en andere betrokkenen uit
sociale omgeving maken deel uit van de samenwerking
Proces is uniek en flexibel en er is geen standaardaanpak die voor iedereen geldt
EEN HOLISTISCHE BENADERING
Benadering van een persoon met een probleem, hier op vlak van de hersenen, met insteek vanuit
somatische wetenschappen
Mens wordt benaderd in zijn geheel, i.e. lichamelijk, cognitief, emotioneel en sociaal gereduceerd
tot een stoornis
Systematische aanpak van directe gevolgen, bv. geheugenstoornissen, emotionele problemen, en
indirecte gevolgen, bv. veranderende sociale rollen, verlies van autonomie
Rekening houden met bevorderende, bv. sterk sociaal netwerk, en belemmerende, bv. culturele
barrières, taalbarrières, factoren die voor aandoening aanwezig waren
Revalidatieproces krijgt hierdoor unieke invulling, afgestemd op individuele gevolgen van aandoening
en premorbide situatie
EEN TRANSDISCIPLINAIRE AANPAK ALS STREVEN
Neuropsychologische revalidatie wordt door verschillende zorgverleners uitgevoerd
Teammodel ontwikkelde zich van een multidisciplinaire aanpak, waar verschillende professionals
naast elkaar werken, naar een interdisciplinaire samenwerking, waar gemeenschappelijke
behandeldoelen centraal staan
Transdisciplinaire aanpak:
o Grenzen tussen disciplines vervagen en teamleden dragen gezamenlijk verantwoordelijkheid
voor behandelproces
o Meest geïntegreerde vorm van samenwerking
o Vereist intensief overleg, voortdurende afstemming en actief delen van expertise
o Denken in dezelfde richting
Samenhangend en patiëntgericht behandelproces
10
