DEEL 1: WAT IS BESTUURSKUNDE?
HOOFDSTUK 1: SFEREN IN DE SAMENLEVING
SFEREN VANUIT HET INDIVIDU BEKEKEN
Besturen = Sturen = Vormgeven aan de samenleving (en de rol die de overheid daarin speelt)
Meta-analyse: we kijken naar de manier waarop we kijken naar onze samenleving om dan vervolgens
over de rol van de staat + de organisatie van de overheid na te denken -> gemeenschappelijk kijken &
beeldtaal waarmee we elkaar begrijpen
• Samenleving = politiek georganiseerde verbanden, met relativering van de
territoriale grenzen en het door elkaar lopen van politieke gemeenschappen (breed:
wereld, eng: gemeente)
• Samenleving bestaat uit verhouding tussen 4 sferen, die elk hun eigen kenmerken
hebben: staat, gemeenschappen, markt & ‘civil society’
• Ontsnappen aan de sferen is onmogelijk als lid van een bepaalde samenleving
• Sferen zijn de bouwblokken in en van elke samenleving
• Staan in verband met elkaar, kunnen elkaar beïnvloeden & zijn in tijd/ruimte
veranderbaar
• Samenleving bestaat ook uit categorieën (lijnen) waarmee de organisaties die actief
zijn in deze sferen worden ingedeeld
1. Publiek - privaat: iedereen krijgt toegang (publiekelijk) vs eigendom
2. Formeel - informeel: concrete wetten/regels vs geen bv; vriendengroep
3. Profit - non-profit: winstoogmerk/meerwaarde vs maatschappelijk doel
HET INDIVIDU IN DE GEMEENSCHAP
Gemeenschap = verenigingen en sociale verbanden bv; jeugdbewegingen, gezin, vrienden, …
• Privaat-informeel -> bv; gezin, vriendenkring, relaties, ...
• Informeel -> geen concrete regels of procedures
• Op liefde en loyauteit/vrijwilligheid gebaseerd -> horizontale en machtsvrije relaties (in
theorie)
• Geen dwang, vrije keuze (in theorie) -> soms wel geweld, geen autonomie, sociale druk, …
• Rechten en vrijheden (in theorie) -> zelf beslissen
1
,In de praktijk vrijheden begrensd:
• Sociaaleconomische positie (armoede)
• Onderlinge afhankelijkheid (man-vrouw)
• Door overheid
o Zo zijn seksuele voorkeur en religieuze vrijheid niet in elk land deel van de privésfeer,
maar worden deze soms strikt beperkt door de staat
ACTUA: Poolse vicepremier ‘Heel Polen moet een LGBT-vrije zone zijn’ -> staat bepaalt hoe je je moet
uiten qua seksualiteit
HET INDIVIDU EN DE STAAT
Staat = het geheel van overheden en (publiekelijke) instellingen die optreden voor het algemeen
belang en die ons kunnen verplichten, stimuleren of hinderen in wat we doen, (bindende
beslissingen) maar waar we als burgers ook een ‘voice’ in hebben (bv; bij verkiezingen, protesten,
vrijheid van meningsuiting).
• Op elk moment hebben we met de staat te maken bv; wegen, De Lijn
• Via geheel van wetten, decreten en voorschriften ➔ Dwang
o De staat kan met legitiem gezag dwingend optreden: De staat heeft dus dwang (kan
als exclusief kenmerk dwingen), bv; belastingen laten betalen, wetten respecteren, …
o <-> voice = burgers kunnen hun ‘stem’ of mening laten verhoren en kunnen dus het
beeld mee vormgeven door te stemmen tijdens de verkiezingen of protesteren …
• De staat kan ‘groot’ of ‘klein’ zijn
o Financieel: hoeveel spendeert de overheid?
o Psychologisch: hoe aanwezig is de overheid? Vraagstukken privacy …
Overheden = het politieke systeem op alle niveaus alsook de rechterlijke machten en de
administraties die beslissingen uitvoeren en bekrachtigen
• Wetgevende macht
• Uitvoerende macht
• Rechterlijke macht
• De scheiding der machten varieert van land tot land en is soms zelfs helemaal afwezig.
ACTUA: Belgische overheid spendeert 54,3 procent van onze economie, zo zijn we bij de ‘absolute top’
in Europa; Vingerafdrukken op identiteitskaart wordt verplicht in hele EU
DE MARKT
Markt = private sector waarbij men functioneel via vraag & aanbod. De markt zorgt voor welvaart,
werk, inkomen & belastingen. De burger is een klant/consument. Op de markt functioneren vooral
bedrijven of profit-organisaties
2
,Marksturing = voor sommige aspecten kan de markt de samenleving beter organiseren dan de staat.
Hierbij gaat de wet van vraag en aanbod in werking. (≠ monopolie)
Ruil = verhoudingen in markten steunen op ruil; geld van de consument voor producten/diensten van
bedrijven
Exit = consument kan de markt verlaten wanneer die wilt
Privatisering = bedrijven (private organisaties) die het gaan organiseren i.p.v. staat (publiek)
• ‘Exit’ als optie
o Consumenten kunnen zelf beslissen om een markt te verlaten door een product niet
meer te kopen
O Dit is in de staatsfeer onmogelijk
ACTUA: Gedeeltelijke privatisering openbaar vervoer
DE ‘CIVIL SOCIETY’
Civil society = sfeer van het maatschappelijk middenveld, organisatie opgericht door burgers die
trachten maatschappelijke doelen na te streven. Bovendien is het de bedoeling dat deze doelen ook
op de politieke agenda komen te staan. -> civil society als term i.p.v. middenveld om afstand te nemen
van verzuilde organisaties bv; Boerenbond, Testaankoop, …
Belang = empowerment = de civil society versterkt mensen individueel en versterkt ze door de
samenwerking met andere mensen (druk uitoefenen private sfeer)
• Burgers organiseren zich op basis van vertrouwen (= burgers vertrouwen elkaar in de
organisatie -> sociaal kapitaal))
• Burgerverenigingen in alle mogelijke vormen bv; sport, cultuur, vrije tijd, …
o Niet enkel vakbonden of mutualiteiten
• Positie t.o.v. overheid en markt gebaseerd op belangenvereniging ➔ constant de overheid
wakker houden en belangen kenbaar maken
o <-> gemeenschappen: formeel georganiseerd met regels & procedures
Voorbeelden:
• Invloed op private sfeer: Beeld van leden LGBTQ+ gemeenschap en vrouwen verbeteren door
het voeren van acties
• Invloed op staat: Krachten bundelen en eisen stellen aan de staat
• Invloed op markt: Ethische handel (fairtrade) en juiste verloning eisen etc.
ACTUA: Belangenorganisaties eisen algemene invoering van derdebetalersregeling; Test-aankoop:
‘Colruyt opnieuw laagste prijzen, Lidl en Aldi goedkoper voor de huismerken’
DE STAAT VERSUS DE ANDERE SFEREN
De staat heeft impact op de private sfeer van de gemeenschappen
3
, • Bepalen rechten en vrijheden a.d.h.v. overheidsmaatregelen en -keuzes (bv; adoptie)
• Dienstverlening (bv; kinderopvang)
• Bescherming tegen ‘opdringerige’ staat (bv; concentratiekampen China)
o Alle overheidsmaatregelen oefenen een invloed uit op de manier waarop mensen
hun leven kunnen vormgeven. Daarom is het belangrijk dat men de staat via het
politieke systeem kan controleren
• Verschil tussen democratische landen (evenwicht 4 sferen) & autoritaire landen
ACTUA: China heeft 380 ‘heropvoedingskampen’ gebouwd om moslimminderheden vast te houden
De staat heeft impact op de marksfeer
• Vormgeven aan de omgevingsfactoren die kansen scheppen voor bedrijven (bv; onderwijs,
mobiliteit) -> bepaalt de omgeving waarin bedrijven functioneren (bv; stikstofakkoord)
O De staat maakt echter ook regels waar bedrijven zich aan moeten houden, ze kan de
markt reguleren en heft ook belastingen
• De staat kan ook bepaalde taken uitbesteden aan bedrijven (bv; mensen opleiden zodat ze in
bedrijven kunnen werken)
o Zo werken sommigen exclusief voor de staat
o De overheid kan bepaalde materies vermarkten (dereguleren, privatiseren) maar
kan deze ook, als de vermarkting ongewenste effecten meedraagt, terugnemen
De staat heeft impact op de civil society (het middenveld)
• De staat ondersteunt deze d.m.v. subsidies en maakt het mogelijk voor mensen om zich te
verenigen
o Allerlei maatschappelijke opdrachten worden toegekend aan het maatschappelijk
middenveld (bv; onderwijs, sociaal overleg, beheer van sociale zekerheid, ...)
• Publieke diensten door non-profits vervullen
• Politiserende rol
DE MARKT EN ANDERE SFEREN
De markt heeft impact op de private sfeer van de gemeenschappen
• Werkorganisatie (bv; 24/7 werken, werken op zondag)
• Koopgedrag beïnvloeden (reclame)
De markt heeft impact op de staat
• Lobbyen = constante stroom van beïnvloeding door sterke banden tussen
vertegenwoordigers van de staat en marktpartijen
De markt heeft impact op het middenveld
• Middenveldorganisaties in concurrentie als marktpartijen tendens leidt tot vermarkting in het
middenveld (bv; ziekenfondsen)
• Overnames van middenveldorganisaties door commerciële spelers (bv; private
woonzorgcentra)
4
HOOFDSTUK 1: SFEREN IN DE SAMENLEVING
SFEREN VANUIT HET INDIVIDU BEKEKEN
Besturen = Sturen = Vormgeven aan de samenleving (en de rol die de overheid daarin speelt)
Meta-analyse: we kijken naar de manier waarop we kijken naar onze samenleving om dan vervolgens
over de rol van de staat + de organisatie van de overheid na te denken -> gemeenschappelijk kijken &
beeldtaal waarmee we elkaar begrijpen
• Samenleving = politiek georganiseerde verbanden, met relativering van de
territoriale grenzen en het door elkaar lopen van politieke gemeenschappen (breed:
wereld, eng: gemeente)
• Samenleving bestaat uit verhouding tussen 4 sferen, die elk hun eigen kenmerken
hebben: staat, gemeenschappen, markt & ‘civil society’
• Ontsnappen aan de sferen is onmogelijk als lid van een bepaalde samenleving
• Sferen zijn de bouwblokken in en van elke samenleving
• Staan in verband met elkaar, kunnen elkaar beïnvloeden & zijn in tijd/ruimte
veranderbaar
• Samenleving bestaat ook uit categorieën (lijnen) waarmee de organisaties die actief
zijn in deze sferen worden ingedeeld
1. Publiek - privaat: iedereen krijgt toegang (publiekelijk) vs eigendom
2. Formeel - informeel: concrete wetten/regels vs geen bv; vriendengroep
3. Profit - non-profit: winstoogmerk/meerwaarde vs maatschappelijk doel
HET INDIVIDU IN DE GEMEENSCHAP
Gemeenschap = verenigingen en sociale verbanden bv; jeugdbewegingen, gezin, vrienden, …
• Privaat-informeel -> bv; gezin, vriendenkring, relaties, ...
• Informeel -> geen concrete regels of procedures
• Op liefde en loyauteit/vrijwilligheid gebaseerd -> horizontale en machtsvrije relaties (in
theorie)
• Geen dwang, vrije keuze (in theorie) -> soms wel geweld, geen autonomie, sociale druk, …
• Rechten en vrijheden (in theorie) -> zelf beslissen
1
,In de praktijk vrijheden begrensd:
• Sociaaleconomische positie (armoede)
• Onderlinge afhankelijkheid (man-vrouw)
• Door overheid
o Zo zijn seksuele voorkeur en religieuze vrijheid niet in elk land deel van de privésfeer,
maar worden deze soms strikt beperkt door de staat
ACTUA: Poolse vicepremier ‘Heel Polen moet een LGBT-vrije zone zijn’ -> staat bepaalt hoe je je moet
uiten qua seksualiteit
HET INDIVIDU EN DE STAAT
Staat = het geheel van overheden en (publiekelijke) instellingen die optreden voor het algemeen
belang en die ons kunnen verplichten, stimuleren of hinderen in wat we doen, (bindende
beslissingen) maar waar we als burgers ook een ‘voice’ in hebben (bv; bij verkiezingen, protesten,
vrijheid van meningsuiting).
• Op elk moment hebben we met de staat te maken bv; wegen, De Lijn
• Via geheel van wetten, decreten en voorschriften ➔ Dwang
o De staat kan met legitiem gezag dwingend optreden: De staat heeft dus dwang (kan
als exclusief kenmerk dwingen), bv; belastingen laten betalen, wetten respecteren, …
o <-> voice = burgers kunnen hun ‘stem’ of mening laten verhoren en kunnen dus het
beeld mee vormgeven door te stemmen tijdens de verkiezingen of protesteren …
• De staat kan ‘groot’ of ‘klein’ zijn
o Financieel: hoeveel spendeert de overheid?
o Psychologisch: hoe aanwezig is de overheid? Vraagstukken privacy …
Overheden = het politieke systeem op alle niveaus alsook de rechterlijke machten en de
administraties die beslissingen uitvoeren en bekrachtigen
• Wetgevende macht
• Uitvoerende macht
• Rechterlijke macht
• De scheiding der machten varieert van land tot land en is soms zelfs helemaal afwezig.
ACTUA: Belgische overheid spendeert 54,3 procent van onze economie, zo zijn we bij de ‘absolute top’
in Europa; Vingerafdrukken op identiteitskaart wordt verplicht in hele EU
DE MARKT
Markt = private sector waarbij men functioneel via vraag & aanbod. De markt zorgt voor welvaart,
werk, inkomen & belastingen. De burger is een klant/consument. Op de markt functioneren vooral
bedrijven of profit-organisaties
2
,Marksturing = voor sommige aspecten kan de markt de samenleving beter organiseren dan de staat.
Hierbij gaat de wet van vraag en aanbod in werking. (≠ monopolie)
Ruil = verhoudingen in markten steunen op ruil; geld van de consument voor producten/diensten van
bedrijven
Exit = consument kan de markt verlaten wanneer die wilt
Privatisering = bedrijven (private organisaties) die het gaan organiseren i.p.v. staat (publiek)
• ‘Exit’ als optie
o Consumenten kunnen zelf beslissen om een markt te verlaten door een product niet
meer te kopen
O Dit is in de staatsfeer onmogelijk
ACTUA: Gedeeltelijke privatisering openbaar vervoer
DE ‘CIVIL SOCIETY’
Civil society = sfeer van het maatschappelijk middenveld, organisatie opgericht door burgers die
trachten maatschappelijke doelen na te streven. Bovendien is het de bedoeling dat deze doelen ook
op de politieke agenda komen te staan. -> civil society als term i.p.v. middenveld om afstand te nemen
van verzuilde organisaties bv; Boerenbond, Testaankoop, …
Belang = empowerment = de civil society versterkt mensen individueel en versterkt ze door de
samenwerking met andere mensen (druk uitoefenen private sfeer)
• Burgers organiseren zich op basis van vertrouwen (= burgers vertrouwen elkaar in de
organisatie -> sociaal kapitaal))
• Burgerverenigingen in alle mogelijke vormen bv; sport, cultuur, vrije tijd, …
o Niet enkel vakbonden of mutualiteiten
• Positie t.o.v. overheid en markt gebaseerd op belangenvereniging ➔ constant de overheid
wakker houden en belangen kenbaar maken
o <-> gemeenschappen: formeel georganiseerd met regels & procedures
Voorbeelden:
• Invloed op private sfeer: Beeld van leden LGBTQ+ gemeenschap en vrouwen verbeteren door
het voeren van acties
• Invloed op staat: Krachten bundelen en eisen stellen aan de staat
• Invloed op markt: Ethische handel (fairtrade) en juiste verloning eisen etc.
ACTUA: Belangenorganisaties eisen algemene invoering van derdebetalersregeling; Test-aankoop:
‘Colruyt opnieuw laagste prijzen, Lidl en Aldi goedkoper voor de huismerken’
DE STAAT VERSUS DE ANDERE SFEREN
De staat heeft impact op de private sfeer van de gemeenschappen
3
, • Bepalen rechten en vrijheden a.d.h.v. overheidsmaatregelen en -keuzes (bv; adoptie)
• Dienstverlening (bv; kinderopvang)
• Bescherming tegen ‘opdringerige’ staat (bv; concentratiekampen China)
o Alle overheidsmaatregelen oefenen een invloed uit op de manier waarop mensen
hun leven kunnen vormgeven. Daarom is het belangrijk dat men de staat via het
politieke systeem kan controleren
• Verschil tussen democratische landen (evenwicht 4 sferen) & autoritaire landen
ACTUA: China heeft 380 ‘heropvoedingskampen’ gebouwd om moslimminderheden vast te houden
De staat heeft impact op de marksfeer
• Vormgeven aan de omgevingsfactoren die kansen scheppen voor bedrijven (bv; onderwijs,
mobiliteit) -> bepaalt de omgeving waarin bedrijven functioneren (bv; stikstofakkoord)
O De staat maakt echter ook regels waar bedrijven zich aan moeten houden, ze kan de
markt reguleren en heft ook belastingen
• De staat kan ook bepaalde taken uitbesteden aan bedrijven (bv; mensen opleiden zodat ze in
bedrijven kunnen werken)
o Zo werken sommigen exclusief voor de staat
o De overheid kan bepaalde materies vermarkten (dereguleren, privatiseren) maar
kan deze ook, als de vermarkting ongewenste effecten meedraagt, terugnemen
De staat heeft impact op de civil society (het middenveld)
• De staat ondersteunt deze d.m.v. subsidies en maakt het mogelijk voor mensen om zich te
verenigen
o Allerlei maatschappelijke opdrachten worden toegekend aan het maatschappelijk
middenveld (bv; onderwijs, sociaal overleg, beheer van sociale zekerheid, ...)
• Publieke diensten door non-profits vervullen
• Politiserende rol
DE MARKT EN ANDERE SFEREN
De markt heeft impact op de private sfeer van de gemeenschappen
• Werkorganisatie (bv; 24/7 werken, werken op zondag)
• Koopgedrag beïnvloeden (reclame)
De markt heeft impact op de staat
• Lobbyen = constante stroom van beïnvloeding door sterke banden tussen
vertegenwoordigers van de staat en marktpartijen
De markt heeft impact op het middenveld
• Middenveldorganisaties in concurrentie als marktpartijen tendens leidt tot vermarkting in het
middenveld (bv; ziekenfondsen)
• Overnames van middenveldorganisaties door commerciële spelers (bv; private
woonzorgcentra)
4
