RZL: RELIGIE, ZINSGEVING EN
LEVENSBESCHOUWING
Arteveldehogeschool: Gedoceerd door Mattias Van der Vloet
2025-2026
Mariana Piekhotska
Gebaseerd op: Van Der Vloed. M. (2025) RZL (2025-26 S1) Canvas-Cursus, Arteveldehogeschool
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Inhoudsopgave
Opbouw en inhoud van het vak .................................................................................................................................... 6
Twee lessenreeksen of themareeksen ......................................................................................................................... 6
Stijl en aanpak ............................................................................................................................................................ 6
Freire's model voor 'kritische pedagogiek' .................................................................................................................... 7
Gert Biesta over de drie taken van onderwijs ................................................................................................................ 7
Deel 1: zingeving en levensbeschouwing ..................................................................................................................... 8
Irvin Yalom en de vier grote vragen van ons bestaan ......................................................................................................... 8
Vrijheid ....................................................................................................................................................................... 8
Angst voor de dood en het verlies (het oncontroleerbare ............................................................................................... 9
Isolatie en connectie (relaties) ..................................................................................................................................... 9
Zinloosheid en zingeving ............................................................................................................................................. 9
Belang van deze uitdaging volgens Yalom ..................................................................................................................... 9
Aandacht en overdaad.............................................................................................................................................. 10
Overdaad .....................................................................................................................................................................10
vijf minuten “niet” doen? ........................................................................................................................................... 10
Een wereld van overdaad........................................................................................................................................... 10
Verslaafd aan prikkels ............................................................................................................................................... 10
Aandacht en gewoontes ............................................................................................................................................ 11
The social dilemma ................................................................................................................................................... 11
De vermoeide samenleving ...........................................................................................................................................11
De vermoeide samenleving: Multitasken .................................................................................................................... 11
De vermoeide samenleving: hyperaandacht ............................................................................................................... 11
De vermoeide samenleving: reproductie .................................................................................................................... 12
Ultrabewerkte prikkels en informatie ......................................................................................................................... 12
Casus: Netflix en “achtergrond televisie” ................................................................................................................... 12
Effecten van overdaad op ons leven ........................................................................................................................... 12
Contemplatie ...............................................................................................................................................................12
Aandacht en contemplatie vandaag ........................................................................................................................... 13
Aandacht en contemplatie als zijnskwaliteit ...................................................................................................................13
Kwetsbaarheid als Kracht ......................................................................................................................................... 13
Inleiding: Brown over verbinding ....................................................................................................................................13
Onderzoek Brown ..................................................................................................................................................... 13
Resultaat van haar onderzoek ................................................................................................................................... 14
De “Wholehearted” en kwetsbaarheid ...........................................................................................................................14
Kwetsbaarheid.......................................................................................................................................................... 14
Kwetsbaarheid als sleutel tot intimiteit ...................................................................................................................... 14
Paradox van de kwetsbaarheid ......................................................................................................................................14
Negatieve omgang met kwetsbaarheid ...........................................................................................................................15
Kwetsbaarheid in een vloeibare wereld ..........................................................................................................................15
Kwetsbaarheid en vloeibare moderniteit .................................................................................................................... 15
Kwetsbaarheid en technologie (Sherry Turkle) ................................................................................................................15
Kwetsbaarheid en AI .....................................................................................................................................................16
Kwetsbaarheid en AI voorbeelden: Replika ................................................................................................................. 16
Kwetsbaarheid en AI voorbeelden: Nomi.Ai ................................................................................................................ 16
Kwetsbaarheid als Kracht ..............................................................................................................................................17
Kwetsbaarheid als Kracht .......................................................................................................................................... 18
1
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Kwetsbaarheid is dus niet.......................................................................................................................................... 18
De keuze voor kwetsbaarheid .................................................................................................................................... 18
Kwetsbaarheid en verbinding als zijnskwaliteit................................................................................................................19
Eenzaamheid en psychisch welzijn: De burn-out samenleving ................................................................................... 19
Eenzaamheid en isolatie................................................................................................................................................19
Verschil tussen sociale en emotionele eenzaamheid .................................................................................................. 19
Eenzaamheid en stabiele relaties .............................................................................................................................. 20
Eenzaamheid en geluk?............................................................................................................................................. 20
Evoluties eenzaamheid en connectie? ....................................................................................................................... 20
Individualisme en eenzaamheid? ............................................................................................................................... 20
Psychisch welzijn ..........................................................................................................................................................20
Psychisch welzijn in België ........................................................................................................................................ 20
Changes in Despair by Age, UK (2009-19 and 2019-21) ............................................................................................... 21
Psychisch welzijn bij jongeren ................................................................................................................................... 21
Psychisch welzijn en arbeid ....................................................................................................................................... 21
Psychisch welzijn en medicatie ................................................................................................................................. 21
Eenzaamheid en internalisering van lijden .................................................................................................................. 21
Psychisch welzijn zit niet (alleen) in je hoofd............................................................................................................... 22
De burn-out samenleving ..............................................................................................................................................22
Het prestatiesubject: de prestatiemaatschappij ......................................................................................................... 22
Het prestatiesubject: zelfoptimalisatie ...................................................................................................................... 22
Het prestatiesubject: zelfuitbuiting ............................................................................................................................ 22
Het prestatiesubject: zelfuitbuiting als vrijheid ........................................................................................................... 22
Het prestatiesubject: burn-out .................................................................................................................................. 23
Het prestatiesubject: depressie ................................................................................................................................. 23
Overzicht disciplinair vs. prestatie ............................................................................................................................. 24
Vertragen ................................................................................................................................................................. 24
Volwassenwording ................................................................................................................................................... 24
Waarom zou je volwassen worden? ........................................................................................................................... 24
Volwassenheid en de verlichting volgens Kant ................................................................................................................25
Volwassenheid tussen realisme en idealism ..................................................................................................................25
Volwassenheid als gezond idealisme? ....................................................................................................................... 25
Obstakels voor volwassenwording .................................................................................................................................25
3 obstakels voor volwassenwording ........................................................................................................................... 25
Infantilisering............................................................................................................................................................ 25
Neiman: focus op “speelgoed” i.p.v. op idealen .............................................................................................................26
Neiman: volwassenheid wordt voorgesteld als je aanpassen aan de wereld ................................................................ 26
Verschil tussen arbeid en werk ......................................................................................................................................26
Arbeid als impact en zingeving ................................................................................................................................... 26
Idealisering van jeugd ....................................................................................................................................................26
Neiman over de idealisering van de jeugd ................................................................................................................... 27
De weg naar volwassenheid ..........................................................................................................................................27
Ontwikkeling van de Volwassenheid .......................................................................................................................... 27
Volwassenwording als decentralisatie ....................................................................................................................... 27
Volwassenheid vandaag? .......................................................................................................................................... 27
Volwassen idealisme als subversief ...............................................................................................................................27
Neiman over volwassen idealism ............................................................................................................................... 28
De nieuwe kleren van de keizer .................................................................................................................................. 28
2
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Volwassenheid en idealisme als zijnskwaliteit ................................................................................................................28
Ethisch denken en systeemdenken ........................................................................................................................... 28
Ethisch denken .............................................................................................................................................................28
Heinz Dilemma ......................................................................................................................................................... 28
Vragen bij Heinz Dilemma ......................................................................................................................................... 29
Ethisch denken? ....................................................................................................................................................... 29
Ethische denken in dit vak ......................................................................................................................................... 29
Systeemdenken ............................................................................................................................................................29
Hoe ben jij naar de campus gekomen? ....................................................................................................................... 29
Systemen beinvloeden ons gedrag ............................................................................................................................. 29
Definitie systeemdenken ........................................................................................................................................... 30
Voorbeeld; Instorting van de Rana Plaza in Bangladesh, 23 april 2013 ......................................................................... 31
Diepere oorzaken? .................................................................................................................................................... 31
Systeemdenken ........................................................................................................................................................ 32
Systeemdenken in dit vak .......................................................................................................................................... 32
Ongelijkheid ............................................................................................................................................................ 33
Ongelijke verdeling van rijkdom .....................................................................................................................................33
Ongelijkheid ............................................................................................................................................................. 33
Inkomens ongelijkheid .............................................................................................................................................. 34
De rijken groeien harder ............................................................................................................................................ 34
Carbon Billionaires ................................................................................................................................................... 34
Carbon Billionaires (Oxfam 2022) .............................................................................................................................. 35
Vermogen en ongelijkheid in België ............................................................................................................................ 35
Ongelijkheid en macht .............................................................................................................................................. 36
Conclusie : ............................................................................................................................................................... 36
Armoede ......................................................................................................................................................................36
Wat is Armoede?....................................................................................................................................................... 36
Welke armoede grens? .............................................................................................................................................. 36
The moral egregiousness of poverty ........................................................................................................................... 37
Armoede en de morele schaamteloosheid ervan ........................................................................................................ 37
Armoede en de morele schaamteloosheid ervan ........................................................................................................ 38
Fig. 1: Relative contributions of labour (hours) to global production by region and skill level, 1995–2021. ...................... 38
Een verschil in productiviteit? .................................................................................................................................... 38
Armoede als onderdeel van de globale economie ....................................................................................................... 39
De spanning tussen arbeid en kapitaal ....................................................................................................................... 39
Honger in de wereld ......................................................................................................................................................39
Honger is opnieuw aan het stijgen.............................................................................................................................. 39
Honger volgens VN.................................................................................................................................................... 40
Voedselonzekerheid ................................................................................................................................................. 40
Honger in een wereld van overproductie .................................................................................................................... 40
Conclusie ................................................................................................................................................................. 40
Pessimisme van het intellect, Optimisme van de wil ................................................................................................... 41
Gigantisme en innovatie ........................................................................................................................................... 41
Gigantisme? .................................................................................................................................................................41
Gigantisme bij bedrijven? .......................................................................................................................................... 41
gigantisme in de maatschappij? ................................................................................................................................ 41
Gigantisme en concentratie...........................................................................................................................................41
Concentratie?........................................................................................................................................................... 41
Voorbeeld: Concentratie in de voedselindustrie ......................................................................................................... 42
Gigantisme en concentratie ...................................................................................................................................... 42
Concentratie en macht ............................................................................................................................................. 42
3
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Gevolgen van gigantisme op de economie ......................................................................................................................43
Concurrentie en monopolie ....................................................................................................................................... 43
Marktmacht en winstmarges ..................................................................................................................................... 43
Gigantisme en innovatie ................................................................................................................................................43
De ondernemende staat ............................................................................................................................................ 44
Afname innovatie? ........................................................................................................................................................44
Voorbeeld: De farmaceutische industrie .................................................................................................................... 44
Waar ontstaat innovatie? .......................................................................................................................................... 44
Voorbeeld: Antibiotica crisis ...................................................................................................................................... 45
voorbeeld: Patenten belemmeren innovatie. .............................................................................................................. 45
Afname innovatie: besluit .......................................................................................................................................... 45
Platformkapitalisme en de gig economie................................................................................................................... 45
INLEIDING: UBER ..........................................................................................................................................................45
Lage rentes en Financialisering van de economie ...........................................................................................................46
Vier decennia dalende rente ...................................................................................................................................... 46
Verzadigde markt ...................................................................................................................................................... 46
Disruptie .................................................................................................................................................................. 46
Waardecreatie of waarde-onttrekking? ...................................................................................................................... 46
Plaform kapitalisme ......................................................................................................................................................46
Jarenlang zonder winst? ............................................................................................................................................ 46
Platform kapitalisme ................................................................................................................................................. 47
Platform kapitalisme en arbeid .................................................................................................................................. 48
Britse arbeidseconoom Guy Standing over 'Corruption of capitalism' & platformkapitalisme ........................................ 48
De gig economie ...........................................................................................................................................................48
De gig economie en arbeid ........................................................................................................................................ 49
AI en de gig economie ............................................................................................................................................... 49
De mechanische Turk, Wolfgang von Kempelen, 1770 ................................................................................................ 49
AI en werk .....................................................................................................................................................................49
The GenAI Divide: State of ai in Business 2025 (MIT Nanda) ......................................................................................... 49
Five Myths About GenAI in the Enterprise ................................................................................................................... 50
GenAI en werk? .............................................................................................................................................................50
AI en werk: “AI coding tools make developers slower but they think they're faster” ....................................................... 50
“ChatGPT is Bullshit” ................................................................................................................................................ 50
Effect van GenAI op mens en productie? .................................................................................................................... 52
Een historische parallel: Luddisme ............................................................................................................................ 52
AI en de toekomst van werk? ..................................................................................................................................... 52
Klimaatverandering .................................................................................................................................................. 52
Inleiding: Groene economie? .........................................................................................................................................52
Tipping points ........................................................................................................................................................... 53
Holoceen vs. Antropoceen ........................................................................................................................................ 53
Groene groei en decoupling ...........................................................................................................................................53
Groene groei? ........................................................................................................................................................... 53
Is groene groei een mythe? ............................................................................................................................................54
Decoupling debunked ............................................................................................................................................... 54
Duurzame groei?....................................................................................................................................................... 55
Duuzame groei en greenwashing ............................................................................................................................... 55
Groei en vooruitgang? ............................................................................................................................................... 55
Duurzame groei?: conclusie ...................................................................................................................................... 56
Degrowth......................................................................................................................................................................56
4
,Mariana Piekhotska 2025-2026
wat is degrowth? ....................................................................................................................................................... 56
Voorbij de focus op “groei” ........................................................................................................................................ 56
Degrowth als systemische verandering ...................................................................................................................... 57
Degrowth in de praktijk? ............................................................................................................................................ 57
Degrowth en welvaart? .............................................................................................................................................. 57
To degrow or not to degrow? ...................................................................................................................................... 58
Groene groei vs. degrowth? ....................................................................................................................................... 58
Een systemische blik op klimaatverandering ..................................................................................................................59
De ecologische problematiek systemisch bekeken..................................................................................................... 59
Erik Swyngedouw: we ontwijken de kern van het probleem.......................................................................................... 59
Erik Swyngedouw: systemische oorzaken .................................................................................................................. 59
Conclusie ................................................................................................................................................................. 60
Welke toekomst? ..........................................................................................................................................................60
Welk soort samenleving en economie willen we? ....................................................................................................... 60
Geweld en verzet ..................................................................................................................................................... 61
Inleiding .......................................................................................................................................................................61
Wat is geweld?.......................................................................................................................................................... 61
Johan Galtung en de 3 soorten van geweld .....................................................................................................................61
Direct geweld ........................................................................................................................................................... 61
Structureel geweld .................................................................................................................................................... 61
Cultureel geweld....................................................................................................................................................... 62
Relatie tussen verschillende vormen van geweld ........................................................................................................ 62
Een kritische blik op geweld ...........................................................................................................................................62
Zizek en de kritiek van geweld .................................................................................................................................... 62
Zizek over de legitimiteit van geweld .......................................................................................................................... 62
Gewelddadig of geweldloos verzet? ...............................................................................................................................62
Andreas Malm en ecosabotage .................................................................................................................................. 62
Andreas Malm over de rol van geweld ........................................................................................................................ 63
Voorbeeld: Actie en protest ....................................................................................................................................... 63
Voorbeeld: Israël-Palestina en Gaza .......................................................................................................................... 63
Guernica .................................................................................................................................................................. 63
5
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Opbouw en inhoud van het vak
Doel van het vak
1. Ontwikkelen van een kritische geest om toekomstige uitdagingen het hoofd te kunnen bieden
2. Economische vraagstukken ethisch leren analyseren en evalueren vanuit systeemdenken
3. Kritische zelfverstaan aanscherpen: jezelf begrijpen als deel van en gevormd door een systeem
4. Stimuleren van je verbeeldingsvermogen en je ondernemingszin
5. Essentiële zijnskwaliteiten cultiveren doorheen het worstelen met existentiële vragen
Twee lessenreeksen of themareeksen
Stijl en aanpak
• Bewust keuze voor ideeën en denkers die tegen de stroom ingaan
• Vanuit het belang van kritisch leren denken (“durf denken!”)
• En vanuit de overtuiging dat onderwijs niet alleen gaat over kennis en vaardigheden, maar ook over vorming
en menswording (ontwikkelen van zijnskwaliteiten)
6
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Freire's model voor 'kritische pedagogiek'
"Het meest boeiende aan kritisch denken in de klas is dat het van iedereen initiatief vraagt: alle leerlingen worden
actief uitgenodigd om gepassioneerd na te denken en hun ideeën op een open, bevlogen manier te delen.
Wanneer iedereen in de klas, docent én student, erkent dat ze samen verantwoordelijk zijn voor het creëren van
een leercommunity, wordt leren pas echt betekenisvol en waardevol."
Gert Biesta over de drie taken van onderwijs
1) Kwalificatie: Inhoud van onderwijsà aanleren kennis en vaardigheden
2) Socialisatie: Inleiden in de maatschappijà traditie, praktijken, attitudes, omgangsvormen, normen,
overtuigingen…
3) Subjectivering: kwaliteiten van het “persoon zijn” die we willen bevorderenà kritisch denken, connectie
maken, samenleven, volwassenheid, engagement, ondernemingszin…
7
, Mariana Piekhotska 2025-2026
De balans tussen de drie taken van onderwijs
• Biesta pleit ervoor deze drie elementen in evenwicht te houden
• Vandaag lijkt de klemtoon in het publieke discours over onderwijs vooral op kwalificatie te liggen
• We vergeten het belang van subjectivering/persoonsvorming: jonge mensen niet alleen leren zich aan te
passen aan de toekomst maar om zelf de toekomst te maken
• “Hoe we het op langere termijn op een humane manier met elkaar uithouden op een kwetsbare planeet”à
samenleven
Wereldgericht onderwijs
• Onderwijs als vorming: uitgenodigd worden om persoon te worden in de wereld
• De wereld opentrekken én open komen voor de wereldàJezelf in relatie tot de wereld ontmoeten
• Ontwikkelen van zijnskwaliteiten: hoe je als persoon in de wereld bent/komt
• Vb.: ondernemingszin, connectievorming, engagement, kwetsbaarheid, diepe aandacht,
betekenisgeving,…
Evaluatie van het vak
Deel 1: zingeving en levensbeschouwing
Reflecties over hoe we in de wereld kunnen zijn
Waarom ben je deze morgen uit je bed gekomen?
è Persoonlijke antwoord!
“De vraag is fout gesteld, wanneer we vragen naar de zin van het leven. Het leven is het, dat vragen stelt.”
Victor Frankl
Citaten te kennen!
Irvin Yalom en de vier grote vragen van ons bestaan
• Yalom stelt zicht de vraag: “wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons bestaan?”: de vragen waarmee
iedereen geconfronteerd wordt en worstelt in het leven
• Op basis van zijn therapeutische ervaring onderscheid Yalom vier
uitdagingen/gegevenheden/bezorgdheden waarop iedere mens een antwoord moet formuleren
• Deze uitdagingen zijn volgens Yalom onderdeel van ons menszijn (menselijke conditie)àze gelden voor
iedereen en zijn onveranderlijk
• Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die we maken en de verantwoordelijkheid die we opnemen
• Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het oncontroleerbare van het leven
• Isolatie en connectie: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
• Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven ( zelf een stukje zingeven en krijgen )
Werd gevraagd op het examen!
Vrijheid
• “De mens is gedoemd om vrij zijn” (Sartre)
8
LEVENSBESCHOUWING
Arteveldehogeschool: Gedoceerd door Mattias Van der Vloet
2025-2026
Mariana Piekhotska
Gebaseerd op: Van Der Vloed. M. (2025) RZL (2025-26 S1) Canvas-Cursus, Arteveldehogeschool
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Inhoudsopgave
Opbouw en inhoud van het vak .................................................................................................................................... 6
Twee lessenreeksen of themareeksen ......................................................................................................................... 6
Stijl en aanpak ............................................................................................................................................................ 6
Freire's model voor 'kritische pedagogiek' .................................................................................................................... 7
Gert Biesta over de drie taken van onderwijs ................................................................................................................ 7
Deel 1: zingeving en levensbeschouwing ..................................................................................................................... 8
Irvin Yalom en de vier grote vragen van ons bestaan ......................................................................................................... 8
Vrijheid ....................................................................................................................................................................... 8
Angst voor de dood en het verlies (het oncontroleerbare ............................................................................................... 9
Isolatie en connectie (relaties) ..................................................................................................................................... 9
Zinloosheid en zingeving ............................................................................................................................................. 9
Belang van deze uitdaging volgens Yalom ..................................................................................................................... 9
Aandacht en overdaad.............................................................................................................................................. 10
Overdaad .....................................................................................................................................................................10
vijf minuten “niet” doen? ........................................................................................................................................... 10
Een wereld van overdaad........................................................................................................................................... 10
Verslaafd aan prikkels ............................................................................................................................................... 10
Aandacht en gewoontes ............................................................................................................................................ 11
The social dilemma ................................................................................................................................................... 11
De vermoeide samenleving ...........................................................................................................................................11
De vermoeide samenleving: Multitasken .................................................................................................................... 11
De vermoeide samenleving: hyperaandacht ............................................................................................................... 11
De vermoeide samenleving: reproductie .................................................................................................................... 12
Ultrabewerkte prikkels en informatie ......................................................................................................................... 12
Casus: Netflix en “achtergrond televisie” ................................................................................................................... 12
Effecten van overdaad op ons leven ........................................................................................................................... 12
Contemplatie ...............................................................................................................................................................12
Aandacht en contemplatie vandaag ........................................................................................................................... 13
Aandacht en contemplatie als zijnskwaliteit ...................................................................................................................13
Kwetsbaarheid als Kracht ......................................................................................................................................... 13
Inleiding: Brown over verbinding ....................................................................................................................................13
Onderzoek Brown ..................................................................................................................................................... 13
Resultaat van haar onderzoek ................................................................................................................................... 14
De “Wholehearted” en kwetsbaarheid ...........................................................................................................................14
Kwetsbaarheid.......................................................................................................................................................... 14
Kwetsbaarheid als sleutel tot intimiteit ...................................................................................................................... 14
Paradox van de kwetsbaarheid ......................................................................................................................................14
Negatieve omgang met kwetsbaarheid ...........................................................................................................................15
Kwetsbaarheid in een vloeibare wereld ..........................................................................................................................15
Kwetsbaarheid en vloeibare moderniteit .................................................................................................................... 15
Kwetsbaarheid en technologie (Sherry Turkle) ................................................................................................................15
Kwetsbaarheid en AI .....................................................................................................................................................16
Kwetsbaarheid en AI voorbeelden: Replika ................................................................................................................. 16
Kwetsbaarheid en AI voorbeelden: Nomi.Ai ................................................................................................................ 16
Kwetsbaarheid als Kracht ..............................................................................................................................................17
Kwetsbaarheid als Kracht .......................................................................................................................................... 18
1
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Kwetsbaarheid is dus niet.......................................................................................................................................... 18
De keuze voor kwetsbaarheid .................................................................................................................................... 18
Kwetsbaarheid en verbinding als zijnskwaliteit................................................................................................................19
Eenzaamheid en psychisch welzijn: De burn-out samenleving ................................................................................... 19
Eenzaamheid en isolatie................................................................................................................................................19
Verschil tussen sociale en emotionele eenzaamheid .................................................................................................. 19
Eenzaamheid en stabiele relaties .............................................................................................................................. 20
Eenzaamheid en geluk?............................................................................................................................................. 20
Evoluties eenzaamheid en connectie? ....................................................................................................................... 20
Individualisme en eenzaamheid? ............................................................................................................................... 20
Psychisch welzijn ..........................................................................................................................................................20
Psychisch welzijn in België ........................................................................................................................................ 20
Changes in Despair by Age, UK (2009-19 and 2019-21) ............................................................................................... 21
Psychisch welzijn bij jongeren ................................................................................................................................... 21
Psychisch welzijn en arbeid ....................................................................................................................................... 21
Psychisch welzijn en medicatie ................................................................................................................................. 21
Eenzaamheid en internalisering van lijden .................................................................................................................. 21
Psychisch welzijn zit niet (alleen) in je hoofd............................................................................................................... 22
De burn-out samenleving ..............................................................................................................................................22
Het prestatiesubject: de prestatiemaatschappij ......................................................................................................... 22
Het prestatiesubject: zelfoptimalisatie ...................................................................................................................... 22
Het prestatiesubject: zelfuitbuiting ............................................................................................................................ 22
Het prestatiesubject: zelfuitbuiting als vrijheid ........................................................................................................... 22
Het prestatiesubject: burn-out .................................................................................................................................. 23
Het prestatiesubject: depressie ................................................................................................................................. 23
Overzicht disciplinair vs. prestatie ............................................................................................................................. 24
Vertragen ................................................................................................................................................................. 24
Volwassenwording ................................................................................................................................................... 24
Waarom zou je volwassen worden? ........................................................................................................................... 24
Volwassenheid en de verlichting volgens Kant ................................................................................................................25
Volwassenheid tussen realisme en idealism ..................................................................................................................25
Volwassenheid als gezond idealisme? ....................................................................................................................... 25
Obstakels voor volwassenwording .................................................................................................................................25
3 obstakels voor volwassenwording ........................................................................................................................... 25
Infantilisering............................................................................................................................................................ 25
Neiman: focus op “speelgoed” i.p.v. op idealen .............................................................................................................26
Neiman: volwassenheid wordt voorgesteld als je aanpassen aan de wereld ................................................................ 26
Verschil tussen arbeid en werk ......................................................................................................................................26
Arbeid als impact en zingeving ................................................................................................................................... 26
Idealisering van jeugd ....................................................................................................................................................26
Neiman over de idealisering van de jeugd ................................................................................................................... 27
De weg naar volwassenheid ..........................................................................................................................................27
Ontwikkeling van de Volwassenheid .......................................................................................................................... 27
Volwassenwording als decentralisatie ....................................................................................................................... 27
Volwassenheid vandaag? .......................................................................................................................................... 27
Volwassen idealisme als subversief ...............................................................................................................................27
Neiman over volwassen idealism ............................................................................................................................... 28
De nieuwe kleren van de keizer .................................................................................................................................. 28
2
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Volwassenheid en idealisme als zijnskwaliteit ................................................................................................................28
Ethisch denken en systeemdenken ........................................................................................................................... 28
Ethisch denken .............................................................................................................................................................28
Heinz Dilemma ......................................................................................................................................................... 28
Vragen bij Heinz Dilemma ......................................................................................................................................... 29
Ethisch denken? ....................................................................................................................................................... 29
Ethische denken in dit vak ......................................................................................................................................... 29
Systeemdenken ............................................................................................................................................................29
Hoe ben jij naar de campus gekomen? ....................................................................................................................... 29
Systemen beinvloeden ons gedrag ............................................................................................................................. 29
Definitie systeemdenken ........................................................................................................................................... 30
Voorbeeld; Instorting van de Rana Plaza in Bangladesh, 23 april 2013 ......................................................................... 31
Diepere oorzaken? .................................................................................................................................................... 31
Systeemdenken ........................................................................................................................................................ 32
Systeemdenken in dit vak .......................................................................................................................................... 32
Ongelijkheid ............................................................................................................................................................ 33
Ongelijke verdeling van rijkdom .....................................................................................................................................33
Ongelijkheid ............................................................................................................................................................. 33
Inkomens ongelijkheid .............................................................................................................................................. 34
De rijken groeien harder ............................................................................................................................................ 34
Carbon Billionaires ................................................................................................................................................... 34
Carbon Billionaires (Oxfam 2022) .............................................................................................................................. 35
Vermogen en ongelijkheid in België ............................................................................................................................ 35
Ongelijkheid en macht .............................................................................................................................................. 36
Conclusie : ............................................................................................................................................................... 36
Armoede ......................................................................................................................................................................36
Wat is Armoede?....................................................................................................................................................... 36
Welke armoede grens? .............................................................................................................................................. 36
The moral egregiousness of poverty ........................................................................................................................... 37
Armoede en de morele schaamteloosheid ervan ........................................................................................................ 37
Armoede en de morele schaamteloosheid ervan ........................................................................................................ 38
Fig. 1: Relative contributions of labour (hours) to global production by region and skill level, 1995–2021. ...................... 38
Een verschil in productiviteit? .................................................................................................................................... 38
Armoede als onderdeel van de globale economie ....................................................................................................... 39
De spanning tussen arbeid en kapitaal ....................................................................................................................... 39
Honger in de wereld ......................................................................................................................................................39
Honger is opnieuw aan het stijgen.............................................................................................................................. 39
Honger volgens VN.................................................................................................................................................... 40
Voedselonzekerheid ................................................................................................................................................. 40
Honger in een wereld van overproductie .................................................................................................................... 40
Conclusie ................................................................................................................................................................. 40
Pessimisme van het intellect, Optimisme van de wil ................................................................................................... 41
Gigantisme en innovatie ........................................................................................................................................... 41
Gigantisme? .................................................................................................................................................................41
Gigantisme bij bedrijven? .......................................................................................................................................... 41
gigantisme in de maatschappij? ................................................................................................................................ 41
Gigantisme en concentratie...........................................................................................................................................41
Concentratie?........................................................................................................................................................... 41
Voorbeeld: Concentratie in de voedselindustrie ......................................................................................................... 42
Gigantisme en concentratie ...................................................................................................................................... 42
Concentratie en macht ............................................................................................................................................. 42
3
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Gevolgen van gigantisme op de economie ......................................................................................................................43
Concurrentie en monopolie ....................................................................................................................................... 43
Marktmacht en winstmarges ..................................................................................................................................... 43
Gigantisme en innovatie ................................................................................................................................................43
De ondernemende staat ............................................................................................................................................ 44
Afname innovatie? ........................................................................................................................................................44
Voorbeeld: De farmaceutische industrie .................................................................................................................... 44
Waar ontstaat innovatie? .......................................................................................................................................... 44
Voorbeeld: Antibiotica crisis ...................................................................................................................................... 45
voorbeeld: Patenten belemmeren innovatie. .............................................................................................................. 45
Afname innovatie: besluit .......................................................................................................................................... 45
Platformkapitalisme en de gig economie................................................................................................................... 45
INLEIDING: UBER ..........................................................................................................................................................45
Lage rentes en Financialisering van de economie ...........................................................................................................46
Vier decennia dalende rente ...................................................................................................................................... 46
Verzadigde markt ...................................................................................................................................................... 46
Disruptie .................................................................................................................................................................. 46
Waardecreatie of waarde-onttrekking? ...................................................................................................................... 46
Plaform kapitalisme ......................................................................................................................................................46
Jarenlang zonder winst? ............................................................................................................................................ 46
Platform kapitalisme ................................................................................................................................................. 47
Platform kapitalisme en arbeid .................................................................................................................................. 48
Britse arbeidseconoom Guy Standing over 'Corruption of capitalism' & platformkapitalisme ........................................ 48
De gig economie ...........................................................................................................................................................48
De gig economie en arbeid ........................................................................................................................................ 49
AI en de gig economie ............................................................................................................................................... 49
De mechanische Turk, Wolfgang von Kempelen, 1770 ................................................................................................ 49
AI en werk .....................................................................................................................................................................49
The GenAI Divide: State of ai in Business 2025 (MIT Nanda) ......................................................................................... 49
Five Myths About GenAI in the Enterprise ................................................................................................................... 50
GenAI en werk? .............................................................................................................................................................50
AI en werk: “AI coding tools make developers slower but they think they're faster” ....................................................... 50
“ChatGPT is Bullshit” ................................................................................................................................................ 50
Effect van GenAI op mens en productie? .................................................................................................................... 52
Een historische parallel: Luddisme ............................................................................................................................ 52
AI en de toekomst van werk? ..................................................................................................................................... 52
Klimaatverandering .................................................................................................................................................. 52
Inleiding: Groene economie? .........................................................................................................................................52
Tipping points ........................................................................................................................................................... 53
Holoceen vs. Antropoceen ........................................................................................................................................ 53
Groene groei en decoupling ...........................................................................................................................................53
Groene groei? ........................................................................................................................................................... 53
Is groene groei een mythe? ............................................................................................................................................54
Decoupling debunked ............................................................................................................................................... 54
Duurzame groei?....................................................................................................................................................... 55
Duuzame groei en greenwashing ............................................................................................................................... 55
Groei en vooruitgang? ............................................................................................................................................... 55
Duurzame groei?: conclusie ...................................................................................................................................... 56
Degrowth......................................................................................................................................................................56
4
,Mariana Piekhotska 2025-2026
wat is degrowth? ....................................................................................................................................................... 56
Voorbij de focus op “groei” ........................................................................................................................................ 56
Degrowth als systemische verandering ...................................................................................................................... 57
Degrowth in de praktijk? ............................................................................................................................................ 57
Degrowth en welvaart? .............................................................................................................................................. 57
To degrow or not to degrow? ...................................................................................................................................... 58
Groene groei vs. degrowth? ....................................................................................................................................... 58
Een systemische blik op klimaatverandering ..................................................................................................................59
De ecologische problematiek systemisch bekeken..................................................................................................... 59
Erik Swyngedouw: we ontwijken de kern van het probleem.......................................................................................... 59
Erik Swyngedouw: systemische oorzaken .................................................................................................................. 59
Conclusie ................................................................................................................................................................. 60
Welke toekomst? ..........................................................................................................................................................60
Welk soort samenleving en economie willen we? ....................................................................................................... 60
Geweld en verzet ..................................................................................................................................................... 61
Inleiding .......................................................................................................................................................................61
Wat is geweld?.......................................................................................................................................................... 61
Johan Galtung en de 3 soorten van geweld .....................................................................................................................61
Direct geweld ........................................................................................................................................................... 61
Structureel geweld .................................................................................................................................................... 61
Cultureel geweld....................................................................................................................................................... 62
Relatie tussen verschillende vormen van geweld ........................................................................................................ 62
Een kritische blik op geweld ...........................................................................................................................................62
Zizek en de kritiek van geweld .................................................................................................................................... 62
Zizek over de legitimiteit van geweld .......................................................................................................................... 62
Gewelddadig of geweldloos verzet? ...............................................................................................................................62
Andreas Malm en ecosabotage .................................................................................................................................. 62
Andreas Malm over de rol van geweld ........................................................................................................................ 63
Voorbeeld: Actie en protest ....................................................................................................................................... 63
Voorbeeld: Israël-Palestina en Gaza .......................................................................................................................... 63
Guernica .................................................................................................................................................................. 63
5
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Opbouw en inhoud van het vak
Doel van het vak
1. Ontwikkelen van een kritische geest om toekomstige uitdagingen het hoofd te kunnen bieden
2. Economische vraagstukken ethisch leren analyseren en evalueren vanuit systeemdenken
3. Kritische zelfverstaan aanscherpen: jezelf begrijpen als deel van en gevormd door een systeem
4. Stimuleren van je verbeeldingsvermogen en je ondernemingszin
5. Essentiële zijnskwaliteiten cultiveren doorheen het worstelen met existentiële vragen
Twee lessenreeksen of themareeksen
Stijl en aanpak
• Bewust keuze voor ideeën en denkers die tegen de stroom ingaan
• Vanuit het belang van kritisch leren denken (“durf denken!”)
• En vanuit de overtuiging dat onderwijs niet alleen gaat over kennis en vaardigheden, maar ook over vorming
en menswording (ontwikkelen van zijnskwaliteiten)
6
,Mariana Piekhotska 2025-2026
Freire's model voor 'kritische pedagogiek'
"Het meest boeiende aan kritisch denken in de klas is dat het van iedereen initiatief vraagt: alle leerlingen worden
actief uitgenodigd om gepassioneerd na te denken en hun ideeën op een open, bevlogen manier te delen.
Wanneer iedereen in de klas, docent én student, erkent dat ze samen verantwoordelijk zijn voor het creëren van
een leercommunity, wordt leren pas echt betekenisvol en waardevol."
Gert Biesta over de drie taken van onderwijs
1) Kwalificatie: Inhoud van onderwijsà aanleren kennis en vaardigheden
2) Socialisatie: Inleiden in de maatschappijà traditie, praktijken, attitudes, omgangsvormen, normen,
overtuigingen…
3) Subjectivering: kwaliteiten van het “persoon zijn” die we willen bevorderenà kritisch denken, connectie
maken, samenleven, volwassenheid, engagement, ondernemingszin…
7
, Mariana Piekhotska 2025-2026
De balans tussen de drie taken van onderwijs
• Biesta pleit ervoor deze drie elementen in evenwicht te houden
• Vandaag lijkt de klemtoon in het publieke discours over onderwijs vooral op kwalificatie te liggen
• We vergeten het belang van subjectivering/persoonsvorming: jonge mensen niet alleen leren zich aan te
passen aan de toekomst maar om zelf de toekomst te maken
• “Hoe we het op langere termijn op een humane manier met elkaar uithouden op een kwetsbare planeet”à
samenleven
Wereldgericht onderwijs
• Onderwijs als vorming: uitgenodigd worden om persoon te worden in de wereld
• De wereld opentrekken én open komen voor de wereldàJezelf in relatie tot de wereld ontmoeten
• Ontwikkelen van zijnskwaliteiten: hoe je als persoon in de wereld bent/komt
• Vb.: ondernemingszin, connectievorming, engagement, kwetsbaarheid, diepe aandacht,
betekenisgeving,…
Evaluatie van het vak
Deel 1: zingeving en levensbeschouwing
Reflecties over hoe we in de wereld kunnen zijn
Waarom ben je deze morgen uit je bed gekomen?
è Persoonlijke antwoord!
“De vraag is fout gesteld, wanneer we vragen naar de zin van het leven. Het leven is het, dat vragen stelt.”
Victor Frankl
Citaten te kennen!
Irvin Yalom en de vier grote vragen van ons bestaan
• Yalom stelt zicht de vraag: “wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons bestaan?”: de vragen waarmee
iedereen geconfronteerd wordt en worstelt in het leven
• Op basis van zijn therapeutische ervaring onderscheid Yalom vier
uitdagingen/gegevenheden/bezorgdheden waarop iedere mens een antwoord moet formuleren
• Deze uitdagingen zijn volgens Yalom onderdeel van ons menszijn (menselijke conditie)àze gelden voor
iedereen en zijn onveranderlijk
• Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die we maken en de verantwoordelijkheid die we opnemen
• Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het oncontroleerbare van het leven
• Isolatie en connectie: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
• Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven ( zelf een stukje zingeven en krijgen )
Werd gevraagd op het examen!
Vrijheid
• “De mens is gedoemd om vrij zijn” (Sartre)
8
