HS1: INLEIDING
1. Recht, sanc-e en strafrechtelijke sanc-e
• Recht > sanc,e > strafrechtelijke sanc,e > straf
o Straf? Vb: strafrechtelijke geldboete, celstraf..
Strafrechtelijke sanc,e die geen straf is? Vb: Internering, verbeurdverklaring
Sanc,es die niet strafrechtelijk zijn? Vb: Gasboete
Zijn allemaal geregeld door het recht
o Sanc,es die dr het recht geregeld zijn, zijn maar een deel vh verhaal -> Daar hebben
juristen controle over, maar de straffen
die je daarna in je leven meemaakt,
zijn vaak nog erger
(vb: verbreken familierela=es, minder
werkmogelijkheden…)
è Juridische vs emo,onele straf
• Onthoud: opschor,ng is GEEN veroordeling!
• Dit vak:
o StraJoeme,ng in huidig en toekoms,g Sw (na,onaal en grensoverschrijdend)
o Samenhang dan wel afstand tss straJoeme,ng en -uitvoering
o Kennismaking met niet-strafrechtelijke sanc,es
o Niet-juridische factoren die in prak,jk de keuze van concrete sanc,e(s) binnen
juridische krijtlijnen bepalen
o Uitvoering van sanc,es
o Reflec,e over onderliggende beginselen, visies die achter bestraffingsprak,jk ziRen
o Vaardigheid: zelfstandig bronnen kunnen gebruiken + kri,sche houding
2. Waarom, hoe en hoeveel straffen?
2.1. Voorbeeldzaken, hoe zou je dat bestraffen?
• Voetballer vliegt door turnzaal
o Toegelaten promille? 0,5
o Welke straf zou je geven?
§ Rijverbod heeE 2 verschillende ra,o’s (net zoals alle andere straffen)
1) De maatschappij beveiligen
2) Iets afnemen van de persoon
ó MAAR hoe controleer je dit? Alcoholslot? Gevangenisstraf?
§ Er zouden doden zijn kunnen vallen, dus mss rekening mee houden? Neen
o Wat kreeg hij? Opschor=ng van straf
o Wrm? Had al veel schuldbesef en vrijwilligerswerk gedaan + is jong + carrière
• Kleine piraat zaak
o 18-jarige die gewelddaden en verkrach=ngen heeE gedaan
+ voorgeschiedenis in jeugdzaken
§ Mag je eigenlijk niet meerekenen, maar kan je als rechter zo objec,ef zijn?
o Kreeg gevangenisstraf en terbeschikkingstelling
• Danny die minderjarige aanrandde
o Dit soort delinquenten heeJ het vaak enorm moeilijk in de gevangenis, dus mss is
GVS niet beste straf
o Kreeg een gevangenisstraf met uitstel, onder strikte voorwaarden en een
schadevergoeding
• Kim de Gelder
o Vond men toerekeningsvatbaar, dus naar Assisen ipv internering
o Hou je daar rekening mee? In welke mate?
1
, • Wat bij onmiddellijke inningen?
o Al,jd beroepsprocedure mogelijk!
o Maar dat kost heel veel en duurt heel lang
• Focus strafrecht zit op drugsdealers, maar waarom niet op de gebruikers?
• Straffen w meer en meer poli,ek
o Afnemen na,onaliteit als straf? Is na,onaliteit een soort gunst dat je kan afpakken?
Of moet je daarvan a`lijven?
§ Wrm van belang? Als Belg kan je nooit uit je land gezet worden
o Sommige gevangen laten betalen voor de gevangenis
§ Wrm? Beter funderen
§ Idee: drugsbazen zwemmen in geld, laat hun betalen vr “aangenaam” verblijf
§ Niet tevreden over dienstverlening, geld terug?
o Wat met mensen terugsturen? Mag dat naar landen waar hun fysieke integriteit in
gevaar is? Wat is ‘fysieke integriteit’?
• In Spaans strafrecht is elk slachtoffer even belangrijk; dus je telt alles op!
o Daarom bij aanslagen tot een gevangenisstraf gekomen van 270.000 jaar
o Maar is niet levenslang, want Spanje voert de straffen tegelijker,jd uit!
o Maar is dat dan niet schijnheilig? Je verschuiJ het probleem van de straJoeme,ng
naar de strafuitvoering
2.2. Art. 27 NSw: doelstelling van de straf
• Bij keuze vd straf en bepalen vd strafmaat, streeJ de rechter de doelen uit art. 27 NSw na
o De laatste doelstelling is bewust laatst gezet!
o Dit ar,kel is nu al in werking! (door noodwet die Annelies Verlinde heeJ ingevoerd)
• Maar er missen 2 doelstellingen:
1) Vergelding
o Heel uitdrukkelijk willen we dit nt als doel opnemen
o Maar 1° en 2° is een eufemisme voor vergelding…
o Prof is voor vergelding, want stelt ook een grens aan straffen
2) Afschrikking/ontrading
o Is klassieke strafreden, maar staat er niet meer bij
o Generale preven,e en/of enkel dader weerhouden en laten leren uit straffen
• Mag rechter rekening houden met dader die schuld heeJ bekend vs. de feiten ontkent?
o Neen, officieel niet, want recht op verdediging
o MAAR toch gaan rechters vaak rekening houden met schuldbesef, want dan is de
kans dat het opnieuw gebeurt kleiner!
Rekening houden met spijtbetuiging? Dader het slachtoffer dingen verwijt? Buitenlander?
Rekening houden met strafuitvoering (in andere landen), mss voorwaardelijke IVS?
2.3. Zin van de straf? Waarom straffen?
• Filosofische vraag + een vd oudste vragen binnen strafrecht, nooit vanzelfsprekend
ó Minder aandacht, nochtans ook belangrijk: hoeveel straffen (strafmaat)?
• Doelstellingen bij bestraffing als dusdanig kunnen anders zijn dan die bij de keuze vd
strafmaat en die op hun beurt anders dan bij stra`aarstelling door de wetgever
o Doorheen deze cursus: wrm straYaar gedrag? Welke straf? Wat wil men bereiken
met straf of andere sanc=e?
o Wie sanc=oneert wie? Waarop gebaseerd?...
2
,HS2: GESCHIEDENIS VAN HET STRAFRECHT
• Fenomeen straffen is universeler en ruimer dan fenomeen van het
strafrechtelijk sancGoneren
• Strafrechtelijk sanc,oneren impliceert een door het posiGef recht gereguleerde modaliteit
van straffen
• Beknopte schets historische ontwikkeling strafrechtelijk straffen doet onrecht aan
complexiteit historische werkelijkheid en leidt fataal tot slogans
DUS: Om complexiteit te handhaven is het nodig de bemoeienis van het recht in het
bestraffingsgebeuren te lokaliseren naar Gjd en plaats
o Straffen in 19e eeuw was anders dan nu, wat behouden en wat veranderen?
o Ene maatschappij is de andere niet: sociaal-cultureel verschil
• Belangrijk: straffen kan je niet puur juridisch bekijken zonder de context!
Logisch, want bestraffingssysteem is fundamenteel bepaald door:
o Sociale context: wat voor een maatschappij?
§ Vb: nomaden in de woes=jn, kleine gemeenschap ó wereldstad
§ Vb: rol van godsdienst of ras in maatschappij?
o Poli,eke structuur en verhouding van individu tot de staat
§ Vb: België ó VS ó Soedan ó China…
§ Vb: in Singapore stokslagen als je kauwgom op grond gooit. Dit soort straffen
is middeleeuws, zeer harde straf. Niet zo’n strenge mensenrechten? Minder
belang aan fysieke integriteit (aka lijfstraffen?)
o Economische structuur
§ Rijke landen hebben meer middelen (betere gevangenissen)
o BehoeJen samenleving
o Middelen samenleving
• Hoe verder in verleden, hoe moeilijker om de complexiteit van het straf-recht op zijn juiste
waarde te beoordelen
• De (juridische) begrippen zelf van “misdrijf” en “straf” zijn specifieke producten vd moderne
strafrechtelijke ra,onaliteit
o Dus redelijk nieuwe begrippen
• Bedoeling van dit deel over geschiedenis? Nadenken:
o Als publieke gevangenissen vol zijn, niet beter teruggaan naar private?
o Rol van het slachtoffer? Krijgt deze inspraak, hoeveel rekening houden in keuze straf
dader?
o Verhouding tss straf en schade? Vind je dat een diefstal van een stuk fruit gelijk is aan
een diamantenkraak?
o Symbolisch karakter van straf: brandmerken, biechten, vergiffenis
o Europese eenmaking: welk gewicht verschillende historische, sociale culturele
contexten verschillende landen?
1. Deel 1: Tradi-onele voorstelling van de ontwikkelingsgang van het
strafrecht
• Evolu,e van private straf, over het composi,estelsel, naar het stadium vd publieke straf
1.1. Strafrecht als privaat recht
1.1.1. Eerste fase: Stadium van de private wraak
• Oorsprong van ons systeem = private wraak
• Gezinsfamilies, clans met eigen regels
• Idee: als iemand binnen die groep iets uitspookt, ga je door andere leden vd clan
gesanc,oneerd worden è binnen de clan / interne afdoening
o Buitenwereld moet zich niet bemoeien
3
, o Zien we nu nog terug bij tuchtrecht (w intern afgehandeld)
o Hardste straf: uit de groep gezet worden (versto,ng, expulsio)
§ Vandaag de dag debat: kunnen we mensen uit ons land zeRen als straf?
§ Feit dat je uitgestoten werd was een vertraagd doodsvonnis
• Buitenwereld (andere stammen/clans) zijn rivalen!
o Dus soort solidariteit in 2 rich,ngen
o Als iemand van de andere groep aan onze groep komt, zijn we allemaal slachtoffer
MAAR als iemand van ons jou groep raakt, zijn we allemaal dader
o Gevolg? Mogen allemaal wraak nemen of op genomen worden
= VETE: ongebreidelde/collec,eve wraak
§ Geen grenzen
§ Komt al voor in de Bijbel
o Dus straffen waren collec,ef; ook al was je onschuldig, was je legi,em doelwit
• Basiskenmerk: solidair (familiaal) slachtofferschap en solidaire aansprakelijkheid (ac,eve en
passieve solidariteit)
1.1.2. Tweede fase: getemperde wraak
• Ontstaan en groei steden: rol van familie/clan als middel voor sociale controle verzwakt
• Opkomst geschreven weRen: Codexen en belangrijkste: Taliowet
o = Oog om oog, tand om tand
o To retaliate: doen terugbetalen, wraak nemen
o Maar Taliowet zeRe een grens op wraak! Daarom zo’n belangrijke wet!
è koppeling van de daad aan de sanc,e!
o Koran paar eeuwen later: ook tand voor tand, oog voor oog, leven voor leven…….
o Wrm zo belangrijk deze wet? Was revolu,onair om aantal redenen:
§ 1) Door individualisering vd vergelding
• Oog om oog betekent 1 oog maar, niets meer
• Alleen de dader, niet heel de groep
§ 2) Door subjec,visering: talio beperkt tot opzeRelijke misdrijven
• In die ,jd enkel als iets opzeRelijk is gebeurt
• Ongevallen mag je niet wreken
§ 3) Lijfstraffen en doodstraf
§ 4) Band misdrijf-straf-schadevergoeding
• Idee dat straf vergoed wat fout gegaan is
• Komt in allerlei varianten door in de Bijbel, maar er komen ook
nieuwe regels bij: wie een mens dood moet worden gedood, wie een
dier dood moet het vergoeden
o Dat is vreemd, wrm niet een eigen dier opofferen?
o Wrm dieren beschermd? Dieren waren nodig om te
overleven.
• Schadevergoeding komt in beeld als alterna,ef voor de straf
=> tempering vergelding
1.1.3. Overgangsfase: composiGestelsels
• Schadevergoeding komt in beeld als soort alterna,ef voor de straf = composi,estelsels
• Vb in Koran: vaak afstand van doodstraf doen mits betaling door familie slachtoffer
• Wat? Vrijwillige afstand van recht op (gelimiteerde) wraak in ruil voor door benadeelde par,j
te betalen schadevergoeding (wegens grote omvang dikwijls enkel realiseerbaar door
solidaire inspanningen van familie)
o Probleem: klassenjus,,e
4
1. Recht, sanc-e en strafrechtelijke sanc-e
• Recht > sanc,e > strafrechtelijke sanc,e > straf
o Straf? Vb: strafrechtelijke geldboete, celstraf..
Strafrechtelijke sanc,e die geen straf is? Vb: Internering, verbeurdverklaring
Sanc,es die niet strafrechtelijk zijn? Vb: Gasboete
Zijn allemaal geregeld door het recht
o Sanc,es die dr het recht geregeld zijn, zijn maar een deel vh verhaal -> Daar hebben
juristen controle over, maar de straffen
die je daarna in je leven meemaakt,
zijn vaak nog erger
(vb: verbreken familierela=es, minder
werkmogelijkheden…)
è Juridische vs emo,onele straf
• Onthoud: opschor,ng is GEEN veroordeling!
• Dit vak:
o StraJoeme,ng in huidig en toekoms,g Sw (na,onaal en grensoverschrijdend)
o Samenhang dan wel afstand tss straJoeme,ng en -uitvoering
o Kennismaking met niet-strafrechtelijke sanc,es
o Niet-juridische factoren die in prak,jk de keuze van concrete sanc,e(s) binnen
juridische krijtlijnen bepalen
o Uitvoering van sanc,es
o Reflec,e over onderliggende beginselen, visies die achter bestraffingsprak,jk ziRen
o Vaardigheid: zelfstandig bronnen kunnen gebruiken + kri,sche houding
2. Waarom, hoe en hoeveel straffen?
2.1. Voorbeeldzaken, hoe zou je dat bestraffen?
• Voetballer vliegt door turnzaal
o Toegelaten promille? 0,5
o Welke straf zou je geven?
§ Rijverbod heeE 2 verschillende ra,o’s (net zoals alle andere straffen)
1) De maatschappij beveiligen
2) Iets afnemen van de persoon
ó MAAR hoe controleer je dit? Alcoholslot? Gevangenisstraf?
§ Er zouden doden zijn kunnen vallen, dus mss rekening mee houden? Neen
o Wat kreeg hij? Opschor=ng van straf
o Wrm? Had al veel schuldbesef en vrijwilligerswerk gedaan + is jong + carrière
• Kleine piraat zaak
o 18-jarige die gewelddaden en verkrach=ngen heeE gedaan
+ voorgeschiedenis in jeugdzaken
§ Mag je eigenlijk niet meerekenen, maar kan je als rechter zo objec,ef zijn?
o Kreeg gevangenisstraf en terbeschikkingstelling
• Danny die minderjarige aanrandde
o Dit soort delinquenten heeJ het vaak enorm moeilijk in de gevangenis, dus mss is
GVS niet beste straf
o Kreeg een gevangenisstraf met uitstel, onder strikte voorwaarden en een
schadevergoeding
• Kim de Gelder
o Vond men toerekeningsvatbaar, dus naar Assisen ipv internering
o Hou je daar rekening mee? In welke mate?
1
, • Wat bij onmiddellijke inningen?
o Al,jd beroepsprocedure mogelijk!
o Maar dat kost heel veel en duurt heel lang
• Focus strafrecht zit op drugsdealers, maar waarom niet op de gebruikers?
• Straffen w meer en meer poli,ek
o Afnemen na,onaliteit als straf? Is na,onaliteit een soort gunst dat je kan afpakken?
Of moet je daarvan a`lijven?
§ Wrm van belang? Als Belg kan je nooit uit je land gezet worden
o Sommige gevangen laten betalen voor de gevangenis
§ Wrm? Beter funderen
§ Idee: drugsbazen zwemmen in geld, laat hun betalen vr “aangenaam” verblijf
§ Niet tevreden over dienstverlening, geld terug?
o Wat met mensen terugsturen? Mag dat naar landen waar hun fysieke integriteit in
gevaar is? Wat is ‘fysieke integriteit’?
• In Spaans strafrecht is elk slachtoffer even belangrijk; dus je telt alles op!
o Daarom bij aanslagen tot een gevangenisstraf gekomen van 270.000 jaar
o Maar is niet levenslang, want Spanje voert de straffen tegelijker,jd uit!
o Maar is dat dan niet schijnheilig? Je verschuiJ het probleem van de straJoeme,ng
naar de strafuitvoering
2.2. Art. 27 NSw: doelstelling van de straf
• Bij keuze vd straf en bepalen vd strafmaat, streeJ de rechter de doelen uit art. 27 NSw na
o De laatste doelstelling is bewust laatst gezet!
o Dit ar,kel is nu al in werking! (door noodwet die Annelies Verlinde heeJ ingevoerd)
• Maar er missen 2 doelstellingen:
1) Vergelding
o Heel uitdrukkelijk willen we dit nt als doel opnemen
o Maar 1° en 2° is een eufemisme voor vergelding…
o Prof is voor vergelding, want stelt ook een grens aan straffen
2) Afschrikking/ontrading
o Is klassieke strafreden, maar staat er niet meer bij
o Generale preven,e en/of enkel dader weerhouden en laten leren uit straffen
• Mag rechter rekening houden met dader die schuld heeJ bekend vs. de feiten ontkent?
o Neen, officieel niet, want recht op verdediging
o MAAR toch gaan rechters vaak rekening houden met schuldbesef, want dan is de
kans dat het opnieuw gebeurt kleiner!
Rekening houden met spijtbetuiging? Dader het slachtoffer dingen verwijt? Buitenlander?
Rekening houden met strafuitvoering (in andere landen), mss voorwaardelijke IVS?
2.3. Zin van de straf? Waarom straffen?
• Filosofische vraag + een vd oudste vragen binnen strafrecht, nooit vanzelfsprekend
ó Minder aandacht, nochtans ook belangrijk: hoeveel straffen (strafmaat)?
• Doelstellingen bij bestraffing als dusdanig kunnen anders zijn dan die bij de keuze vd
strafmaat en die op hun beurt anders dan bij stra`aarstelling door de wetgever
o Doorheen deze cursus: wrm straYaar gedrag? Welke straf? Wat wil men bereiken
met straf of andere sanc=e?
o Wie sanc=oneert wie? Waarop gebaseerd?...
2
,HS2: GESCHIEDENIS VAN HET STRAFRECHT
• Fenomeen straffen is universeler en ruimer dan fenomeen van het
strafrechtelijk sancGoneren
• Strafrechtelijk sanc,oneren impliceert een door het posiGef recht gereguleerde modaliteit
van straffen
• Beknopte schets historische ontwikkeling strafrechtelijk straffen doet onrecht aan
complexiteit historische werkelijkheid en leidt fataal tot slogans
DUS: Om complexiteit te handhaven is het nodig de bemoeienis van het recht in het
bestraffingsgebeuren te lokaliseren naar Gjd en plaats
o Straffen in 19e eeuw was anders dan nu, wat behouden en wat veranderen?
o Ene maatschappij is de andere niet: sociaal-cultureel verschil
• Belangrijk: straffen kan je niet puur juridisch bekijken zonder de context!
Logisch, want bestraffingssysteem is fundamenteel bepaald door:
o Sociale context: wat voor een maatschappij?
§ Vb: nomaden in de woes=jn, kleine gemeenschap ó wereldstad
§ Vb: rol van godsdienst of ras in maatschappij?
o Poli,eke structuur en verhouding van individu tot de staat
§ Vb: België ó VS ó Soedan ó China…
§ Vb: in Singapore stokslagen als je kauwgom op grond gooit. Dit soort straffen
is middeleeuws, zeer harde straf. Niet zo’n strenge mensenrechten? Minder
belang aan fysieke integriteit (aka lijfstraffen?)
o Economische structuur
§ Rijke landen hebben meer middelen (betere gevangenissen)
o BehoeJen samenleving
o Middelen samenleving
• Hoe verder in verleden, hoe moeilijker om de complexiteit van het straf-recht op zijn juiste
waarde te beoordelen
• De (juridische) begrippen zelf van “misdrijf” en “straf” zijn specifieke producten vd moderne
strafrechtelijke ra,onaliteit
o Dus redelijk nieuwe begrippen
• Bedoeling van dit deel over geschiedenis? Nadenken:
o Als publieke gevangenissen vol zijn, niet beter teruggaan naar private?
o Rol van het slachtoffer? Krijgt deze inspraak, hoeveel rekening houden in keuze straf
dader?
o Verhouding tss straf en schade? Vind je dat een diefstal van een stuk fruit gelijk is aan
een diamantenkraak?
o Symbolisch karakter van straf: brandmerken, biechten, vergiffenis
o Europese eenmaking: welk gewicht verschillende historische, sociale culturele
contexten verschillende landen?
1. Deel 1: Tradi-onele voorstelling van de ontwikkelingsgang van het
strafrecht
• Evolu,e van private straf, over het composi,estelsel, naar het stadium vd publieke straf
1.1. Strafrecht als privaat recht
1.1.1. Eerste fase: Stadium van de private wraak
• Oorsprong van ons systeem = private wraak
• Gezinsfamilies, clans met eigen regels
• Idee: als iemand binnen die groep iets uitspookt, ga je door andere leden vd clan
gesanc,oneerd worden è binnen de clan / interne afdoening
o Buitenwereld moet zich niet bemoeien
3
, o Zien we nu nog terug bij tuchtrecht (w intern afgehandeld)
o Hardste straf: uit de groep gezet worden (versto,ng, expulsio)
§ Vandaag de dag debat: kunnen we mensen uit ons land zeRen als straf?
§ Feit dat je uitgestoten werd was een vertraagd doodsvonnis
• Buitenwereld (andere stammen/clans) zijn rivalen!
o Dus soort solidariteit in 2 rich,ngen
o Als iemand van de andere groep aan onze groep komt, zijn we allemaal slachtoffer
MAAR als iemand van ons jou groep raakt, zijn we allemaal dader
o Gevolg? Mogen allemaal wraak nemen of op genomen worden
= VETE: ongebreidelde/collec,eve wraak
§ Geen grenzen
§ Komt al voor in de Bijbel
o Dus straffen waren collec,ef; ook al was je onschuldig, was je legi,em doelwit
• Basiskenmerk: solidair (familiaal) slachtofferschap en solidaire aansprakelijkheid (ac,eve en
passieve solidariteit)
1.1.2. Tweede fase: getemperde wraak
• Ontstaan en groei steden: rol van familie/clan als middel voor sociale controle verzwakt
• Opkomst geschreven weRen: Codexen en belangrijkste: Taliowet
o = Oog om oog, tand om tand
o To retaliate: doen terugbetalen, wraak nemen
o Maar Taliowet zeRe een grens op wraak! Daarom zo’n belangrijke wet!
è koppeling van de daad aan de sanc,e!
o Koran paar eeuwen later: ook tand voor tand, oog voor oog, leven voor leven…….
o Wrm zo belangrijk deze wet? Was revolu,onair om aantal redenen:
§ 1) Door individualisering vd vergelding
• Oog om oog betekent 1 oog maar, niets meer
• Alleen de dader, niet heel de groep
§ 2) Door subjec,visering: talio beperkt tot opzeRelijke misdrijven
• In die ,jd enkel als iets opzeRelijk is gebeurt
• Ongevallen mag je niet wreken
§ 3) Lijfstraffen en doodstraf
§ 4) Band misdrijf-straf-schadevergoeding
• Idee dat straf vergoed wat fout gegaan is
• Komt in allerlei varianten door in de Bijbel, maar er komen ook
nieuwe regels bij: wie een mens dood moet worden gedood, wie een
dier dood moet het vergoeden
o Dat is vreemd, wrm niet een eigen dier opofferen?
o Wrm dieren beschermd? Dieren waren nodig om te
overleven.
• Schadevergoeding komt in beeld als alterna,ef voor de straf
=> tempering vergelding
1.1.3. Overgangsfase: composiGestelsels
• Schadevergoeding komt in beeld als soort alterna,ef voor de straf = composi,estelsels
• Vb in Koran: vaak afstand van doodstraf doen mits betaling door familie slachtoffer
• Wat? Vrijwillige afstand van recht op (gelimiteerde) wraak in ruil voor door benadeelde par,j
te betalen schadevergoeding (wegens grote omvang dikwijls enkel realiseerbaar door
solidaire inspanningen van familie)
o Probleem: klassenjus,,e
4
