Criminaliteitsvormen en misdrijven
1. Inleiding: criminaliteit in het alledaagse leven
Enkele krantenkoppen
‘Belgische vrouwen vaak slachtoffer van verkrachting’
- Als verkrachting een brede definitie heeft zal er natuurlijk meer rapportage zijn
● landen als Egypte en Syrië zitten onderaan in de ranking maar dit kan ook liggen aan
de breedheid van de definitie
● wordt er wel iets gedaan met de rapportage bij de politie/justitie? het kan zijn dat bij
landen die onderaan bengelen er niet wordt gegeven om verkrachtingen
‘Putin approves legal change that decriminalises some domestic violence’
- Demonstranten vinden de thuisomgeving is iets waar de staat zich niet behoort te
bemoeien en vinden dat de bestraffingen in familie contexten te zwaar waren
‘Aanpak genitale verminking hoog op de agenda’
- Genitale verminking gaat over vrouwen
- Ondanks de strafrechtelijke aandacht zijn de vervolgingen op 1 hand te tellen
(2) Wat is criminaliteit?
- als je een appel ziet zeg je dit is een appel ook al zijn er verschillende kleuren en
merken, een appel blijft een appel en zal niet ineens vierkant worden
- criminaliteit is niet zoals een appel en varieert in de tijd en in de ruimte, er kan sprake
zijn van criminalisering en decriminalisering
Waarom is de definitiekwestie zo belangrijk voor de criminologie?
Invloed op allerhande zaken:
(1) Het voorwerp van de criminologie
- wat we definiëren als criminaliteit maakt ook het voorwerp uit van de criminologie
(2) Hoeveel criminaliteit?
● Wat moeten we tellen? Hoe moeten we tellen? Is tellen wel zinvol?
● Cfr criminografie, discussies over zin en onzin van criminaliteitsstatistieken en
surveys, kwantitatieve vs kwalitatieve onderzoeksmethoden enzovoort
(3) Wetenschappelijk karakter van de criminologie?
● Fundamenteel of toegepast?; Zelfstandige wetenschap of hulpwetenschap?
○ ‘We are compelled to admit that ‘criminology’ as traditionally conceived is a
bastard science grown out of public preoccupation with a social plague’
(Sellin 1938: 3) = een bastaard wetenschap die gegroeid is uit een
bezorgdheid uit een sociale plaag
(4) Theoretische en methodologische voorkeuren van de criminoloog
- in de jaren 60 en 70 is er meer aandacht voor zelfrapportage en dit is gegroeid uit
een zekere bezorgdheid -> officiële statistieken
(2.1) Alledaagse definities van criminaliteit
, - Rol van eigen ervaringen en achtergronden = de wijze hoe je kijkt naar criminaliteit
zal veranderen als je er zelf aan deel hebt genomen/zelf slachtoffer bent
- De rol van de media
- Aandacht voor bepaalde misdrijven:
➔ Boemanconcept: ‘de veronderstelling over misdadigers, waarin op irrationele
gronden negatieve kenmerken aan hen worden toegeschreven’
● een stereotype beeld van een crimineel
● Kristi: ideaal slachtoffer (een oud weerloos vrouwtje) >< ideale crimineel
(krachtig en gaat zorgvuldig op zoek naar slachtoffers)
➔ Telelensreflex: ‘Veel zien van heel weinig en zonder context. Meestal het schokeffect
van een misdaad zien (bv. via sociale media)’
● Het inzoomen van de media op bepaalde aspecten zonder de ruimere context
hierbij in het oog te houden. bv. een dader
- Aandacht voor de straf = vaak discussies over dat de strafmaat te laag is
- Aandacht voor bepaalde groepen
- Media en publieke verontwaardiging = het schokeffect zorgt voor emoties
(2.2) Strafrechtelijke definities van criminaliteit
● Criminaliteit is ...wat in het strafwetboek staat
● Strafrechtelijke definitie en rol van het overheidsoptreden: processen van
criminalisering (= proces met het gevolg dat bepaalde gedragingen het label van
criminaliteit krijgen) en decriminalisering (= een gedraging die als criminaliteit wordt
benoemd gaat dat label verliezen)
○ wraakporno heeft een speciale plaats gekregen in het strafwetboek omdat dit
de laatste jaren sterk toegenomen is = verspreiden van naaktbeelden die als
het gaat om een relatie wanneer het uit is verspreid worden
Criminalisering
- Primaire = proces van strafbaarstelling, de wetgever stelt gedrag strafbaar en dit
gedrag is als criminaliteit benoemd
- Secundaire = de handelingen, opsporing, vervolging, berechting, bestraffing
Decriminalisering
- De facto = het gedrag zelf is nog steeds strafbaar maar zal niet opgespoord, vervolgd
of berecht worden, men doet een oog dicht bv. eigen gebruik van cannabis
- De Juré = het wordt uit het strafwetboek gestraft bv. abortus
Waarom (de)criminaliseren? Drie perspectieven:
- Consensus = er wordt vanuit gegaan dat er in de samenleving een eensgezindheid is
over de regels die moeten worden vastgelegd & gehandhaafd, er is een
overeenstemming tussen de burgers over wat goed en kwaad is en in het
strafwetboek moet
● strafrechtsysteem is er om de collectieve waarden te beschermen en op te
treden tegen de personen die deze waarden schenden (Dürkheim)
- Pluralisme = er wordt niet uitgegaan van een eensgezindheid maar van verschillende
groepen in de samenleving die hun eigen belangen hebben en kunnen botsen met
elkaar, wel eensgezindheid over de procedures om tot een strafrechtelijk systeem te
komen
, - Conflict = er wordt gesteld dat het strafrechtelijk systeem ten dienste staat tegenover
bepaalde groepen in de samenleving, de normen dienen de gevestigde belangen te
ondersteunen en te beschermen (Marx)
Deviantiesociologie en aandacht voor strafbaarstelling
Deviantiesociologie en proces van etikettering
- Reacties staat centraal (met strafbaarstelling als een belangrijke vorm van reageren)
- Belangrijke stroming omdat het zorgt voor een verschuiving van de focus van de
actie van de criminaliteit naar de reactie
● Complexiteit van causaliteitsvraagstuk
○ wat doet criminaliteit? wat komt er eerst? de criminele handeling of de
reactie?
● Reactie die zelf criminogeen kan zijn t.g.v. impact van stigmatiserende stempel
● Sociale controle-instellingen komen in het vizier
● ‘…older sociology tended to rest heavily upon the idea that deviance leads to social
control. I have come to believe that the reverse idea, i.e. social control leads to
deviance, is equally tenable and the potentially richer premise for studying deviance
in modern society’ (Lemert 1967: v)
○ sociale controle, reacties op leiden ook tot criminaliteit (criminogeen)
Morele verontwaardiging en morele kruisvaarders
● Criminaliteit als ‘sociale constructie’
○ afspraken die mensen maken zorgen voor de inhoud van het begrip, het is
niet van nature gegeven (>< Lombroso, er is geen geboren crimineel)
○ de meest uiteenlopende gedragingen worden onder dat begrip geplaatst bv.
een pilletje pakken op een feestje >< moord
-> er wordt gedacht om het begrip af te schaffen
● De rol van de media bij ‘deviance amplification’
○ het versterkende effect van deviantie door de media
● De rol van de ‘morele kruisvaarders’
○ groepen/individuen in de samenleving die proberen bepaalde thema’s onder
de aandacht te brengen
○ bv. religieuze mensen die zich opwerpen tegen euthanisie, anti-rokers die
rokers willen bestraffen
Stanley Cohen en ‘morele paniek’
● Stanley Cohen (1942 - 2013)
● Auteur van Folk Devils and Moral Panics: The Creation of the Mods and Rockers
(1972)
○ the Mods = rijden met scootertjes rond en luisteren naar een bepaalde
muziek
○ Rockers = rijden met andere tweewielers
-> deze groepen komen in conflict met elkaar wanneer het slecht weer wordt en ze zich
vervelen omdat er niets te doen is, dit krijgt ongelofelijk veel aandacht, ze voelden aan dat
wat hier gebeurd het land doet daveren
● ‘To point to the complexities of the relationship between social objects and their
interpretation is ...the whole point of studying deviance and social control’ (Cohen
2002: xxii)
, De 3 werelden die verschillend zijn maar wel deel uitmaken van de realiteit (Filmpje)
1) de wereld van de jongeren op het strand, wanneer de discotheken spelen, hij ging
mee observeren wat er daar gebeurde
2) het beeld van de rechtbank, wanneer ze zich moeten verantwoorden
3) het beeld van de media, hoe ze worden afgebeeld
Folk Devils and Moral Panics
● ‘Societies appear to be subject, every now and then, to periods of moral panic. (1) A
condition, episode, person or group of persons emerges to become defined as a
threat to social values and interests; (2) its nature is presented in a stylized and
stereotypical fashion by the mass media; (3) the moral barricades are manned by
editors, bishops, politicians and other right-thinking people; (4) socially accredited
experts pronounce their diagnoses and solutions; (5) ways of coping are evolved or
(more often) resorted to; (6) the condition then disappears, submerges or
deteriorates and becomes more visible. Sometimes the object of the panic is quite
novel and at other times it is something which has been in existence long enough,
but suddenly appears in the limelight. Sometimes the panic passes over and is
forgotten, except in folklore and collective memory; at other times it has more serious
and long-lasting repercussions and might produce such changes as those in legal
and social policy or even in the way the society conceives itself’ (p. 1)
○ groepen worden als een bedreiging gezien voor de belangen van de
samenleving, door de massamedia worden ze afgebeeld met een stereotyp
beeld
○ the moral barricades = worden door journalisten benaderd
○ experten worden opgevoerd die diagnoses uitvoeren en oplossingen
meegeven
○ de morele paniek zal niet weggaan
Elementen van morele paniek
Vijf elementen:
- Bezorgdheid = over het gedrag, over bepaalde groepen in de samenleving omdat
deze een negatieve impact zouden hebben
- Vijandigheid = naar de groepen toe en ze worden als het waren genoemd naar de
volkse duivels
- Consensus = er is een overeenstemming in de samenleving dat de groep een
bedreiging is voor de samenleving
- Disproportionaliteit = men gaat buiten proportie, overmatig reageren op het
fenomeen
- Volatiliteit = paniek kan plots opduiken, er is heftig gereageerd op slechts een
jongerengroep
Contextueel constructivisme van Joel Best
● Joel Best, auteur van o.m. Random Violence (1999)
● Hoe identificeert een samenleving bepaalde gebeurtenissen of incidenten als
‘problematisch’ en komt het o.m. tot strafbaarstelling?
○ uitwerken van antwoorden op bepaalde problemen van criminaliteit
1. Inleiding: criminaliteit in het alledaagse leven
Enkele krantenkoppen
‘Belgische vrouwen vaak slachtoffer van verkrachting’
- Als verkrachting een brede definitie heeft zal er natuurlijk meer rapportage zijn
● landen als Egypte en Syrië zitten onderaan in de ranking maar dit kan ook liggen aan
de breedheid van de definitie
● wordt er wel iets gedaan met de rapportage bij de politie/justitie? het kan zijn dat bij
landen die onderaan bengelen er niet wordt gegeven om verkrachtingen
‘Putin approves legal change that decriminalises some domestic violence’
- Demonstranten vinden de thuisomgeving is iets waar de staat zich niet behoort te
bemoeien en vinden dat de bestraffingen in familie contexten te zwaar waren
‘Aanpak genitale verminking hoog op de agenda’
- Genitale verminking gaat over vrouwen
- Ondanks de strafrechtelijke aandacht zijn de vervolgingen op 1 hand te tellen
(2) Wat is criminaliteit?
- als je een appel ziet zeg je dit is een appel ook al zijn er verschillende kleuren en
merken, een appel blijft een appel en zal niet ineens vierkant worden
- criminaliteit is niet zoals een appel en varieert in de tijd en in de ruimte, er kan sprake
zijn van criminalisering en decriminalisering
Waarom is de definitiekwestie zo belangrijk voor de criminologie?
Invloed op allerhande zaken:
(1) Het voorwerp van de criminologie
- wat we definiëren als criminaliteit maakt ook het voorwerp uit van de criminologie
(2) Hoeveel criminaliteit?
● Wat moeten we tellen? Hoe moeten we tellen? Is tellen wel zinvol?
● Cfr criminografie, discussies over zin en onzin van criminaliteitsstatistieken en
surveys, kwantitatieve vs kwalitatieve onderzoeksmethoden enzovoort
(3) Wetenschappelijk karakter van de criminologie?
● Fundamenteel of toegepast?; Zelfstandige wetenschap of hulpwetenschap?
○ ‘We are compelled to admit that ‘criminology’ as traditionally conceived is a
bastard science grown out of public preoccupation with a social plague’
(Sellin 1938: 3) = een bastaard wetenschap die gegroeid is uit een
bezorgdheid uit een sociale plaag
(4) Theoretische en methodologische voorkeuren van de criminoloog
- in de jaren 60 en 70 is er meer aandacht voor zelfrapportage en dit is gegroeid uit
een zekere bezorgdheid -> officiële statistieken
(2.1) Alledaagse definities van criminaliteit
, - Rol van eigen ervaringen en achtergronden = de wijze hoe je kijkt naar criminaliteit
zal veranderen als je er zelf aan deel hebt genomen/zelf slachtoffer bent
- De rol van de media
- Aandacht voor bepaalde misdrijven:
➔ Boemanconcept: ‘de veronderstelling over misdadigers, waarin op irrationele
gronden negatieve kenmerken aan hen worden toegeschreven’
● een stereotype beeld van een crimineel
● Kristi: ideaal slachtoffer (een oud weerloos vrouwtje) >< ideale crimineel
(krachtig en gaat zorgvuldig op zoek naar slachtoffers)
➔ Telelensreflex: ‘Veel zien van heel weinig en zonder context. Meestal het schokeffect
van een misdaad zien (bv. via sociale media)’
● Het inzoomen van de media op bepaalde aspecten zonder de ruimere context
hierbij in het oog te houden. bv. een dader
- Aandacht voor de straf = vaak discussies over dat de strafmaat te laag is
- Aandacht voor bepaalde groepen
- Media en publieke verontwaardiging = het schokeffect zorgt voor emoties
(2.2) Strafrechtelijke definities van criminaliteit
● Criminaliteit is ...wat in het strafwetboek staat
● Strafrechtelijke definitie en rol van het overheidsoptreden: processen van
criminalisering (= proces met het gevolg dat bepaalde gedragingen het label van
criminaliteit krijgen) en decriminalisering (= een gedraging die als criminaliteit wordt
benoemd gaat dat label verliezen)
○ wraakporno heeft een speciale plaats gekregen in het strafwetboek omdat dit
de laatste jaren sterk toegenomen is = verspreiden van naaktbeelden die als
het gaat om een relatie wanneer het uit is verspreid worden
Criminalisering
- Primaire = proces van strafbaarstelling, de wetgever stelt gedrag strafbaar en dit
gedrag is als criminaliteit benoemd
- Secundaire = de handelingen, opsporing, vervolging, berechting, bestraffing
Decriminalisering
- De facto = het gedrag zelf is nog steeds strafbaar maar zal niet opgespoord, vervolgd
of berecht worden, men doet een oog dicht bv. eigen gebruik van cannabis
- De Juré = het wordt uit het strafwetboek gestraft bv. abortus
Waarom (de)criminaliseren? Drie perspectieven:
- Consensus = er wordt vanuit gegaan dat er in de samenleving een eensgezindheid is
over de regels die moeten worden vastgelegd & gehandhaafd, er is een
overeenstemming tussen de burgers over wat goed en kwaad is en in het
strafwetboek moet
● strafrechtsysteem is er om de collectieve waarden te beschermen en op te
treden tegen de personen die deze waarden schenden (Dürkheim)
- Pluralisme = er wordt niet uitgegaan van een eensgezindheid maar van verschillende
groepen in de samenleving die hun eigen belangen hebben en kunnen botsen met
elkaar, wel eensgezindheid over de procedures om tot een strafrechtelijk systeem te
komen
, - Conflict = er wordt gesteld dat het strafrechtelijk systeem ten dienste staat tegenover
bepaalde groepen in de samenleving, de normen dienen de gevestigde belangen te
ondersteunen en te beschermen (Marx)
Deviantiesociologie en aandacht voor strafbaarstelling
Deviantiesociologie en proces van etikettering
- Reacties staat centraal (met strafbaarstelling als een belangrijke vorm van reageren)
- Belangrijke stroming omdat het zorgt voor een verschuiving van de focus van de
actie van de criminaliteit naar de reactie
● Complexiteit van causaliteitsvraagstuk
○ wat doet criminaliteit? wat komt er eerst? de criminele handeling of de
reactie?
● Reactie die zelf criminogeen kan zijn t.g.v. impact van stigmatiserende stempel
● Sociale controle-instellingen komen in het vizier
● ‘…older sociology tended to rest heavily upon the idea that deviance leads to social
control. I have come to believe that the reverse idea, i.e. social control leads to
deviance, is equally tenable and the potentially richer premise for studying deviance
in modern society’ (Lemert 1967: v)
○ sociale controle, reacties op leiden ook tot criminaliteit (criminogeen)
Morele verontwaardiging en morele kruisvaarders
● Criminaliteit als ‘sociale constructie’
○ afspraken die mensen maken zorgen voor de inhoud van het begrip, het is
niet van nature gegeven (>< Lombroso, er is geen geboren crimineel)
○ de meest uiteenlopende gedragingen worden onder dat begrip geplaatst bv.
een pilletje pakken op een feestje >< moord
-> er wordt gedacht om het begrip af te schaffen
● De rol van de media bij ‘deviance amplification’
○ het versterkende effect van deviantie door de media
● De rol van de ‘morele kruisvaarders’
○ groepen/individuen in de samenleving die proberen bepaalde thema’s onder
de aandacht te brengen
○ bv. religieuze mensen die zich opwerpen tegen euthanisie, anti-rokers die
rokers willen bestraffen
Stanley Cohen en ‘morele paniek’
● Stanley Cohen (1942 - 2013)
● Auteur van Folk Devils and Moral Panics: The Creation of the Mods and Rockers
(1972)
○ the Mods = rijden met scootertjes rond en luisteren naar een bepaalde
muziek
○ Rockers = rijden met andere tweewielers
-> deze groepen komen in conflict met elkaar wanneer het slecht weer wordt en ze zich
vervelen omdat er niets te doen is, dit krijgt ongelofelijk veel aandacht, ze voelden aan dat
wat hier gebeurd het land doet daveren
● ‘To point to the complexities of the relationship between social objects and their
interpretation is ...the whole point of studying deviance and social control’ (Cohen
2002: xxii)
, De 3 werelden die verschillend zijn maar wel deel uitmaken van de realiteit (Filmpje)
1) de wereld van de jongeren op het strand, wanneer de discotheken spelen, hij ging
mee observeren wat er daar gebeurde
2) het beeld van de rechtbank, wanneer ze zich moeten verantwoorden
3) het beeld van de media, hoe ze worden afgebeeld
Folk Devils and Moral Panics
● ‘Societies appear to be subject, every now and then, to periods of moral panic. (1) A
condition, episode, person or group of persons emerges to become defined as a
threat to social values and interests; (2) its nature is presented in a stylized and
stereotypical fashion by the mass media; (3) the moral barricades are manned by
editors, bishops, politicians and other right-thinking people; (4) socially accredited
experts pronounce their diagnoses and solutions; (5) ways of coping are evolved or
(more often) resorted to; (6) the condition then disappears, submerges or
deteriorates and becomes more visible. Sometimes the object of the panic is quite
novel and at other times it is something which has been in existence long enough,
but suddenly appears in the limelight. Sometimes the panic passes over and is
forgotten, except in folklore and collective memory; at other times it has more serious
and long-lasting repercussions and might produce such changes as those in legal
and social policy or even in the way the society conceives itself’ (p. 1)
○ groepen worden als een bedreiging gezien voor de belangen van de
samenleving, door de massamedia worden ze afgebeeld met een stereotyp
beeld
○ the moral barricades = worden door journalisten benaderd
○ experten worden opgevoerd die diagnoses uitvoeren en oplossingen
meegeven
○ de morele paniek zal niet weggaan
Elementen van morele paniek
Vijf elementen:
- Bezorgdheid = over het gedrag, over bepaalde groepen in de samenleving omdat
deze een negatieve impact zouden hebben
- Vijandigheid = naar de groepen toe en ze worden als het waren genoemd naar de
volkse duivels
- Consensus = er is een overeenstemming in de samenleving dat de groep een
bedreiging is voor de samenleving
- Disproportionaliteit = men gaat buiten proportie, overmatig reageren op het
fenomeen
- Volatiliteit = paniek kan plots opduiken, er is heftig gereageerd op slechts een
jongerengroep
Contextueel constructivisme van Joel Best
● Joel Best, auteur van o.m. Random Violence (1999)
● Hoe identificeert een samenleving bepaalde gebeurtenissen of incidenten als
‘problematisch’ en komt het o.m. tot strafbaarstelling?
○ uitwerken van antwoorden op bepaalde problemen van criminaliteit
