Samenvatting Lesnotities Europese & Belgische Privaatrechtsgeschiedenis - EXTERN

Privaatgeschiedenis EXTERN

• externe rechtsgeschiedenis: over wetgevers, rechters en geleerden als de makers
van rechtsregels. Dit deel is eerder historisch.

• interne rechtsgeschiedenis: de evolutie van rechtsregels doorheen de
geschiedenis. Dit deel is eerder juridisch.


Priv extern commentaar 1
Niet te kennen voor examen

Praktisch

• Leerstof: slides + commentaar behalve slides aan het einde van de ppt -> maar
wel nuttig
• Boek is geen leerstof
• Overzichtsslides super belangrijk -> bij het studeren, stel de vraag: waar zit ik op
de overzichtsslide? + benadruk de overzichtsslides met de grote lijnen

Inleiding

• Studie van het recht doorheen de eeuwen
• Recht is niet altijd logisch => je moet de geschiedenis daarvan meehebben om
het te begrijpen = rechtsgeschiedenis
➔ Bv. Echtscheiding onder onderlinge toestemming -> logica zou zijn dat ze
gewoon naar het gemeentehuis gaan en dat laten registreren want er is geen
ruzie → gebeurt dat zo? → nee → je moet alsnog naar de rechtbank →
waarom naar de rechtbank => begrijpen vanuit de geschiedenis : de kerk uit de
ME tegen scheiding = zorgde dat je langs de rechtbank moest passeren
➔ Art 1674 oud BW : vernietiging koop bij benadeling
• Ook is de logica soms schijn
o Bv. artikel 1382 → wie aan een ander schade berokkent, moet deze schade
vergoeden → we vinden dat logisch maar eigenlijk niet
▪ Uw eerste reactie is echter niet 1382: fout - schade - oorzakelijk
verband – schadevergoeding
▪ Uw eerste reactie is uiteraard wraak nemen → echter vinden we dat
niet passen in een maatschappij
▪ Vandaar dat 1382 op zich wel nog logisch is



Wat?

• Intern recht



1

, • Extern recht
➔ Materiele bronnen vh recht -> Recht ontstaat door MP veranderingen (recht
komt dus niet zomaar uit de lucht vallen)
o Die veranderingen = de materiële bronnen van recht
▪ Bv de komst van de computer → recht moet hierrond gemaakt
worden
o Zorgt dus dat er iets moet veranderen
➔ Formele bronnen vh recht (diegene dat het recht verandert): 4 formele
bronnen die historisch gezien het meest voorkwamen
- Wetgeving door machthebbers => Wetgeving in ruime zin (want enge zin
enkel het Belgisch parlement)
- Rechtspraak door rechters en geleerden
- Gewoonte door de MP
• Kernbronnen van recht= informeren over de inhoud vd rechtsregels
➔ Nu internet , vroeger veel moeilijker → vaak niet opgeschreven, wel
opgeschreven? Geluk hebben dat je het kon lezen
• Bronnen in deze cursus => altijd formele bronnen (itt de driedeling formeel,
materieel en kernbronnen)
• Interne rechtsgeschiedenis is het belangrijkste , maar extern recht is hiervoor
nodig

Publiek-privaatrecht

• Onderscheid
• Maar te simplistisch want de overheid komt in bijna alles tussen
➔ Bv arbeidersrecht
➔ Vroeger → leenrecht → leenheer en vazal hebben onderling contract
o Leenheer kan dan weer vazal zijn van bv. koning van frankrijk → dat is
dan publiekrecht
o Er staat bij: de plaatselijke ooienvaarkweker moet met kerstmis een
ooievaar leveren omdat de heer graag een ooievaar eet → das duidelijk
privaatrecht
• Zeker problematisch bij het strafrecht : vroeger privaatrecht => nu steeds meer
publiekrecht (restant is de burgerlijke partijstelling)
• Onderscheid is recent

Wat?

• EXTERNE PRIVAATRECHTSGESCHIEDENIS: VAN DE ROMEINEN TOT VANDAAG,
MAAR:

• NADRUK OP WEST-EUROPA (wat met bv. Oost-/Centraal-Europa? => w
genegeerd net zoals de rest van de wereld WANT tijdrovend)



2

, • INTERNE PRIVAATRECHTSGESCHIEDENIS:

• ROMEINS, CANONIEK (kerk), COSTUMIER (eigen bevolking)

• OPGELET: GEEN CHINESE MUREN ERTUSSEN

• NIET: JONGERE TERREINEN (enkel het klassieke)

➔ Bv geen intellectuele eigendomsrechten
➔ Bestonden niet, nutteloos

• NADRUK OP BELGIË/ZUIDELIJKE NEDERLANDEN

• Zeer lange periode => 2 belangrijke problemen

1. Taalprobleem nl latijn
2. Voortdurende veranderingen

Waarom?

• Ons recht begrijpen: zie hoger, recht niet altijd logisch

• Ons recht relativeren: Belgisch recht vandaag ≠ universele waarheid

• Algemeen: voorbeeld: gelijkheidsbeginsel

• Belgisch recht heeft soms pas laat het licht gezien: vrouwenemancipatie

• Belgisch recht loopt soms nog steeds achterop: voorbeeld causa (oorzaak)

• Ons recht verbeteren

• Voorbeelden

• Laat- romeinse rijk (na klassieke periode): zeer efficiënte procedure voor
de rechtbanken => kunnen we van leren (gerechtelijke achterstand) =
België vandaag heeft minder efficiënte procedure

• Laurent ontwerp burgerlijk wetboek => mislukt door geen overleg maar
nieuw BW wel overleg

 Men heeft geleerd van dat gedoe van Laurent → overleg zorgt dat
tekst wel wet zal worden = leren van de geschiedenis en zo ons
recht verbeteren

• Belang rechtsgeschiedenis niet overdreven => moderne fenomenen
 Maar voorzichtig: nieuwe problemen met oude oplossingen (wel
aangepast) bv diefstal van elektriciteit (hacken)



Hoe



3

,Nadruk ligt op het juridische

Periodisering extern recht

• ROMEINSE PERIODE
➔ Oud-Romeins recht (753-250): Begin
➔ Voor-klassiek recht (250-0): take-off (het recht begint samen met rome te
groeien)
➔ Klassiek recht (0-250): hoogtepunt rome en het recht
➔ Na-klassiek recht (250-527): verval recht en rome (weg WRR)
➔ 527: oost romeins rijk : keizer justinianus komt aan de macht
➔ Justinianus (527-565): kort herstel
• NA DE ROMEINEN (West-europa)
➔ costumier recht (476-1100): gewoonterecht (primitief recht va een primitieve
gemeenschap)
➔ ius commune (1100-1800): het geleerde recht , 2 componenten:
- Ius commune: Romeins+Romano-canoniek recht => gemeenschappelijk
recht van Europa
- Gewoonterecht blijft bestaan
➔ Verlichting (Vernunftrecht): ca. 1800: revolutie
➔ nationaal recht: nationaal wettenrecht
- 19de eeuw
- 20ste eeuw
• toekomst….



BEDENKINGEN

1. PERIODISERING IS GEBREKKIG
➔ VERANDERINGEN GEBEUREN GELEIDELIJK bv ius commune en
gewoonterecht te samen , niet zo dat het ene komt en het andere verdwijnt
➔ NIET ALTIJD GELIJKTIJDIG
➔ OUDE BLIJFT SOMS VOORTBESTAAN
2. CHRONOLOGIE WIJKT AF VAN DE GEWONE
➔ breuk omstreeks 1500
➔ nu 1100
➔ want 2 verklaringen
a. rechtsgeschiedenis: de echt grote breuk is 1100 = men herontdekt
justiniaans romeins recht en begint men het te bestuderen aan de
universiteiten => ius commune
b. in de rechtsgeschiedenis rond 1500 verandert niet veel buiten de komst
van de humanisten die andere prioriteiten leggen



4

, c. ook in de algemene geschiedenis zijn er aspecten waardoor we een breuk
in 1100 kunnen leggen (verandering economisch + institutioneel => en
rond 1500 redelijke continuïteit)
d. dus ook de renaissance dient gerelativeerd te worden



3. CHRONOLOGIE IS WEST-EUROPEES

bv. anders voor Rusland

3. CHRONOLOGIE IS ANDERS VOOR ANDERE RECHTSTAKKEN,
➔ Want is algemeen
➔ Eventueel anders voor bep thema




Priv extern commentaar 2
Slides 3-6 niet te kennen voor examen

Hoe is het recht ontstaan in de verschillende periodes van de geschiedenis?

Hoe is het recht gemaakt?

Overzichtslide
EXTERN RECHT

ROMEINSE PERIODE → de Romeinen zijn enorm belangrijk geweest

• OUD-ROMEINSE PERIODE

• ROME IS PRIMITIEF

• DE INSTELLINGEN

• PRIMITIEVE RECHTSBRONNEN

• PRIMITIEVE PROCEDURE

• VOOR-KLASSIEKE PERIODE

• ROME WORDT WERELDRIJK

• GEVOLG 1: AANPASSING INSTELLINGEN

• GEVOLG 2: AANPASSING RECHTSBRONNEN DOOR PRAETOR

• GEVOLG 3: AANPASSING PROCEDURE




5

, • KLASSIEKE PERIODE

• ROME KRIJGT EEN KEIZER

• GEVOLGEN VOOR DE INSTELLINGEN

• GEVOLGEN VOOR DE RECHTSBRONNEN

• GEVOLGEN VOOR DE PROCEDURE

• NA-KLASSIEKE PERIODE

• VERVAL ROME+GROTERE MACHT KEIZER

• JUSTINIANUS



Oud- romeinse periode
• 753 vC – ca 250vc → dit is de officiële periode

1. Rome is primitief

Niet kennen voor het examen (dia 3-6)
• Waarom 753 vC (zo’n exacte datum)
➔ Stichting Rome volgens romeinen zelf
➔ Niet zo volgens de archeologie → eigenlijk pas een honderdtal
later effectief ontstaan dus niet 753 v.C.
• Rome Maakt evolutie door tussen 753 & 250 vc, vooral qua grondgebied
➔ Grootste deel van Italië behalve noord + de eilanden = Romeinse
Grondgebied tegen het einde van deze periode
➔ Begonnen met Rome (dikke zwarte stip) → dit is Rome in het begin
➔ Van stadstaat tot heerser Italië
• Rome groeit, maar de romeinse maatschappij blijft primitief
➔ Boeren
➔ Structuur: familia = groep van mensen die op de boerderij leeft, maar ook de
grond, het gebouw, vee, landbouwmateriaal => veel breder dan gewoon de
familie
➔ Familia staat onder de pater familias= heer des huizes = herenboer =>
iedereen op de boerderij, alle goederen , alles wat te maken heeft met de
boerderij staan onder hem
o Hij is de kleine dictator van de boerderij eigenlijk
➔ Deze structuur wijst op primitiviteit




6

, ➔ Ander vb: geld betalen aan iemand maar niet betalen? => krijgt 1 maand tijd te
betalen, anders mag de SE hem voor de magistraat (geen rechter!) sleuren =>
betaalt nog steeds niet voor de magistraat => SE mag SA thuis opsluiten =
“meepakken” + boeien met riemen met gewichten + eten : speltbrood van 1
pond => nog steeds niet betaald? : SE mag met de SA naar forum romanum
om het publiekelijk te verkondigen = schaamte => daarna verkopen als slaaf in
een gebied over de tiber of de sa te vermoorden => probleem kan ontstaan,
wanneer je meerdere SE hebt en je hem niet verkoopt
➔ Spiegelstraf , wijst ook op een primitief recht

2. De instellingen
• Dat Rome primitief is in deze periode weerspiegelt in instellingen
o Wat betreft de instellingen moet je een onderscheid maken tussen de
periode voor en na 510 v.Ch.
• Voor 510: de koningstijd
➔ Koning staat aan het hoofd + heeft alle macht: enige wetgever, bestuurt Rome,
opperste rechter, legeraanvoerder, opperpriester
➔ Macht is niet zonder beperkingen: moet rekening houden met de pater
familias
➔ De koning is baas van Rome , maar op de boerderij is de pater familias de baas
➔ Koning en 3 standen
1) Patriciërs => toplaag met veel grond
2) Plebejers => staat letterlijk naast de patriciërs , hebben eigen cultuur,
trouwen niet met patriciërs (andere groep en zijn niet afhankelijk van de
patriciërs)
3) Clientes (politiek belang) => wel afhankelijk van de patriciërs , stellen niks
veel voor in de primitieve MP* (hebben geen grond of interessant beroep)
zijn vogel voor de kat maar zoeken bescherming bij patriciërs (zullen zich
eronder stellen, worden er cliënt van) in ruil voor een prestige (vragen iets
terug van zijn cliënten → hangt samen met een prestige-aspect → zoals bv.
begeleiden als ze op wandel gaat → hoe meer cliënten die je hebt, hoe
belangrijker je eruit ziet als je gaat wandelen)

*Niet enkel grond zorgt dat je een belangrijke positie hebt in de maatschappij, ook
een interessant/belangrijk beroep uitoefenen (bv. smid)

4) Hoe zit het dan met de slaven => zijn in die tijd objecten dus tellen voor de
romeinen niet mee in dit verhaal




7

,• Na 510: de republiek
➔ Romeinen hebben de koningen verdreven
➔ De instellingen zijn de senaat, volksvergaderingen en magistraten
➔ Je ziet een tweestrijd tussen de patriciërs en plebejers (clientes staan onder
de patriciërs)
- Patriciërs hebben aanvankelijk de overmacht → ze zijn de toplaag van
Rome
- Plebejers vechten voor meer politieke macht
➔ Na de koning heeft de senaat de macht in handen
- Zwaartepunt vd politiek = centraal in de romeinse machtsstructuren
- Het feit dat we de Romeinse senaat vergelijken met die van ons, laat
duidelijk zien hoe belangrijk deze was

Rome Bij ons
1. Ouderen in senaat 1. Aanvankelijk bij het begin van
➔ Senatus > senex: oude België min 40j, nu ook
man jongeren
2. Enkel mannen 2. Max 2/3 mannen => algemene
3. Rijken evolutie vd mp =
 Maken recht voor rijke vrouwenemancipatie
oude mannen (en dus 3. Niet enkel rijken ook anderen
niet bedoeld voor (aanvankelijk wel: om
anderen) <-> bij ons is verkozen te worden voor het
dat natuurlijk niet zo parlement moest je een
(Amerikaanse senaat belasting betalen (was hoger
past beter bij de bij de senaat dan kamer =>
Romeinse senaat dan toplaag)
die van ons dat doet) 4. Voor 5j → om de 5 jaar nieuwe
4. Voor het leven senaat samengesteld
zetelen/benoemd → pas uit 5. Aangewezen of gecoöpteerd
als je sterft 6. Betere juristen? Gelijkenis
5. Hoofden families patriciers -> met rome?
daarna ook hoofden 7. Zinloos?
plebejers -> dan benoeming  Belangrijkste
door censor (evolutie van hoe verschilpunt met Rome
je in de senaat geraakt)
6. Ervaring = hebben al een hele
politieke loopbaan in rome
hebben doorgelopen worden
benoemd door de censor (zal
normaal oud magistraten
benoemen)
7. heeft de macht
 beslissen over /
hebben het geld



8

,➔ Senaat heeft in rome de macht in handen maar maakt geen wetten, dat zijn de
volksvergaderingen
➔ Volksvergaderingen = 3 comitia + concilium plebis (= volksraad) = maken
wetten
- Er zijn 3 comitia (dewelke zijn irrelevant) in de volkvergadering
- Er is concilium plebis in de volksvergadering dat enkel bestaat uit plebejers
(comitia is gemengd plebejers en patriciers)
- Weinig macht
 Kunnen niet kiezen wanneer ze bijeenkomen, moeten bijeen worden
geroepen door een magistraat
 Eens bijeengeroepen, mogen ze zelf niet voorstellen wat er aan bod
komt= niet de macht voor initiatieven – voorstellen enkel door de
magistraat
 Voorstellen magistraat daar kan de volksvergadering enkel over
stemmen, mogen niks aan veranderen of mogen er niet over
discussiëren = NEMEN OF LATEN
 Systeem is eigenlijk niet democratisch: rijken wegen bij de
stemming harder door
• Men stemt in verschillende groepen
• De rijkste groep heeft bijna evenveel stemmen als de andere
groepen te samen
• Als de rijken overeen stemmen wil dit dan zeggen dat het nog
weinig uitmaakt hoe de andere groepen stemmen
• Het zijn die rijken dat dan ook alweer het belangrijkste zijn
i.v.m. de senaat dus het valt op waar de macht ligt (geen
democratie)
- Zie kaart: hoe groter Rome wordt hoe moeilijker
o Volksvergaderingen = simpel als het dat klein stipje was (geen super
verre verplaatsing nodig)
o Tegen het einde van deze periode heeft Rome al het grootste deel
van Italië in handen (muv noorden & eilanden)
▪ Stel je woont helemaal in het zuiden en je moet in Rome zijn
→ ga je dat dan doen?? → absoluut niet
▪ Een weinig democratisch systeem dat er vanuit gaat dat je de
moeite gaat doen om naar Rome te komen voor de
vergadering

➔ Magistraten (degene die dingen kunnen voorstellen & de vergaderingen in
goede banen leiden): zijn geen rechters!! (laat u niet vangen op het examen)



9

, = een door het volk verkozen overheidspersoon
- Zijn verkozen => waarom van belang dat ze verkozen worden?? → ze gaan
proberen herverkozen worden → gaan mensen naar zich toe proberen
trekken (door ze in de watten te leggen)
 Maar nog steeds voor de rijken
• Verkiezingen bij de romeinen zijn zoals de praesidium
verkiezingen bij het VRG
• Verschillende lijsten waarbij men zal proberen mensen om
ter kopen en dus naar hun lijst gaan proberen trekken
 Kiezers proberen omkopen
 Als magistraat w je niet betaald, het kost zelf geld om verkozen te
worden
• Aldus → het kan alleen maar voor de rijken zijn
- De magistraten gaan voor de senaat het dagdagelijkse werk doen →
runnen eigenlijk Rome
o Senaat kan dit niet doen → kunnen niet met hun allen een leger
aanvoeren in een random gebied

- Jaarlijks mandaat, meest collegiaal
 Zodat de senaat geen macht verliest/ vermijden dat de magistraten
te machtig worden
• Dus een manier om het tegen te houden → je bent maar
magistraat voor 1 jaar
 Op 1J kun je niet veel doen
 Elkaar uitspelen door collega toe te voegen → je bent met 2 voor
een functie → als 1 te machtig probeert te doen gaat de ander
tegenreageren
• Voor de senaat heel goed → gaan ruzie maken met elkaar en
de macht van de senaat niet proberen verminderen

- Geen specialisten
 Magistraten hebben versch. functies, waar een carrière pad in zit →
gaan dus van de ene nr de andere functie (om op te klimmen =>
stemmen nodig → kiezers omkopen en gunstig stellen)
 Handig voor macht van de senaat → bevat mensen die al heel veel
functies hebben doorlopen en weten dus hoe het systeem werkt

- Welke magistraturen in rome? (de belangrijkste)
a. Priester




10