Taal, technologie en toegankelijkheid
Les 1 - Inleiding Taal, Technologie &
Toegankelijkheid
Taal
Taalgebruik gebeurt altijd in sociale context (Hasan, 2005).
Taal is meer dan communicatie: het vormt identiteit, ideologie,
politiek en economie.
Taalbeleid speelt rol in crisissen, rechtspraak en media.
Inclusief taalgebruik verschilt per cultuur (bv. “race” in UK vs. “ras”
in BE).
Digitalisering
Van geschreven/gesproken woord naar multimodale communicatie
Bv: (sociale media, VR, games, streaming…).
We consumeren op verschillende platformen
Bv: verticale ondertitels
Ondertiteling en audio in meer talen beschikbaar
En dus:
o Tekstcreatie toegankelijker.
o Snelle, globale verspreiding.
o Multimodaal en meertalig communiceren wordt de norm.
Globalisering & Meertaligheid
Taal niet langer gebonden aan plaats/cultuur.
Verschillende talen worden op 1 plek gebruikt: verwarring
Variatie: dialect, regiolect, registers, lingua franca.
o Lingua franca: gemeenschappelijke taal, bv: op Netflix is er
vaak eerst Engels beschikbaar
o Dialect: Er is een heropleving van lokale dialecten, grotere
communities
o Regiolect: regionaal gebonden taalvariant, ligt tussen dialect
en standaardtaal
Pagina 1 van 74
,Taal, technologie en toegankelijkheid
o Register: specifieke manier van spreken of schrijven dat past
bij een bepaalde doelgroep
Vier contextuele dimensies van taalgebruik (“language in use”)
Volgens de cursus bepalen deze vier dimensies taalgebruik:
1. Tijd – Taal verandert in de loop van de tijd.
2. Plaats – Taalgebruik verschilt per geografische regio.
3. Domein – Taal in de rechtszaal verschilt van taal op sociale media.
4. Genre – Informele chatberichten verschillen van academische
artikels.
En dus:
Meertalige communicatie is complex en bevat inter- en intralinguale
verschillen.
o Intralinguaal: binnen 1 taal
o Interlinguaal: tussen 2 talen
o Complex omdat: alle lagen van context moeten worden
meegenomen
Maatschappelijke functie
Taal maakt deel uit van individuele en collectieve identiteiten –
verschil tussen AI en mens
Weerspiegelt achterliggende gedachten
Diversiteit en inclusie
Iedereen heeft recht op communicatie
Inclusief taalgebruik: taalgebruik aanpassen a.d.h. van
doelpubliek
Taal is context en cultuur gebonden
o Bv: race klinkt niet negatief, ras wel
Taalbeleid
Pagina 2 van 74
,Taal, technologie en toegankelijkheid
Taalwetgeving in crisissituaties
o In crisissituaties kan een uitzondering worden gemaakt op de
wetgeving
o Bv: bij corona werd er ook in andere talen gecommuniceerd
Taalwetgeving in gerechtelijke zaken
o In de rechtbank heeft men recht op een vertaler
Ondertitelquota
o Men heeft recht op ondertiteling
En dus: taal wordt gebruikt voor specifieke doelen
Wat als (con)teksten elkaar ontmoeten?
Toegankelijkheid
Drempels: talig, cultureel, fysiek/sensorieel, cognitief, situationeel,
sociaal.
o Fysiek, sensorieel: niet kunnen horen/zien
o Cognitief: niet verstaanbaar
Voorbeelden: dialect op tv, eentaligheid van bestuur, moeilijke
overheidsbrieven, geen toegang tot literatuur/onderwijs.
En dus: Toegang tot informatie is een recht. Vertalen helpt drempels
weg te nemen.
Vertalen
Verschillende vormen:
o Interlinguaal (tussen talen)
o Intralinguaal (binnen dezelfde taal)
o Intersemiotisch (tussen modaliteiten, bv. tekst → beeld,
geluiden omzetten naar tekst in ondertiteling) betekenis
dragend geheel
o Tolken: gesproken vertaling
o Vertalen (hoofdletter): bredere koepel
o Vertalen (geen hoofdletter): schriftelijk vertalen
Maatschappelijke rol: Economisch, politiek en sociaal belangrijk.
Vertalingen zijn overal, maar vaak onzichtbaar.
Vertalers zijn bemiddelaars met invloed, maar ook vaak onzichtbaar.
Pagina 3 van 74
, Taal, technologie en toegankelijkheid
Technologie heeft grote impact op vertaalpraktijk.
En dus:
Het belang van vertalen: Vertalen zit overal.
We consumeren dagelijks vertalingen.
Vertalen is niet (altijd) een “neutrale” activiteit, maar is een
maatschappelijke “actor”
Toch zijn vertalingen relatief onzichtbaar.
2. Het belang van de rol van de vertaler
Een vertaler is een bemiddelaar en heeft impact op de tekst (deontologie).
Toch zijn vertalers “onzichtbaar” in onze samenleving.
3. De Impact van (taal)technologie
Les 2 - Vertalen en meertaligheid
Wat is meertaligheid?
Meertaligheid = een situatie waarin meerdere talen worden gesproken.
Soorten meertaligheid
Individuele meertaligheid (multilinguality): één persoon spreekt
meerdere talen.
Maatschappelijke meertaligheid (multilingualism): meerdere
talen binnen een samenleving.
o Voorbeeld: in Nederland spreekt de helft een andere
moedertaal.
Institutionele meertaligheid: officiële talen binnen instellingen.
o Voorbeeld: VN (6 officiële talen), EU (24 officiële talen).
Meer aandacht voor meertaligheid
Pagina 4 van 74
Les 1 - Inleiding Taal, Technologie &
Toegankelijkheid
Taal
Taalgebruik gebeurt altijd in sociale context (Hasan, 2005).
Taal is meer dan communicatie: het vormt identiteit, ideologie,
politiek en economie.
Taalbeleid speelt rol in crisissen, rechtspraak en media.
Inclusief taalgebruik verschilt per cultuur (bv. “race” in UK vs. “ras”
in BE).
Digitalisering
Van geschreven/gesproken woord naar multimodale communicatie
Bv: (sociale media, VR, games, streaming…).
We consumeren op verschillende platformen
Bv: verticale ondertitels
Ondertiteling en audio in meer talen beschikbaar
En dus:
o Tekstcreatie toegankelijker.
o Snelle, globale verspreiding.
o Multimodaal en meertalig communiceren wordt de norm.
Globalisering & Meertaligheid
Taal niet langer gebonden aan plaats/cultuur.
Verschillende talen worden op 1 plek gebruikt: verwarring
Variatie: dialect, regiolect, registers, lingua franca.
o Lingua franca: gemeenschappelijke taal, bv: op Netflix is er
vaak eerst Engels beschikbaar
o Dialect: Er is een heropleving van lokale dialecten, grotere
communities
o Regiolect: regionaal gebonden taalvariant, ligt tussen dialect
en standaardtaal
Pagina 1 van 74
,Taal, technologie en toegankelijkheid
o Register: specifieke manier van spreken of schrijven dat past
bij een bepaalde doelgroep
Vier contextuele dimensies van taalgebruik (“language in use”)
Volgens de cursus bepalen deze vier dimensies taalgebruik:
1. Tijd – Taal verandert in de loop van de tijd.
2. Plaats – Taalgebruik verschilt per geografische regio.
3. Domein – Taal in de rechtszaal verschilt van taal op sociale media.
4. Genre – Informele chatberichten verschillen van academische
artikels.
En dus:
Meertalige communicatie is complex en bevat inter- en intralinguale
verschillen.
o Intralinguaal: binnen 1 taal
o Interlinguaal: tussen 2 talen
o Complex omdat: alle lagen van context moeten worden
meegenomen
Maatschappelijke functie
Taal maakt deel uit van individuele en collectieve identiteiten –
verschil tussen AI en mens
Weerspiegelt achterliggende gedachten
Diversiteit en inclusie
Iedereen heeft recht op communicatie
Inclusief taalgebruik: taalgebruik aanpassen a.d.h. van
doelpubliek
Taal is context en cultuur gebonden
o Bv: race klinkt niet negatief, ras wel
Taalbeleid
Pagina 2 van 74
,Taal, technologie en toegankelijkheid
Taalwetgeving in crisissituaties
o In crisissituaties kan een uitzondering worden gemaakt op de
wetgeving
o Bv: bij corona werd er ook in andere talen gecommuniceerd
Taalwetgeving in gerechtelijke zaken
o In de rechtbank heeft men recht op een vertaler
Ondertitelquota
o Men heeft recht op ondertiteling
En dus: taal wordt gebruikt voor specifieke doelen
Wat als (con)teksten elkaar ontmoeten?
Toegankelijkheid
Drempels: talig, cultureel, fysiek/sensorieel, cognitief, situationeel,
sociaal.
o Fysiek, sensorieel: niet kunnen horen/zien
o Cognitief: niet verstaanbaar
Voorbeelden: dialect op tv, eentaligheid van bestuur, moeilijke
overheidsbrieven, geen toegang tot literatuur/onderwijs.
En dus: Toegang tot informatie is een recht. Vertalen helpt drempels
weg te nemen.
Vertalen
Verschillende vormen:
o Interlinguaal (tussen talen)
o Intralinguaal (binnen dezelfde taal)
o Intersemiotisch (tussen modaliteiten, bv. tekst → beeld,
geluiden omzetten naar tekst in ondertiteling) betekenis
dragend geheel
o Tolken: gesproken vertaling
o Vertalen (hoofdletter): bredere koepel
o Vertalen (geen hoofdletter): schriftelijk vertalen
Maatschappelijke rol: Economisch, politiek en sociaal belangrijk.
Vertalingen zijn overal, maar vaak onzichtbaar.
Vertalers zijn bemiddelaars met invloed, maar ook vaak onzichtbaar.
Pagina 3 van 74
, Taal, technologie en toegankelijkheid
Technologie heeft grote impact op vertaalpraktijk.
En dus:
Het belang van vertalen: Vertalen zit overal.
We consumeren dagelijks vertalingen.
Vertalen is niet (altijd) een “neutrale” activiteit, maar is een
maatschappelijke “actor”
Toch zijn vertalingen relatief onzichtbaar.
2. Het belang van de rol van de vertaler
Een vertaler is een bemiddelaar en heeft impact op de tekst (deontologie).
Toch zijn vertalers “onzichtbaar” in onze samenleving.
3. De Impact van (taal)technologie
Les 2 - Vertalen en meertaligheid
Wat is meertaligheid?
Meertaligheid = een situatie waarin meerdere talen worden gesproken.
Soorten meertaligheid
Individuele meertaligheid (multilinguality): één persoon spreekt
meerdere talen.
Maatschappelijke meertaligheid (multilingualism): meerdere
talen binnen een samenleving.
o Voorbeeld: in Nederland spreekt de helft een andere
moedertaal.
Institutionele meertaligheid: officiële talen binnen instellingen.
o Voorbeeld: VN (6 officiële talen), EU (24 officiële talen).
Meer aandacht voor meertaligheid
Pagina 4 van 74
