DEEL 1: KRITISCH DENKEN
1. WAAROM IS KRITISCH DENKEN BELANGRIJK?
- Om professionele kwaliteit in samenleving te garanderen
- Voor in tijden waarin democratie en mensenrechten onder druk staan
- Om pandemieën in de hele wereld te kunnen ontwrichten
Maatschappij vraagt grote mate van zelfredzaamheid en stelt nieuwe professionele eisen
Grote verandering in dagelijks leven, op arbeidsmarkt en in samenleving door: globalisering, technologisering, informatisering,
individualisering,…
We leven in kenniseconomie die verschuift van producteconomie naar innovatie economie à heeft nood aan wendbare
professionals (naast vakkennis ook creatieve ideeën genereren, multidisciplinair zijn en internationaal samenwerken,…) à nood
aan “andere” vaardigheden
Future proof skils: algemene, conceptuele, vakoverschrijdende vaardigheden , duurzame inzetbaarheid
2. WAT VERSTAAN WE ONDER KRITISCH DENKEN?
Geen algemene definitie, het vraagt specifieke vaardigheden en een bepaalde houding !
Kritische vaardigheden Kritische houding
• Een open geest hebben
• Betrouwbare informatie zoeken • Nieuwsgierig en onderzoekend zijn
• Bronnen interpreteren en analyseren • De juiste vragen stellen
• Redeneren en reflecteren voor innemen • Verschillende alternatieven afwegen
standpunt of beslissing handelen • Voorzichtig zijn bij het trekken van
• Verklaren waarop standpunt of handeling conclusies
gebaseerd is • Bereid zijn om je standpunt aan te passen
• Onderscheid maken tussen waarschijnlijke • Eerlijk en open zijn
en minder waarschijnlijke beweringen
• Drogredenen herkennen en vermijden
Kritisch denken ≠ eenvoudig + weinig te maken met intelligentie
à MAAR mogelijk om kritische vaardigheden en houding trainen
Mensen gebruiken zichzelf als een eigen denker à Niet betrouwbaar
We denken van onszelf dat we spontaan kritisch denken à Universeel menselijk
1
,3. BEDREIGINGEN VOOR ONS KRITISCH DENKVERMOGEN
3.1 MISLEID DOOR ONS EIGEN BREIN
TYPE 1 EN TYPE 2 DENKEN
= Ons brein verwerkt info op 2 manieren
Type 1 denken (= Snel, intuïtief en onbewust. Zorgt ervoor dat je snel kan handelen en meerdere dingen
fast thinking) tegelijk kan doen. Kan illusies niet begrijpen. Vb. straat oversteken
Type 2 denken Langzaam, expliciet, bewust. Verloopt beredeneerd, je wordt “deels” blind, je past
(= slow thinking) regels en strategieën toe à Kost meer inspanning
Kern kritisch denken = onderdrukken van Type 1 (snel denken) en overgaan naar type 2 (bewust denken)
à Geen rekening houden met onze subjectieve interpretatie vd werkelijkheid à Bedreiging vh kritisch denken
KUNNEN WE ONS BREIN WEL VERTROUWEN?
Soms staat ons brein kritisch denken in de weg à Rare kronkels en fouten
- 1000 prikkels per seconde, we observeren en nemen waar met onze zintuigen à Hersenen moeten waarnemingen
elimineren/ filteren en aanvullen met hapklare, herkenbare stukken van informatie!
Interpreteren: proces v informatie die je overboord gooit en info bewaart + verwerkt à Iedereen doet dit op zijn eigen manier
Je geeft een eigen subjectieve waarheid aan een situatie op basis van je referentiekader/ hoe je in het leven staat
Factoren:
Gevoelens In droevige stemming anders reageren dan in een goede bui
Geheugen, vroege Slechte ervaring in vorige relatie dus nu meer op je hoede
ervaringen
Na positieve reacties van film teleurgesteld maar zonder lezen reacties
Verwachtingen positief verrast
Bij sollicitatie persoon voor jou slechte indruk à jij betere indruk (sterk
Contrastwerking opvallen door contrast met het geheel)
Afweermechanisme waarbij je negatieve emoties toeschrijft aan iemand
Projectie anders. Jij hebt slechte dag en je maakt ruzie en zegt tegen andere: ‘heb je
een slechte dag?’
Voorbarig, negatief oordeel dat gevoelsmatig bepaald is of irrationeel tot
Vooroordelen stand komt vb. sociale klasse, ander geslacht, ras, beroep, generatie,…
Affectieve Band tussen mensen kan zorgen voor subjectieve waarneming.
verbondenheid Ouders hebben vaak gekleurde waarneming over hun kind
Waarden en normen worden bepaald door opvoeding en cultuur.
Eigen waarden en Ene cultuur is het normaal om openbaar affectie te tonen in andere
normen culturen is dit strafbaar. à Niet voor iedereen hetzelfde
Kritisch denken bedreigd als we geen rekening houden met onze subjectieve interpretatie van de werkelijkheid
2
,CONFIRMATION BIAS (= TUNNELVISIE)
‘To see what is in front of one’s nose needs a constant struggle’ - George Orwell
= Ons brein zoekt bevestiging. We hebben oog voor elementen die reeds gevormde meningen, keuzes en handelingen
ondersteunen en niet voor elementen die dat niet doen.
à Bv. politiewerk: focus op verkeerde verdachte en tegenbewijzen worden genegeerd à Dader blijft vrij
! Hechten vooral waarde aan informatie die onze mening bevestigd à brein kiest weg van de minste weerstand
Het brein kan moeilijk om met toeval of onverklaarbare dingen à We bevestigen snel onze eigen mening en wensdenken
(wishfull thinking) WANT: kost minder mentale energie dan in vraag stellen van onze eigen ideeën.
Gevaarlijk: als mensen expres data misbruiken om hun eigen ideeën te bewijzen -> zoeken naar verbanden die er niet zijn of
data op suggestieve manier verzamelen
Conformation bias voorkomen? à Type 2 denken activeren
• Oordeel niet te snel en aanvaard dat je niet alles kan weten à aanvaard dat je brein feilbaar is
• Zoek gericht informatie en beperk niet tot info die je mening bevestigd
• Schenk aandacht aan tegenbewijs in plaats van je ogen ervoor te sluiten
• Dingen vanuit verschillende perspectieven bekijken en context leren kennen voor je oordeelt
GROEPSDRUK
We hebben van nature de neiging om ons aan te passen aan de groep en niet op te vallen als individu
• Groepsdruk is niet altijd negatief MAAR leidt tot irrationele beslissingen met verregaande gevolgen
3.2 MISLEID DOOR ANDEREN
Kritisch denken wordt ook uitgedaagd door anderen, niet alleen door je eigen brein!
Anderen proberen je te beïnvloeden op verschillende, onderstaande manieren.
FILTERBUBBEL
= Websites, sociale media en zoekmachines passen zich aan aan je profiel
- Interesses worden in kaart gebracht, profiel wordt gemaakt obv de surfgeschiedenis (e-mail, koopgedrag, …)
- Bedrijven voorspellen algoritmes à Je koopt meer
! Interessant voor bedrijven à langer op website à meer advertenties
Keerzijde: wat niet binnen je profiel past wordt weg gefilterd à grote invloed op diversiteit van informatie à ontstaan bubbel
van gelijkgestemde berichten à filterbubbel (wanneer je iets opzoekt zal dit gepersonaliseerd worden)
à Gevoel dat jouw mening de norm is en de waarheid vertegenwoordigd
FRAMING
= Communicatiestrategie waarbij je aandacht vestigt op een aantal kenmerken, terwijl je de andere kenmerken negeert
à Zo stuur je de manier waarop publiek de boodschap interpreteert (via woorden, beelden, grafieken)
3
, - Framing op sociale media
Meest voorkomende vorm. We tonen enkel de beste versie van onszelf en tonen de mindere zaken niet.
o ‘The age of envy’ = tijdperk van jaloezie (het leven van een ander lijkt op social media extreem boeiend,
terwijl dat in werkelijkheid niet noodzakelijk het geval is.)
- Framing in reclame:
Om consumenten te overtuigen (Lijken op eerste zicht goed, maar vaak misleidend: koopjes, kortingen, 2+1 gratis)
- Propaganda en activisme:
Mensen met bepaalde overtuiging gebruiken het om publieke opinie te beïnvloeden. Overtuigen van gelijk door
misleidende informatie te verspreiden
o “It is in fact, far easier to act under conditions of tyranny than it is to think – Hannah Arendt”
Greenwashing = Bedrijven doen zich groener voor dan ze zijn, door het opkomende bewustzijn rond de opwarming vd aarde
zoeken mensen vaker naar groene alternatieven voor producten & diensten à Reclame speelt erop in.
BRAND JOURNALISM EN CLICKBAIT
= Gesponsorde artikels door commerciële pers (brand journalism)
Op een subtiele manier vermeld dat het om reclame (publi- reportages) gaat maar ze vertonen het als een gewoon nieuwsartikel
à Te herkennen aan ander lettertype en geretoucheerde foto (wordt goed verborgen)
Clickbait = berichten die via een sensationele, misleidende titel lezers verleiden om op het artikel te klikken
à Hoe meer clicks hoe meer advertentie inkomsten (in realiteit vaak minder interessant)
SLORDIGE JOURNALISTIEK
= Het slordig checken van bronnen/ fouten mbt de artikelen à sensationeler voorstellen – verkeerde interpretatie
Nieuws verspreiden moet snel gaan à journalisten zijn vaak slordig bij het (dubbel)checken van de bronnen
COMPLOTTHEORIEËN EN PSEUDOWETENSCHAPPEN
= Alternatieve, maar foute verklaring voor een (historische) gebeurtenis. Complottheoretici verwerpen officiële versie van feiten.
à Vb. Landing op de maan in scène gezet, Elvis Presley leeft nog,…
We zijn allemaal vatbaar voor complotdenken
- Mensen hebben van nature moeite met toeval en onzekerheid
- We gaan op zoek naar een duidelijk verhaal + concreet identiteitsprobleem (weten WEL hoe het werkt)
Pseudowetenschappen = Stelsels van opvattingen, theorieën, ideeën waarvan de aanhangers beweren dat ze wetenschappelijk
zijn, zonder wetenschappelijk bewijs
Creationisme: Geloven niet in evolutietheorie, maar bewere, dat God de de mens heeft geschapen
4
1. WAAROM IS KRITISCH DENKEN BELANGRIJK?
- Om professionele kwaliteit in samenleving te garanderen
- Voor in tijden waarin democratie en mensenrechten onder druk staan
- Om pandemieën in de hele wereld te kunnen ontwrichten
Maatschappij vraagt grote mate van zelfredzaamheid en stelt nieuwe professionele eisen
Grote verandering in dagelijks leven, op arbeidsmarkt en in samenleving door: globalisering, technologisering, informatisering,
individualisering,…
We leven in kenniseconomie die verschuift van producteconomie naar innovatie economie à heeft nood aan wendbare
professionals (naast vakkennis ook creatieve ideeën genereren, multidisciplinair zijn en internationaal samenwerken,…) à nood
aan “andere” vaardigheden
Future proof skils: algemene, conceptuele, vakoverschrijdende vaardigheden , duurzame inzetbaarheid
2. WAT VERSTAAN WE ONDER KRITISCH DENKEN?
Geen algemene definitie, het vraagt specifieke vaardigheden en een bepaalde houding !
Kritische vaardigheden Kritische houding
• Een open geest hebben
• Betrouwbare informatie zoeken • Nieuwsgierig en onderzoekend zijn
• Bronnen interpreteren en analyseren • De juiste vragen stellen
• Redeneren en reflecteren voor innemen • Verschillende alternatieven afwegen
standpunt of beslissing handelen • Voorzichtig zijn bij het trekken van
• Verklaren waarop standpunt of handeling conclusies
gebaseerd is • Bereid zijn om je standpunt aan te passen
• Onderscheid maken tussen waarschijnlijke • Eerlijk en open zijn
en minder waarschijnlijke beweringen
• Drogredenen herkennen en vermijden
Kritisch denken ≠ eenvoudig + weinig te maken met intelligentie
à MAAR mogelijk om kritische vaardigheden en houding trainen
Mensen gebruiken zichzelf als een eigen denker à Niet betrouwbaar
We denken van onszelf dat we spontaan kritisch denken à Universeel menselijk
1
,3. BEDREIGINGEN VOOR ONS KRITISCH DENKVERMOGEN
3.1 MISLEID DOOR ONS EIGEN BREIN
TYPE 1 EN TYPE 2 DENKEN
= Ons brein verwerkt info op 2 manieren
Type 1 denken (= Snel, intuïtief en onbewust. Zorgt ervoor dat je snel kan handelen en meerdere dingen
fast thinking) tegelijk kan doen. Kan illusies niet begrijpen. Vb. straat oversteken
Type 2 denken Langzaam, expliciet, bewust. Verloopt beredeneerd, je wordt “deels” blind, je past
(= slow thinking) regels en strategieën toe à Kost meer inspanning
Kern kritisch denken = onderdrukken van Type 1 (snel denken) en overgaan naar type 2 (bewust denken)
à Geen rekening houden met onze subjectieve interpretatie vd werkelijkheid à Bedreiging vh kritisch denken
KUNNEN WE ONS BREIN WEL VERTROUWEN?
Soms staat ons brein kritisch denken in de weg à Rare kronkels en fouten
- 1000 prikkels per seconde, we observeren en nemen waar met onze zintuigen à Hersenen moeten waarnemingen
elimineren/ filteren en aanvullen met hapklare, herkenbare stukken van informatie!
Interpreteren: proces v informatie die je overboord gooit en info bewaart + verwerkt à Iedereen doet dit op zijn eigen manier
Je geeft een eigen subjectieve waarheid aan een situatie op basis van je referentiekader/ hoe je in het leven staat
Factoren:
Gevoelens In droevige stemming anders reageren dan in een goede bui
Geheugen, vroege Slechte ervaring in vorige relatie dus nu meer op je hoede
ervaringen
Na positieve reacties van film teleurgesteld maar zonder lezen reacties
Verwachtingen positief verrast
Bij sollicitatie persoon voor jou slechte indruk à jij betere indruk (sterk
Contrastwerking opvallen door contrast met het geheel)
Afweermechanisme waarbij je negatieve emoties toeschrijft aan iemand
Projectie anders. Jij hebt slechte dag en je maakt ruzie en zegt tegen andere: ‘heb je
een slechte dag?’
Voorbarig, negatief oordeel dat gevoelsmatig bepaald is of irrationeel tot
Vooroordelen stand komt vb. sociale klasse, ander geslacht, ras, beroep, generatie,…
Affectieve Band tussen mensen kan zorgen voor subjectieve waarneming.
verbondenheid Ouders hebben vaak gekleurde waarneming over hun kind
Waarden en normen worden bepaald door opvoeding en cultuur.
Eigen waarden en Ene cultuur is het normaal om openbaar affectie te tonen in andere
normen culturen is dit strafbaar. à Niet voor iedereen hetzelfde
Kritisch denken bedreigd als we geen rekening houden met onze subjectieve interpretatie van de werkelijkheid
2
,CONFIRMATION BIAS (= TUNNELVISIE)
‘To see what is in front of one’s nose needs a constant struggle’ - George Orwell
= Ons brein zoekt bevestiging. We hebben oog voor elementen die reeds gevormde meningen, keuzes en handelingen
ondersteunen en niet voor elementen die dat niet doen.
à Bv. politiewerk: focus op verkeerde verdachte en tegenbewijzen worden genegeerd à Dader blijft vrij
! Hechten vooral waarde aan informatie die onze mening bevestigd à brein kiest weg van de minste weerstand
Het brein kan moeilijk om met toeval of onverklaarbare dingen à We bevestigen snel onze eigen mening en wensdenken
(wishfull thinking) WANT: kost minder mentale energie dan in vraag stellen van onze eigen ideeën.
Gevaarlijk: als mensen expres data misbruiken om hun eigen ideeën te bewijzen -> zoeken naar verbanden die er niet zijn of
data op suggestieve manier verzamelen
Conformation bias voorkomen? à Type 2 denken activeren
• Oordeel niet te snel en aanvaard dat je niet alles kan weten à aanvaard dat je brein feilbaar is
• Zoek gericht informatie en beperk niet tot info die je mening bevestigd
• Schenk aandacht aan tegenbewijs in plaats van je ogen ervoor te sluiten
• Dingen vanuit verschillende perspectieven bekijken en context leren kennen voor je oordeelt
GROEPSDRUK
We hebben van nature de neiging om ons aan te passen aan de groep en niet op te vallen als individu
• Groepsdruk is niet altijd negatief MAAR leidt tot irrationele beslissingen met verregaande gevolgen
3.2 MISLEID DOOR ANDEREN
Kritisch denken wordt ook uitgedaagd door anderen, niet alleen door je eigen brein!
Anderen proberen je te beïnvloeden op verschillende, onderstaande manieren.
FILTERBUBBEL
= Websites, sociale media en zoekmachines passen zich aan aan je profiel
- Interesses worden in kaart gebracht, profiel wordt gemaakt obv de surfgeschiedenis (e-mail, koopgedrag, …)
- Bedrijven voorspellen algoritmes à Je koopt meer
! Interessant voor bedrijven à langer op website à meer advertenties
Keerzijde: wat niet binnen je profiel past wordt weg gefilterd à grote invloed op diversiteit van informatie à ontstaan bubbel
van gelijkgestemde berichten à filterbubbel (wanneer je iets opzoekt zal dit gepersonaliseerd worden)
à Gevoel dat jouw mening de norm is en de waarheid vertegenwoordigd
FRAMING
= Communicatiestrategie waarbij je aandacht vestigt op een aantal kenmerken, terwijl je de andere kenmerken negeert
à Zo stuur je de manier waarop publiek de boodschap interpreteert (via woorden, beelden, grafieken)
3
, - Framing op sociale media
Meest voorkomende vorm. We tonen enkel de beste versie van onszelf en tonen de mindere zaken niet.
o ‘The age of envy’ = tijdperk van jaloezie (het leven van een ander lijkt op social media extreem boeiend,
terwijl dat in werkelijkheid niet noodzakelijk het geval is.)
- Framing in reclame:
Om consumenten te overtuigen (Lijken op eerste zicht goed, maar vaak misleidend: koopjes, kortingen, 2+1 gratis)
- Propaganda en activisme:
Mensen met bepaalde overtuiging gebruiken het om publieke opinie te beïnvloeden. Overtuigen van gelijk door
misleidende informatie te verspreiden
o “It is in fact, far easier to act under conditions of tyranny than it is to think – Hannah Arendt”
Greenwashing = Bedrijven doen zich groener voor dan ze zijn, door het opkomende bewustzijn rond de opwarming vd aarde
zoeken mensen vaker naar groene alternatieven voor producten & diensten à Reclame speelt erop in.
BRAND JOURNALISM EN CLICKBAIT
= Gesponsorde artikels door commerciële pers (brand journalism)
Op een subtiele manier vermeld dat het om reclame (publi- reportages) gaat maar ze vertonen het als een gewoon nieuwsartikel
à Te herkennen aan ander lettertype en geretoucheerde foto (wordt goed verborgen)
Clickbait = berichten die via een sensationele, misleidende titel lezers verleiden om op het artikel te klikken
à Hoe meer clicks hoe meer advertentie inkomsten (in realiteit vaak minder interessant)
SLORDIGE JOURNALISTIEK
= Het slordig checken van bronnen/ fouten mbt de artikelen à sensationeler voorstellen – verkeerde interpretatie
Nieuws verspreiden moet snel gaan à journalisten zijn vaak slordig bij het (dubbel)checken van de bronnen
COMPLOTTHEORIEËN EN PSEUDOWETENSCHAPPEN
= Alternatieve, maar foute verklaring voor een (historische) gebeurtenis. Complottheoretici verwerpen officiële versie van feiten.
à Vb. Landing op de maan in scène gezet, Elvis Presley leeft nog,…
We zijn allemaal vatbaar voor complotdenken
- Mensen hebben van nature moeite met toeval en onzekerheid
- We gaan op zoek naar een duidelijk verhaal + concreet identiteitsprobleem (weten WEL hoe het werkt)
Pseudowetenschappen = Stelsels van opvattingen, theorieën, ideeën waarvan de aanhangers beweren dat ze wetenschappelijk
zijn, zonder wetenschappelijk bewijs
Creationisme: Geloven niet in evolutietheorie, maar bewere, dat God de de mens heeft geschapen
4
