RELIGIE, ZINGEVING & LEVENS-
BESCHOUWING – SAMENVATTING
INHOUD
1. Waarom religie? ............................................................................................................... 3
1.1 Secularisatiethese ............................................................................................................ 3
1.2 Verfijning secularisatiethese .............................................................................................. 3
1.3 Desecularisatie ................................................................................................................. 4
1.4 Hersecularisatie ................................................................................................................ 5
1.5 Globalisering .................................................................................................................... 5
1.5.1 Samuel Huntington ................................................................................................... 5
1.5.2 Godsdiensten versus globalisering............................................................................. 6
2. Denkmodellen over religie & politiek................................................................................... 7
2.1 Inleiding ........................................................................................................................... 7
2.2 Methoden ......................................................................................................................... 7
2.2.1 Scheiding van religie & politiek .................................................................................. 7
2.2.2 Fusie van religie & politiek ......................................................................................... 8
2.2.3 Tragische held van Max Weber ................................................................................. 8
2.2.4 Burgerlijke religie ...................................................................................................... 9
2.2.5 Publieke theologie & kritische politieke theologie ........................................................ 9
2.2.6 Kritische politieke theologie ....................................................................................... 9
2.2.7 Christendemocratie ................................................................................................... 9
2.2.8 Bevrijdingstheologie ................................................................................................ 10
2.3 Conclusies ..................................................................................................................... 10
3. Geopolitiek van de Orthodoxe Kerken .............................................................................. 11
3.1 Inleiding ......................................................................................................................... 11
3.2 Onverdeelde kerk tot 1054: Ecclesia Indivisa .................................................................... 11
3.3 Byzantium ...................................................................................................................... 12
3.4 Moskou als het derde Rome ............................................................................................ 13
3.5 Constantinopel als het Oecumenisch Patriarchaat ............................................................ 14
3.6 Relatie Moskou – Constantinopel..................................................................................... 16
3.6.1 Conflict Rusland – Oekraïne .................................................................................... 16
3.6.2 Martelaarschap van de Oosterse Christenen ............................................................ 17
4. Geopolitiek van de religies: Katholicisme .......................................................................... 18
4.1 Inleiding ......................................................................................................................... 18
4.2 Ontwikkeling van het Pausdom ........................................................................................ 18
4.2.1 756: Donatio Pepini ................................................................................................ 18
1
, 4.2.2 Pausdom overleefd crisissen ................................................................................... 19
4.2.3 Verlies wereldlijke macht ......................................................................................... 19
4.3 Enkele Pausen ............................................................................................................... 20
4.3.1 1958-63: Johannes XXIII ......................................................................................... 20
4.3.2 1978-2005: Johannes Paulus II ............................................................................... 20
4.3.3 2013-25: Franciscus ............................................................................................... 21
4.3.4 2025-heden: Leo XIV .............................................................................................. 22
5. Geopolitiek van de religies: Islam ..................................................................................... 23
5.1 Dé Islam bestaat niet ...................................................................................................... 23
5.2 570-632: leven van Mohammed....................................................................................... 23
5.3 Historische Kalifaten ....................................................................................................... 24
5.4 Soennieten versus Sjiieten .............................................................................................. 25
5.4.1 Sjiisme ................................................................................................................... 25
5.4.2 Kharidjieten ............................................................................................................ 26
5.5 Glorie & neergang van de Moslimwereld .......................................................................... 26
5.5.1 Crisis in de Arabische wereld................................................................................... 27
5.6 Islam als godsdienst van het midden................................................................................ 28
6. Interlevensbeschouwelijke dialoog & peace building ......................................................... 29
6.1 Kunnen religies vreedzaam samenleven? ........................................................................ 29
6.1.1 Historisch kader ...................................................................................................... 29
6.2 Nostra Aetate ................................................................................................................. 30
6.3 Franciscus en Al-Tayyeb ................................................................................................. 32
7. Naar een beschaving van het ‘samen-leven’ ..................................................................... 33
7.1 Samenleven in de 21e eeuw ............................................................................................ 33
7.2 Drie grote denkers .......................................................................................................... 34
7.3 Discussies...................................................................................................................... 35
2
,1. WA AROM RELIGIE ?
1.1 SECULARI SATI ETHESE
Secularisatiethese = "rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen met
een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt, een seculier-wetenschappelijk
vertoog aan belang wint, en de emancipatie van individuen en groepen groeit."
• 2 grote fenomenen die onze samenleving veranderen: desecularisatie & deglobalisering
• Zo minder godsdienst de wereld vreedzamer maken?
• Is religie bestand tegen modernisering?
• Afnemende rol van religie en hoe samenleving geëvolueerd, wetenschap nu belangrijker
• bv. Jezus loopt over meer van Galilea, dat kan normaal niet
Belang van godsdienst neemt af op 2 gebieden
• Maatschappelijk: religieuze instituten minder vat op sociale leven
• Individueel: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde religie minder relevant
Sociologen die het hadden over religie
• Max Weber
• Emile Durkheim
• Peter Berger: schrijft ‘The Sacred Canopy: elements of a sociological theory of religion’
• doet dit in 1967 jaar voor de culturele omwenteling (1968) in West-Europa
• André Glücksman: schrijft La troisième mort de Dieu
o Eerste: Jezus aan het kruis
o Tweede: omwenteling van de verlichting
o Derde: massadodingen: Verdun, Auschwitz, Rwanda
1989: als belangrijk jaar
• Niet enkel val van de muur met einde communisme
• Tot 1989 leek Godsdienst op retour, het werd bijna een randverschijnsel
• KO deelde wereld op in 2 delen (+ landen die niet betrokken waren)
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid (Noord-Korea, doodstraf voor bezit Bijbel)
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
1.2 VERFI JNI NG SECULARI SATI ETHESE
Harvey Cox
• Schrijft in 1984: ‘Religie in de stad van de mens’
• Secularisatiethese strookt niet helemaal met de trend in de steden
José Casanova
• schrijft in 1994 ‘Public religions in the Modern world’
• Scheiden politieke & religieuze sfeer is goed voor beiden want staat bemoeit niet in religie
• Volgens hem te vaak 3 soorten secularisatie door elkaar gehaald
o Scheiding tussen politieke & religieuze sfeer met ieder haar autonomie (bv. kerk & staat)
o Vermindering belang van religie en vooral van geïnstitutionaliseerde religie
o Privatisering van religie (zou problematisch zijn)
3
, Charles Taylor
• Schrijft in 2007: ‘a secular age’
• Seculiere staat is nodig om samenleven tussen verschillende godsdiensten mogelijk te maken
• Verschil maken tussen doel en middelen
• Doel: bevorderen wederzijds respect
• Middel: scheiding kerk & staat
Scheiding Kerk & staat als continuüm
• Republikeinse model (Frankrijk): focus op middelen & dus op neutraliteit van OH (= laïcité)
• Liberale model (Angelsaksische landen): focus op doelstelling met pragmatische omgang met de
middelen, daarom minder strikt
• In de praktijk continuüm met onderlinge verschillen
• Belgisch model: beetje van beide & unieke invulling door verzuiling
Grace Davie
“Believing without belonging”
• Stelt dat geloof in bepaalde zaken (bv. leven na de dood) in EUR niet even hard verminderd als
de band met kerken & godsdienst
• Wat we tegenwoordig zien in rechts hoek: “belonging without believing”, mensen herkennen zich
in de waarden maar geloven niet in god (bv. Charlie Kirk)
• Is dit een tijdelijk verschijnsel?
“Vicarious religion”
• Band met institutionele kerk wordt losser maar betekent niet dat meerderheid tegen de kerk is
• Kleine minderheid stelt religieuze handelingen in de naam van een grotere groep, die groep
rekent erop dat kerkelijke diensten toegankelijk blijven als public service
• Mensen hebben een lossere band maar willen er wel nog af en toe beroep op doen
• Het is niet dat je niet mag trouwen omdat je pastoor je nog nooit zag in zijn kerk
• bv. huwelijken, begrafenissen
1.3 DESECULARI SATI E
Peter Berger
• Schrijft in 1999: ‘desecularization of the world’
• Atheïsme is op zijn retour sinds eeuwenwisseling
• Zegt dat hij fout was in secularisatiethese, die fout had 2 oorzaken
o Sociologen kijken vooral naar West-Europa, héél eurocentrische visie
o Academische bias: confirmation bias en blinde vlek omdat je in een bubbel vol seculieren zit
• Vindt hierdoor de term desecularisatie uit
Paradigmawissel met einde Koude Oorlog
Gilles Kepel
• Schrijft in 1991 ‘La revanche de Dieu’
• Gaat over terugkeer van de religieuze-culturele krachten
• Later gevolgd door John Micklethwait en Adrian Wooldrigde (liberale hoofdredacteurs Economist)
• Zij schrijven een boek: ‘God is back’
4
BESCHOUWING – SAMENVATTING
INHOUD
1. Waarom religie? ............................................................................................................... 3
1.1 Secularisatiethese ............................................................................................................ 3
1.2 Verfijning secularisatiethese .............................................................................................. 3
1.3 Desecularisatie ................................................................................................................. 4
1.4 Hersecularisatie ................................................................................................................ 5
1.5 Globalisering .................................................................................................................... 5
1.5.1 Samuel Huntington ................................................................................................... 5
1.5.2 Godsdiensten versus globalisering............................................................................. 6
2. Denkmodellen over religie & politiek................................................................................... 7
2.1 Inleiding ........................................................................................................................... 7
2.2 Methoden ......................................................................................................................... 7
2.2.1 Scheiding van religie & politiek .................................................................................. 7
2.2.2 Fusie van religie & politiek ......................................................................................... 8
2.2.3 Tragische held van Max Weber ................................................................................. 8
2.2.4 Burgerlijke religie ...................................................................................................... 9
2.2.5 Publieke theologie & kritische politieke theologie ........................................................ 9
2.2.6 Kritische politieke theologie ....................................................................................... 9
2.2.7 Christendemocratie ................................................................................................... 9
2.2.8 Bevrijdingstheologie ................................................................................................ 10
2.3 Conclusies ..................................................................................................................... 10
3. Geopolitiek van de Orthodoxe Kerken .............................................................................. 11
3.1 Inleiding ......................................................................................................................... 11
3.2 Onverdeelde kerk tot 1054: Ecclesia Indivisa .................................................................... 11
3.3 Byzantium ...................................................................................................................... 12
3.4 Moskou als het derde Rome ............................................................................................ 13
3.5 Constantinopel als het Oecumenisch Patriarchaat ............................................................ 14
3.6 Relatie Moskou – Constantinopel..................................................................................... 16
3.6.1 Conflict Rusland – Oekraïne .................................................................................... 16
3.6.2 Martelaarschap van de Oosterse Christenen ............................................................ 17
4. Geopolitiek van de religies: Katholicisme .......................................................................... 18
4.1 Inleiding ......................................................................................................................... 18
4.2 Ontwikkeling van het Pausdom ........................................................................................ 18
4.2.1 756: Donatio Pepini ................................................................................................ 18
1
, 4.2.2 Pausdom overleefd crisissen ................................................................................... 19
4.2.3 Verlies wereldlijke macht ......................................................................................... 19
4.3 Enkele Pausen ............................................................................................................... 20
4.3.1 1958-63: Johannes XXIII ......................................................................................... 20
4.3.2 1978-2005: Johannes Paulus II ............................................................................... 20
4.3.3 2013-25: Franciscus ............................................................................................... 21
4.3.4 2025-heden: Leo XIV .............................................................................................. 22
5. Geopolitiek van de religies: Islam ..................................................................................... 23
5.1 Dé Islam bestaat niet ...................................................................................................... 23
5.2 570-632: leven van Mohammed....................................................................................... 23
5.3 Historische Kalifaten ....................................................................................................... 24
5.4 Soennieten versus Sjiieten .............................................................................................. 25
5.4.1 Sjiisme ................................................................................................................... 25
5.4.2 Kharidjieten ............................................................................................................ 26
5.5 Glorie & neergang van de Moslimwereld .......................................................................... 26
5.5.1 Crisis in de Arabische wereld................................................................................... 27
5.6 Islam als godsdienst van het midden................................................................................ 28
6. Interlevensbeschouwelijke dialoog & peace building ......................................................... 29
6.1 Kunnen religies vreedzaam samenleven? ........................................................................ 29
6.1.1 Historisch kader ...................................................................................................... 29
6.2 Nostra Aetate ................................................................................................................. 30
6.3 Franciscus en Al-Tayyeb ................................................................................................. 32
7. Naar een beschaving van het ‘samen-leven’ ..................................................................... 33
7.1 Samenleven in de 21e eeuw ............................................................................................ 33
7.2 Drie grote denkers .......................................................................................................... 34
7.3 Discussies...................................................................................................................... 35
2
,1. WA AROM RELIGIE ?
1.1 SECULARI SATI ETHESE
Secularisatiethese = "rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen met
een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt, een seculier-wetenschappelijk
vertoog aan belang wint, en de emancipatie van individuen en groepen groeit."
• 2 grote fenomenen die onze samenleving veranderen: desecularisatie & deglobalisering
• Zo minder godsdienst de wereld vreedzamer maken?
• Is religie bestand tegen modernisering?
• Afnemende rol van religie en hoe samenleving geëvolueerd, wetenschap nu belangrijker
• bv. Jezus loopt over meer van Galilea, dat kan normaal niet
Belang van godsdienst neemt af op 2 gebieden
• Maatschappelijk: religieuze instituten minder vat op sociale leven
• Individueel: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde religie minder relevant
Sociologen die het hadden over religie
• Max Weber
• Emile Durkheim
• Peter Berger: schrijft ‘The Sacred Canopy: elements of a sociological theory of religion’
• doet dit in 1967 jaar voor de culturele omwenteling (1968) in West-Europa
• André Glücksman: schrijft La troisième mort de Dieu
o Eerste: Jezus aan het kruis
o Tweede: omwenteling van de verlichting
o Derde: massadodingen: Verdun, Auschwitz, Rwanda
1989: als belangrijk jaar
• Niet enkel val van de muur met einde communisme
• Tot 1989 leek Godsdienst op retour, het werd bijna een randverschijnsel
• KO deelde wereld op in 2 delen (+ landen die niet betrokken waren)
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid (Noord-Korea, doodstraf voor bezit Bijbel)
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
1.2 VERFI JNI NG SECULARI SATI ETHESE
Harvey Cox
• Schrijft in 1984: ‘Religie in de stad van de mens’
• Secularisatiethese strookt niet helemaal met de trend in de steden
José Casanova
• schrijft in 1994 ‘Public religions in the Modern world’
• Scheiden politieke & religieuze sfeer is goed voor beiden want staat bemoeit niet in religie
• Volgens hem te vaak 3 soorten secularisatie door elkaar gehaald
o Scheiding tussen politieke & religieuze sfeer met ieder haar autonomie (bv. kerk & staat)
o Vermindering belang van religie en vooral van geïnstitutionaliseerde religie
o Privatisering van religie (zou problematisch zijn)
3
, Charles Taylor
• Schrijft in 2007: ‘a secular age’
• Seculiere staat is nodig om samenleven tussen verschillende godsdiensten mogelijk te maken
• Verschil maken tussen doel en middelen
• Doel: bevorderen wederzijds respect
• Middel: scheiding kerk & staat
Scheiding Kerk & staat als continuüm
• Republikeinse model (Frankrijk): focus op middelen & dus op neutraliteit van OH (= laïcité)
• Liberale model (Angelsaksische landen): focus op doelstelling met pragmatische omgang met de
middelen, daarom minder strikt
• In de praktijk continuüm met onderlinge verschillen
• Belgisch model: beetje van beide & unieke invulling door verzuiling
Grace Davie
“Believing without belonging”
• Stelt dat geloof in bepaalde zaken (bv. leven na de dood) in EUR niet even hard verminderd als
de band met kerken & godsdienst
• Wat we tegenwoordig zien in rechts hoek: “belonging without believing”, mensen herkennen zich
in de waarden maar geloven niet in god (bv. Charlie Kirk)
• Is dit een tijdelijk verschijnsel?
“Vicarious religion”
• Band met institutionele kerk wordt losser maar betekent niet dat meerderheid tegen de kerk is
• Kleine minderheid stelt religieuze handelingen in de naam van een grotere groep, die groep
rekent erop dat kerkelijke diensten toegankelijk blijven als public service
• Mensen hebben een lossere band maar willen er wel nog af en toe beroep op doen
• Het is niet dat je niet mag trouwen omdat je pastoor je nog nooit zag in zijn kerk
• bv. huwelijken, begrafenissen
1.3 DESECULARI SATI E
Peter Berger
• Schrijft in 1999: ‘desecularization of the world’
• Atheïsme is op zijn retour sinds eeuwenwisseling
• Zegt dat hij fout was in secularisatiethese, die fout had 2 oorzaken
o Sociologen kijken vooral naar West-Europa, héél eurocentrische visie
o Academische bias: confirmation bias en blinde vlek omdat je in een bubbel vol seculieren zit
• Vindt hierdoor de term desecularisatie uit
Paradigmawissel met einde Koude Oorlog
Gilles Kepel
• Schrijft in 1991 ‘La revanche de Dieu’
• Gaat over terugkeer van de religieuze-culturele krachten
• Later gevolgd door John Micklethwait en Adrian Wooldrigde (liberale hoofdredacteurs Economist)
• Zij schrijven een boek: ‘God is back’
4
