1] WAT IS ETHIEK?
ETHIEK = op een rationele wijze een houding aannemen tegenover een moreel probleem
➢ MOREEL PROBLEEM
= een normatief probleem, maar niet elk normatief probleem is een moreel probleem
● (niet) mogen / (niet) moeten
● zorgt voor spanning → het houdt je bezig door erover na te denken
● er is weinig consensus, niet 1 antwoord
↳ je weet dat er goede en slechte antwoorden zijn, maar bepalen wat wat is blijft moeilijk
vb. Moet ik een goede kennis die om geld vraagt, dat ook geven?
vb. Mag een dove ouder voor een doof kind kiezen?
➢ HOUDING AANNEMEN
= je mening geven, zinvolle houding aannemen
● bedoeling is om een oplossing voor het moreel probleem te vinden, maar;
○ je kan ook een nieuw probleem ontdekken
○ zinvolle reflectie → geen beslissing nemen, wel nadenken over het probleem
○ benadering waardoor er geen probleem meer is → ontdekken dat er eig geen
probleem is
➢ OP RATIONELE WIJZE
= gebruik maken van redelijke instrumenten / manieren
● ‘redelijk’ is makkelijker uit te leggen met wat je beter niet doet
1.1 NIET-RATIONELE HOUDINGEN:
➢ geloof, de wil van God
● Dilemma van Euthyphro → vader aangeven voor mishandeling slaaf?
● Euthyphro; vader aangeven, het is de wil van God
● Plato (filosoof 5e eeuw) → dilemma Euthyphro:
○ “Waarom ga je je vader gaan aangeven?”
○ “Hij heeft gehandeld tegen de wil van God”
● redenen onbekend (God willekeurig – het is de wil van God)
● redenen bekend (God is overbodig - het kan toch niet anders dat de wil van God
onrechtvaardig is”)
➢ emoties, conflicten en intuïties
● ze zijn belangrijk
● ze maken ook slechte dingen mogelijk
○ verslaafde steelt van winkel, winkeleigenaar krijgt hem te pakken,
stript hem en schrijft ‘dief’ op zijn borst
○ eigenaar wordt veroordeelt
○ wat de eigenaar voelt is terecht en moreel maar hij handelde niet
ethisch
➢ feitelijke toestand
feitelijke toestand normatief oordeel
verklaren, begrijpen en voorspellen rechtvaardigen, aanvaarden en verwerpen
↳ naturalistische drogreden, je mag dit niet doen
feitelijk info kan belangrijk bij morele problemen
het nut van gevangenissen → gevangenissen zijn ethisch onverantwoord
1
, ➢ moeilijk te aanvaarden
veel zaken kan je niet puur rationeel bepalen
● bv. Moet incest kunnen?
rationele argumenten irrationele argumenten
○ wederzijdse toestemming ○ incest
○ 2 meerderjarige volwassenen ○ wordt gezien als taboe
○ ‘genetisch risico’ → niet gebruikt
tegen niet-verwante koppels,
waarom dan wel bij verwante?
Patrick en Susan, broer en zus die verliefd zijn op elkaar
● hebben 4 kinderen → incestsesks
● zijn hiervoor veroordeeld door Duitse wet
2
, 2] WAAROM ETHIEK?
Waarom volstaan de morele vermogens die we nu al bezitten niet?
2.1 MORELE VERMOGENS
2.1.1 PIJN EMPATHIE
● is aanwezig vanaf 4 jaar
● bv. armoede, iemand die valt op straat
Hoe evolueert die emotionele besmetting nu tot waarachtige empathie?;
ontwikkelingsmodel van Martin Hoffman;
global distress; reactive crying, = als 1 baby weent in een wachtzaal, begint 0-0,5 jaar emotionele
jouw baby ook te wenen (is ook zo bij zoogdieren) besmetting
egocentrische empathie; kinderen verwijderen zich van persoon die pijn 0,5-1 jaar
heeft, om zo zelf pijn te vermijden
quasi-egocentrische empathie; het kind gaat helpen maar biedt enkel hulp 1-2 jaar hulp reflex
aan met eigen middelen, niet met wat slachtoffer nodig heeft
waarachtige empathie; in staat zijn om de noden van anderen in te zien en 2-4 jaar theorie of mind
hen helpen op een gepaste manier
verdere ontwikkeling; zich inleven met fictieve personages, andere emoties, .. 4-7 jaar
2.2 FAIRNESS
↳ filmpje Frans De Waal;
● negatieve ongelijkheidsaversie → verzet (ene krijgt komkommer, andere druiven)
ONDERSCHEID IN FAIRNESS (6)
➢ prosociaal ↔ altruïstisch
prosociale spel:
● prosociaal (1/1) ↔ pesterig (1/0) → het kost je niks om iets te geven
● altruïstisch (1/1) ↔ egoïstisch (2/0) → het kost je wel iets om te geven
➢ negatieve ↔ positieve ongelijkheidsaversie
ongelijkheid spel (aanvaarden / verwerpen) (verdeler, jij & andere)
● negatieve → jijzelf krijgt minder dan de andere
● positieve → jijzelf krijgt meer dan de andere
➢ tweedepersoons ↔ derdepersoonbestraffing
ultimatumspel: (jij & de andere(n))
● tweedepersoons bestraffing → andere neemt er 8 en jij krijgt 2 (komt vaak voor)
● derdepersoons bestraffing → jij bent 3e persoon, verwerpt de verdeling (levert je niks
op)
2.3 ANDERE VERMOGENS
de mens heeft ook nog andere vermogens;
● morele ↔ conventionele normovertredingen
● schuldbesef ↔ schuldgevoelens
● morele weerzin
3
, 2.3.1 ONDERSCHEID TUSSEN MORELE EN CONVENTIONELE NORMOVERTREDINGEN
● morele normen, = leed veroorzaken bij jezelf en anderen
● conventionele normen, = hand op steken in de les, etikette, ..
↳ aanwezig vanaf 4 jaar
2.3.1 SCHULDBESEF EN SCHULDGEVOELENS
↳ getest adhv happy victimizer → je mag de appel niet eten, wie is er gelukkiger?
● volgens 4 jarigen; de persoon die de appel wel at
● volgens 8 jarigen; de persoon die de appel niet at
↳ aanwezig vanaf 8 jaar
2.3.1 MORELE WEERZIN; ERNSTIGE MORELE OVERTREDINGEN VEROORZAKEN
WALGING
● we zijn niet geboren met die walging
○ walging wordt ons aangeleerd; de ouderlijke instructie bepaalt voor wat we
walging ervaren (pas na 3 jaar)
● walging, = een evolutionair ontwikkelde basisemotie bedoeld om contact met
pathogene stoffen te vermijden
○ zuivere weerzin, = instinctieve afkeer van de fysieke wereld
○ morele weerzin, = afkeer obv ethische overwegingen en sociale normen
○ de meeste dieren vermijden pathogene stoffen zonder walging
zuivere walging vanaf 3 jaar exocoprogafie, = apen eten eigen uitwerpselen,
maar walgen van anderen hun uitwerpselen
besmetting weerzin vanaf 7 jaar
morele weerzin vanaf 10 jaar
2.4 WAAROM BEHOEFTE AAN ETHIEK?
➢ veranderingen in moraalwetenschap
● tot de jaren '90 → nadruk op cognitieve benadering (Kohlberg)
○ moraal obv redenering, taal en universele principes
○ kinderen ontwikkelen pas laat een "ware moraliteit"
● sindsdien → erkenning van emotionele en spontane morele vermogens
(bv.empathie, rechtvaardigheidsgevoel)
○ moraal gaat verder dan redeneren en omvat instinctieve
handelingen zonder sluitende argumentatie
➢ kritiek op de emotionele benadering
● moraal is meer dan sociale vaardigheden
○ moraal vereist kritische zin + interne motivatie, niet enkel
conformisme
○ onderscheid morele systemen;
■ hogere morele systemen (bv. postconventionele oordelen)
■ lagere morele systemen (bv. empathie).
● problemen met de aanname van natuurlijke moraal:
○ evolutionaire paradox, = altruïsme is vaak niet houdbaar zonder
voordelen voor de altruïst
○ culturele variatie: veel morele gedragingen zijn niet universeel (bv.
straf voor onrecht varieert sterk)
● grenzen van intuïtieve moraal;
○ morele vermogens kunnen bevooroordeeld, inefficiënt of schadelijk
zijn in complexe moderne problemen (bv. klimaatcrisis, globalisering)
4
ETHIEK = op een rationele wijze een houding aannemen tegenover een moreel probleem
➢ MOREEL PROBLEEM
= een normatief probleem, maar niet elk normatief probleem is een moreel probleem
● (niet) mogen / (niet) moeten
● zorgt voor spanning → het houdt je bezig door erover na te denken
● er is weinig consensus, niet 1 antwoord
↳ je weet dat er goede en slechte antwoorden zijn, maar bepalen wat wat is blijft moeilijk
vb. Moet ik een goede kennis die om geld vraagt, dat ook geven?
vb. Mag een dove ouder voor een doof kind kiezen?
➢ HOUDING AANNEMEN
= je mening geven, zinvolle houding aannemen
● bedoeling is om een oplossing voor het moreel probleem te vinden, maar;
○ je kan ook een nieuw probleem ontdekken
○ zinvolle reflectie → geen beslissing nemen, wel nadenken over het probleem
○ benadering waardoor er geen probleem meer is → ontdekken dat er eig geen
probleem is
➢ OP RATIONELE WIJZE
= gebruik maken van redelijke instrumenten / manieren
● ‘redelijk’ is makkelijker uit te leggen met wat je beter niet doet
1.1 NIET-RATIONELE HOUDINGEN:
➢ geloof, de wil van God
● Dilemma van Euthyphro → vader aangeven voor mishandeling slaaf?
● Euthyphro; vader aangeven, het is de wil van God
● Plato (filosoof 5e eeuw) → dilemma Euthyphro:
○ “Waarom ga je je vader gaan aangeven?”
○ “Hij heeft gehandeld tegen de wil van God”
● redenen onbekend (God willekeurig – het is de wil van God)
● redenen bekend (God is overbodig - het kan toch niet anders dat de wil van God
onrechtvaardig is”)
➢ emoties, conflicten en intuïties
● ze zijn belangrijk
● ze maken ook slechte dingen mogelijk
○ verslaafde steelt van winkel, winkeleigenaar krijgt hem te pakken,
stript hem en schrijft ‘dief’ op zijn borst
○ eigenaar wordt veroordeelt
○ wat de eigenaar voelt is terecht en moreel maar hij handelde niet
ethisch
➢ feitelijke toestand
feitelijke toestand normatief oordeel
verklaren, begrijpen en voorspellen rechtvaardigen, aanvaarden en verwerpen
↳ naturalistische drogreden, je mag dit niet doen
feitelijk info kan belangrijk bij morele problemen
het nut van gevangenissen → gevangenissen zijn ethisch onverantwoord
1
, ➢ moeilijk te aanvaarden
veel zaken kan je niet puur rationeel bepalen
● bv. Moet incest kunnen?
rationele argumenten irrationele argumenten
○ wederzijdse toestemming ○ incest
○ 2 meerderjarige volwassenen ○ wordt gezien als taboe
○ ‘genetisch risico’ → niet gebruikt
tegen niet-verwante koppels,
waarom dan wel bij verwante?
Patrick en Susan, broer en zus die verliefd zijn op elkaar
● hebben 4 kinderen → incestsesks
● zijn hiervoor veroordeeld door Duitse wet
2
, 2] WAAROM ETHIEK?
Waarom volstaan de morele vermogens die we nu al bezitten niet?
2.1 MORELE VERMOGENS
2.1.1 PIJN EMPATHIE
● is aanwezig vanaf 4 jaar
● bv. armoede, iemand die valt op straat
Hoe evolueert die emotionele besmetting nu tot waarachtige empathie?;
ontwikkelingsmodel van Martin Hoffman;
global distress; reactive crying, = als 1 baby weent in een wachtzaal, begint 0-0,5 jaar emotionele
jouw baby ook te wenen (is ook zo bij zoogdieren) besmetting
egocentrische empathie; kinderen verwijderen zich van persoon die pijn 0,5-1 jaar
heeft, om zo zelf pijn te vermijden
quasi-egocentrische empathie; het kind gaat helpen maar biedt enkel hulp 1-2 jaar hulp reflex
aan met eigen middelen, niet met wat slachtoffer nodig heeft
waarachtige empathie; in staat zijn om de noden van anderen in te zien en 2-4 jaar theorie of mind
hen helpen op een gepaste manier
verdere ontwikkeling; zich inleven met fictieve personages, andere emoties, .. 4-7 jaar
2.2 FAIRNESS
↳ filmpje Frans De Waal;
● negatieve ongelijkheidsaversie → verzet (ene krijgt komkommer, andere druiven)
ONDERSCHEID IN FAIRNESS (6)
➢ prosociaal ↔ altruïstisch
prosociale spel:
● prosociaal (1/1) ↔ pesterig (1/0) → het kost je niks om iets te geven
● altruïstisch (1/1) ↔ egoïstisch (2/0) → het kost je wel iets om te geven
➢ negatieve ↔ positieve ongelijkheidsaversie
ongelijkheid spel (aanvaarden / verwerpen) (verdeler, jij & andere)
● negatieve → jijzelf krijgt minder dan de andere
● positieve → jijzelf krijgt meer dan de andere
➢ tweedepersoons ↔ derdepersoonbestraffing
ultimatumspel: (jij & de andere(n))
● tweedepersoons bestraffing → andere neemt er 8 en jij krijgt 2 (komt vaak voor)
● derdepersoons bestraffing → jij bent 3e persoon, verwerpt de verdeling (levert je niks
op)
2.3 ANDERE VERMOGENS
de mens heeft ook nog andere vermogens;
● morele ↔ conventionele normovertredingen
● schuldbesef ↔ schuldgevoelens
● morele weerzin
3
, 2.3.1 ONDERSCHEID TUSSEN MORELE EN CONVENTIONELE NORMOVERTREDINGEN
● morele normen, = leed veroorzaken bij jezelf en anderen
● conventionele normen, = hand op steken in de les, etikette, ..
↳ aanwezig vanaf 4 jaar
2.3.1 SCHULDBESEF EN SCHULDGEVOELENS
↳ getest adhv happy victimizer → je mag de appel niet eten, wie is er gelukkiger?
● volgens 4 jarigen; de persoon die de appel wel at
● volgens 8 jarigen; de persoon die de appel niet at
↳ aanwezig vanaf 8 jaar
2.3.1 MORELE WEERZIN; ERNSTIGE MORELE OVERTREDINGEN VEROORZAKEN
WALGING
● we zijn niet geboren met die walging
○ walging wordt ons aangeleerd; de ouderlijke instructie bepaalt voor wat we
walging ervaren (pas na 3 jaar)
● walging, = een evolutionair ontwikkelde basisemotie bedoeld om contact met
pathogene stoffen te vermijden
○ zuivere weerzin, = instinctieve afkeer van de fysieke wereld
○ morele weerzin, = afkeer obv ethische overwegingen en sociale normen
○ de meeste dieren vermijden pathogene stoffen zonder walging
zuivere walging vanaf 3 jaar exocoprogafie, = apen eten eigen uitwerpselen,
maar walgen van anderen hun uitwerpselen
besmetting weerzin vanaf 7 jaar
morele weerzin vanaf 10 jaar
2.4 WAAROM BEHOEFTE AAN ETHIEK?
➢ veranderingen in moraalwetenschap
● tot de jaren '90 → nadruk op cognitieve benadering (Kohlberg)
○ moraal obv redenering, taal en universele principes
○ kinderen ontwikkelen pas laat een "ware moraliteit"
● sindsdien → erkenning van emotionele en spontane morele vermogens
(bv.empathie, rechtvaardigheidsgevoel)
○ moraal gaat verder dan redeneren en omvat instinctieve
handelingen zonder sluitende argumentatie
➢ kritiek op de emotionele benadering
● moraal is meer dan sociale vaardigheden
○ moraal vereist kritische zin + interne motivatie, niet enkel
conformisme
○ onderscheid morele systemen;
■ hogere morele systemen (bv. postconventionele oordelen)
■ lagere morele systemen (bv. empathie).
● problemen met de aanname van natuurlijke moraal:
○ evolutionaire paradox, = altruïsme is vaak niet houdbaar zonder
voordelen voor de altruïst
○ culturele variatie: veel morele gedragingen zijn niet universeel (bv.
straf voor onrecht varieert sterk)
● grenzen van intuïtieve moraal;
○ morele vermogens kunnen bevooroordeeld, inefficiënt of schadelijk
zijn in complexe moderne problemen (bv. klimaatcrisis, globalisering)
4
