INTRODUCTIE
architectuurtheorie heeft verschillende defenities
- Concepten:
o Architecturale theorie = het geheel van ideeën en concepten dat de architect
voorziet van een basis voor het ontwikkelen van een verantwoordelijke praktijk.
o Architecturale theorie = houdt zich bezig met de specifieke componenten van
architectuur, de constructieve, formele en ruimtelijke middelen.
o Voorbeeld: Hoe zou je graag willen ontwerpen?
- Positionering
o Architecturale theorie definieert wat architectuur is en biedt inzicht in de
essentiële kenmerken ervan.
o Architecturale theorie reflecteert op de rol van architectuur in de samenleving en
beschrijft de culturele en sociale betekenis ervan.
o Rol + positie
o Voorbeeld: Wat voor soort architectuur zou je graag willen ontwerpen?
- kwaliteitsnormen
o Architecturale theorie ontwikkelt ook kwaliteitsnormen waaraan architectuur
moet voldoen om de naam waardig te zijn. Daarbij impliceert het ook normen
waarlangs projecten en gebouwen kunnen worden geëvalueerd.
o Welke soort architectuur / welke rol?
o Voorbeeld: Wat voor soort architect wil je zijn?
COURSE 1: ACCELERATION (= versnelling)
1. A WORLD IN TRANSISTION / een wereld in verandering
a. The limits to growth, 1972
The club of Rome:
Club met onderzoekers uit verschillende domeinen
Voert onderzoek uit naar de impact van mensen op de aarde →
samenvatting/conclusies in een klein boek: De grenzen aan de groei
Set up by Aurelio Peccei (1908-1984) + Alexander King (1909-2007)
Italian industrialist
Worked many years for Fiat S.P.A.
de grafieken
fig 1: Niet veel mensen denken ver in hun leven. Veel mensen denken aan
volgende week of volgend jaar. Ze denken niet aan hun leven of dat van hun
kinderen, en absoluut niet aan 100 jaar.
Fig 2: Het is een systeemkaart om scenario's te simuleren die betrekking
hebben op populatie, industriële output, vervuiling, voedselproductie en
uitputting van hulpbronnen. Dit soort diagrammen visualiseert de onderlinge
afhankelijkheden en feedbackloops die het mondiale systeem kunnen
stabiliseren of destabiliseren.
Fig 3: Als de ongebreidelde groei doorgaat, kan de mensheid te maken
krijgen met een ineenstorting.
Belangrijke punten: populatie, industriële output, hulpbronnen, voedsel
en vervuiling.
conclusie
Als er geen veranderingen in de historische groeitrends zouden optreden,
zouden "de grenzen aan de groei op aarde tegen 2072 evident worden, wat
zou leiden tot een plotselinge en oncontroleerbare afname van zowel de
bevolking als de industriële capaciteit".
De groeitrends die in 1972 bestonden, konden worden veranderd, zodat
duurzame ecologische en economische stabiliteit kon worden bereikt.
, Hoe eerder de wereldbevolking begon te streven naar de tweede uitkomst
hierboven, hoe groter de kans op succes.
b. Environmetnal awareness
1962: Vroege vorm van bewustwording: Rachel Carson (boek: "Silent
Spring", 1962), die wees op de gevaren van pesticiden voor de natuur. De
stille verwijzing: geen vogels.
1968: "The Population Bomb" door Paul R. Ehrlich. Het boek waarschuwde
voor een komende wereldwijde crisis, maar het boek faalde.
1968: de aarde als geheel zien, Apollo 8.
1970: red onze planeet, niet alleen onderzoekers kregen interesse in de
aarde, maar ook mensen werden geïnteresseerd in de aarde en er
ontstonden enkele bewegingen. Er was ook een opruimdag.
1971: oprichting van Greenpeace, het begint met een missie die veel media-
aandacht kreeg.
1972-1973: er verschenen enkele films over milieubewustzijn, zoals Soylent
Green of Silent Running of De Kat (jeugdserie).
1973: oliecrisis en mensen begonnen na te denken over andere
energiebronnen zoals waterenergie en zonne-energie.
1973: opblaasbare architectuur: ballonhuis, lichtgewicht constructie en lage
CO2-voetafdruk, experimenteel project van Lode Janssen.
1974: Autonome architectuur: experimenteel project van Alexander Pike.
1979: Zonne-architectuur die onderdeel is van een museumstuk.
1983: High-tech architectuur: Hardened Glass House, Almere door Benthem
Crouwel. Een huis dat is gemaakt voor een wedstrijd en waarin je vijf jaar
moet wonen. Het is een huis dat gemakkelijk op te zetten en af te breken is.
1983: Low-tech architectuur: Maison Serre, Lyon door Gilles Perraudin en
Françoise-Hélène Jourda.
c. Criticism and disbelief tegenstand tegen de milieubeweging
1986: kritiek en ongeloof
Kritiek = verwijst naar het uiten van afkeuring / analyseren van goede en
slechte kanten van iets.
Ongeloof = is de staat waarin iemand iets niet kan of wil accepteren als
het waar of echt is.
1987: Gro Harlem Brundtland en Montreal Protocol
premier van Noorwegen, leidde in 1983 de Wereldcommissie voor Milieu
en Ontwikkeling, wat leidde tot het Brundtland-rapport (1987) dat
duurzame ontwikkeling introduceerde.
Het Montreal Protocol (1987), ondertekend door 46 landen, stopte de
productie van CFC's die de ozonlaag beschadigen en trad in werking op 1
januari 1989.
1989: bijna een akkoord bereikt
In 1986 vond de Chernobyl-ramp plaats, een nucleaire catastrofe in
Oekraïne die wereldwijde bezorgdheid over de veiligheid van nucleaire
energie en de gevolgen van straling op het milieu en de gezondheid van
mensen aanwakkerde.
In 1988 werd het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change)
opgericht om wetenschappelijk onderzoek naar klimaatverandering te
coördineren en beleidsadviezen te geven aan regeringen. Het eerste
IPCC-congres vond plaats in Genève, waar Margaret Thatcher verklaarde
dat de mondiale milieuproblemen een gezamenlijke wereldwijde respons
vereisen.
In In 1989 vond de Ministeriële Conferentie over Luchtvervuiling en
Klimaatverandering in Noordwijk, Nederland, plaats, waar landen
samenkwamen om hun zorgen over luchtvervuiling en
, klimaatverandering te bespreken. Deze evenementen markeerden
belangrijke stappen in de internationale samenwerking voor
milieubeheer en het aanpakken van klimaatverandering.
1992: scepsis en ontkenning
In 1992 vond de Earth Summit plaats in Rio de Janeiro, waar
wereldleiders, waaronder de Amerikaanse president George Bush,
samenkwamen om milieu- en ontwikkelingskwesties te bespreken. De
conferentie benadrukte de groeiende bezorgdheid over de
wereldbevolking en de afname van productieve grond, terwijl Severn
Cullis-Suzuki, een jonge milieuactiviste, de urgentie van milieubehoud en
de noodzaak voor verandering onder de aandacht bracht, met een
boodschap die de prioriteit van groei boven ecologische duurzaamheid
ter discussie stelde.
1993: klimaatzones: Maison Latapie, Floirac door Lacaton Vassal Architectes
2000: jaren van experimenteren
2001: Samenwerken met de natuur, Louis Le Roy
2018: Materialen en arbeid, testen van op aarde gebaseerde materialen. In
het Rauch-huis test Martin Rauch met geperste aarde blokken
2006: op zoek naar koolstofneutraliteit
2015: internationaal akkoord
Akkoord legt de nadruk op nationale klimaatacties, transparantie in
rapportage en financiële steun voor ontwikkelingslanden om hen te
helpen bij hun overgaan naar duurzame energie en aanpassingen an
klimaatveranderingen.
2017: De VS trekt zich terug uit het Akkoord van Parijs
2018: Greta Thunberg start klimaatstakingen
2020: korte termijn crises
• Crises = kans om te leren
• Catastrofe = je kunt niet meer terug
2. ACCELERATION / toenemende snelheid van verandering
a. The project of modernity
Modernisering: staat voor het proces van sociale ontwikkeling dat wordt
gekenmerkt door technologische vooruitgang en industrialisatie, verstedelijking
en demografische explosies, en de versterking van de natiestaat, groei van
communicatiefaciliteiten, democratisering en uitbreiding van de mondiale markt.
Het moderniseringsproces is sinds de 18e eeuw aan de gang in de westerse
wereld en ontwikkelt zich met zo'n enorme kracht dat het ongekende proporties
heeft bereikt.
Moderniteit: Het project van moderniteit of het moderne project is gebaseerd op
het idee van menselijke emancipatie van god/natuur.
Het moderne project is het geloof in de utopie van een betere wereld: het is het
geloof dat innovatie ons in staat stelt een betere wereld te bouwen, en kan leiden
tot de vooruitgang van de mensheid.
Moderniteit wordt geassocieerd met de ideeën van innovatie en vooruitgang, in
tegenstelling tot klassiek en traditie. We zouden het kunnen definiëren als een
focus op het nieuwe, in een breuk met het verleden.
Modernisme: is een categorie van esthetiek die voortkwam uit brede
transformaties in de westerse samenleving gedurende de late 19e en vroege 20e
eeuw.
De beweging weerspiegelde een afstemming op traditionele vormen van kunst,
religie, filosofie, sociale organisatie en het dagelijks leven, waarvan kunstenaars
vonden dat ze verouderd waren in de nieuw opkomende geïndustrialiseerde
wereld.
, le corbusier: la ville radieuse
Kazimir Malevich, composition: airplane flying
piet mondriaan, victory boogie
b. The crisis of the modern project
Na de Tweede Wereldoorlog werden de belangrijkste ideeën van het moderne
project, het geloof in voortdurende vooruitgang en de utopische aspiraties, ter
discussie gesteld.
Mensen geloofden niet langer in een universele waarheid; ze deelden niet langer
een gemeenschappelijk project.
Mensen realiseerden zich plotseling dat vooruitgang niet alleen de overheersing
van de mens over de natuur inhield, maar ook de overheersing van de mens over
andere mensen.
Wanneer de ‘Pruitt-Igoe Housing, St. Louis, Missouri.
Het was een project van de CIAM, dat een oplossing moest bieden aan de
behoefde van betaalbare huisvesting voor gezinnen met lage inkomens. Maar al
snel kwamen er ernstige problemen, zoals slecht leefomstandigheden,
vandalisme… In 1972 werd het als onbewoonbaar verklaard en gesloopt. Wat
zorgt voor het einde van het Modernisme.
Standley Tigerman (1930-2019), The titanic, Mies van der Rohe ITT
Het project symbolissert de instorting van de modernistische architectuur. Door
deze metafoor nodigt Tigerman uit tot reflectie op de gevolgen van
ongecontroleerde vooruitgang in de architectuur.
c. The postmodern potential
Postmoderniteit is de economische of culturele staat of toestand van de
samenleving die wordt verondersteld te bestaan na de moderniteit. Het beschrijft
de opkomst van nieuwe vormen van sociale en economische organisatie, grofweg
sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog.
Het referentiepunt is de modernisering die de vroege jaren van de 20e eeuw
kenmerkte, met de groei van de industrie, de opkomst van de massamarkt en de
versnelling van automatisering, reizen en massacommunicatie.
Jean-Francois Lyotard, La condition Postmoderne, 1979
In zijn boek benadrukt de Franse filosoof Lyotard dat de moderniteit zich
ontwikkelde toen goddelijke of spirituele verhalen werden vervangen door
seculiere (niet-religieuze), maar evenzeer universele verhalen. Hij noemt ze meta-
verhalen. We geloven wat we weten.
Deze opvatting van een samenleving die wordt ondersteund door meta-verhalen
is emblematisch voor een lineaire visie op de menselijke geschiedenis: een
ontwikkeling van de geschiedenis naar een unieke en precieze bestemming.
Deze ene bestemming is de verwezenlijking van een volledig zelfbewuste geest:
de universele emancipatie van de mens.
De 2 grote groepen van geloofd = kapitalisme + communisme
In tegenstelling hiermee ontstaat de postmoderne conditie, en wordt deze
werkelijkheid, met de ineenstorting (of extreme scepsis) van universele meta-
verhalen. In plaats van een enkel verhaal dat de menselijke ontwikkeling zal
dragen, stelt Lyotard een veelvoud van verschillende en lokale verhalen voor die
niet langer in één enkel verhaal kunnen worden samengevat. Postmoderne kunst
en cultuur zijn aanwezig in de vermenigvuldiging van identiteiten en manieren
van zelfexpressie.
architectuurtheorie heeft verschillende defenities
- Concepten:
o Architecturale theorie = het geheel van ideeën en concepten dat de architect
voorziet van een basis voor het ontwikkelen van een verantwoordelijke praktijk.
o Architecturale theorie = houdt zich bezig met de specifieke componenten van
architectuur, de constructieve, formele en ruimtelijke middelen.
o Voorbeeld: Hoe zou je graag willen ontwerpen?
- Positionering
o Architecturale theorie definieert wat architectuur is en biedt inzicht in de
essentiële kenmerken ervan.
o Architecturale theorie reflecteert op de rol van architectuur in de samenleving en
beschrijft de culturele en sociale betekenis ervan.
o Rol + positie
o Voorbeeld: Wat voor soort architectuur zou je graag willen ontwerpen?
- kwaliteitsnormen
o Architecturale theorie ontwikkelt ook kwaliteitsnormen waaraan architectuur
moet voldoen om de naam waardig te zijn. Daarbij impliceert het ook normen
waarlangs projecten en gebouwen kunnen worden geëvalueerd.
o Welke soort architectuur / welke rol?
o Voorbeeld: Wat voor soort architect wil je zijn?
COURSE 1: ACCELERATION (= versnelling)
1. A WORLD IN TRANSISTION / een wereld in verandering
a. The limits to growth, 1972
The club of Rome:
Club met onderzoekers uit verschillende domeinen
Voert onderzoek uit naar de impact van mensen op de aarde →
samenvatting/conclusies in een klein boek: De grenzen aan de groei
Set up by Aurelio Peccei (1908-1984) + Alexander King (1909-2007)
Italian industrialist
Worked many years for Fiat S.P.A.
de grafieken
fig 1: Niet veel mensen denken ver in hun leven. Veel mensen denken aan
volgende week of volgend jaar. Ze denken niet aan hun leven of dat van hun
kinderen, en absoluut niet aan 100 jaar.
Fig 2: Het is een systeemkaart om scenario's te simuleren die betrekking
hebben op populatie, industriële output, vervuiling, voedselproductie en
uitputting van hulpbronnen. Dit soort diagrammen visualiseert de onderlinge
afhankelijkheden en feedbackloops die het mondiale systeem kunnen
stabiliseren of destabiliseren.
Fig 3: Als de ongebreidelde groei doorgaat, kan de mensheid te maken
krijgen met een ineenstorting.
Belangrijke punten: populatie, industriële output, hulpbronnen, voedsel
en vervuiling.
conclusie
Als er geen veranderingen in de historische groeitrends zouden optreden,
zouden "de grenzen aan de groei op aarde tegen 2072 evident worden, wat
zou leiden tot een plotselinge en oncontroleerbare afname van zowel de
bevolking als de industriële capaciteit".
De groeitrends die in 1972 bestonden, konden worden veranderd, zodat
duurzame ecologische en economische stabiliteit kon worden bereikt.
, Hoe eerder de wereldbevolking begon te streven naar de tweede uitkomst
hierboven, hoe groter de kans op succes.
b. Environmetnal awareness
1962: Vroege vorm van bewustwording: Rachel Carson (boek: "Silent
Spring", 1962), die wees op de gevaren van pesticiden voor de natuur. De
stille verwijzing: geen vogels.
1968: "The Population Bomb" door Paul R. Ehrlich. Het boek waarschuwde
voor een komende wereldwijde crisis, maar het boek faalde.
1968: de aarde als geheel zien, Apollo 8.
1970: red onze planeet, niet alleen onderzoekers kregen interesse in de
aarde, maar ook mensen werden geïnteresseerd in de aarde en er
ontstonden enkele bewegingen. Er was ook een opruimdag.
1971: oprichting van Greenpeace, het begint met een missie die veel media-
aandacht kreeg.
1972-1973: er verschenen enkele films over milieubewustzijn, zoals Soylent
Green of Silent Running of De Kat (jeugdserie).
1973: oliecrisis en mensen begonnen na te denken over andere
energiebronnen zoals waterenergie en zonne-energie.
1973: opblaasbare architectuur: ballonhuis, lichtgewicht constructie en lage
CO2-voetafdruk, experimenteel project van Lode Janssen.
1974: Autonome architectuur: experimenteel project van Alexander Pike.
1979: Zonne-architectuur die onderdeel is van een museumstuk.
1983: High-tech architectuur: Hardened Glass House, Almere door Benthem
Crouwel. Een huis dat is gemaakt voor een wedstrijd en waarin je vijf jaar
moet wonen. Het is een huis dat gemakkelijk op te zetten en af te breken is.
1983: Low-tech architectuur: Maison Serre, Lyon door Gilles Perraudin en
Françoise-Hélène Jourda.
c. Criticism and disbelief tegenstand tegen de milieubeweging
1986: kritiek en ongeloof
Kritiek = verwijst naar het uiten van afkeuring / analyseren van goede en
slechte kanten van iets.
Ongeloof = is de staat waarin iemand iets niet kan of wil accepteren als
het waar of echt is.
1987: Gro Harlem Brundtland en Montreal Protocol
premier van Noorwegen, leidde in 1983 de Wereldcommissie voor Milieu
en Ontwikkeling, wat leidde tot het Brundtland-rapport (1987) dat
duurzame ontwikkeling introduceerde.
Het Montreal Protocol (1987), ondertekend door 46 landen, stopte de
productie van CFC's die de ozonlaag beschadigen en trad in werking op 1
januari 1989.
1989: bijna een akkoord bereikt
In 1986 vond de Chernobyl-ramp plaats, een nucleaire catastrofe in
Oekraïne die wereldwijde bezorgdheid over de veiligheid van nucleaire
energie en de gevolgen van straling op het milieu en de gezondheid van
mensen aanwakkerde.
In 1988 werd het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change)
opgericht om wetenschappelijk onderzoek naar klimaatverandering te
coördineren en beleidsadviezen te geven aan regeringen. Het eerste
IPCC-congres vond plaats in Genève, waar Margaret Thatcher verklaarde
dat de mondiale milieuproblemen een gezamenlijke wereldwijde respons
vereisen.
In In 1989 vond de Ministeriële Conferentie over Luchtvervuiling en
Klimaatverandering in Noordwijk, Nederland, plaats, waar landen
samenkwamen om hun zorgen over luchtvervuiling en
, klimaatverandering te bespreken. Deze evenementen markeerden
belangrijke stappen in de internationale samenwerking voor
milieubeheer en het aanpakken van klimaatverandering.
1992: scepsis en ontkenning
In 1992 vond de Earth Summit plaats in Rio de Janeiro, waar
wereldleiders, waaronder de Amerikaanse president George Bush,
samenkwamen om milieu- en ontwikkelingskwesties te bespreken. De
conferentie benadrukte de groeiende bezorgdheid over de
wereldbevolking en de afname van productieve grond, terwijl Severn
Cullis-Suzuki, een jonge milieuactiviste, de urgentie van milieubehoud en
de noodzaak voor verandering onder de aandacht bracht, met een
boodschap die de prioriteit van groei boven ecologische duurzaamheid
ter discussie stelde.
1993: klimaatzones: Maison Latapie, Floirac door Lacaton Vassal Architectes
2000: jaren van experimenteren
2001: Samenwerken met de natuur, Louis Le Roy
2018: Materialen en arbeid, testen van op aarde gebaseerde materialen. In
het Rauch-huis test Martin Rauch met geperste aarde blokken
2006: op zoek naar koolstofneutraliteit
2015: internationaal akkoord
Akkoord legt de nadruk op nationale klimaatacties, transparantie in
rapportage en financiële steun voor ontwikkelingslanden om hen te
helpen bij hun overgaan naar duurzame energie en aanpassingen an
klimaatveranderingen.
2017: De VS trekt zich terug uit het Akkoord van Parijs
2018: Greta Thunberg start klimaatstakingen
2020: korte termijn crises
• Crises = kans om te leren
• Catastrofe = je kunt niet meer terug
2. ACCELERATION / toenemende snelheid van verandering
a. The project of modernity
Modernisering: staat voor het proces van sociale ontwikkeling dat wordt
gekenmerkt door technologische vooruitgang en industrialisatie, verstedelijking
en demografische explosies, en de versterking van de natiestaat, groei van
communicatiefaciliteiten, democratisering en uitbreiding van de mondiale markt.
Het moderniseringsproces is sinds de 18e eeuw aan de gang in de westerse
wereld en ontwikkelt zich met zo'n enorme kracht dat het ongekende proporties
heeft bereikt.
Moderniteit: Het project van moderniteit of het moderne project is gebaseerd op
het idee van menselijke emancipatie van god/natuur.
Het moderne project is het geloof in de utopie van een betere wereld: het is het
geloof dat innovatie ons in staat stelt een betere wereld te bouwen, en kan leiden
tot de vooruitgang van de mensheid.
Moderniteit wordt geassocieerd met de ideeën van innovatie en vooruitgang, in
tegenstelling tot klassiek en traditie. We zouden het kunnen definiëren als een
focus op het nieuwe, in een breuk met het verleden.
Modernisme: is een categorie van esthetiek die voortkwam uit brede
transformaties in de westerse samenleving gedurende de late 19e en vroege 20e
eeuw.
De beweging weerspiegelde een afstemming op traditionele vormen van kunst,
religie, filosofie, sociale organisatie en het dagelijks leven, waarvan kunstenaars
vonden dat ze verouderd waren in de nieuw opkomende geïndustrialiseerde
wereld.
, le corbusier: la ville radieuse
Kazimir Malevich, composition: airplane flying
piet mondriaan, victory boogie
b. The crisis of the modern project
Na de Tweede Wereldoorlog werden de belangrijkste ideeën van het moderne
project, het geloof in voortdurende vooruitgang en de utopische aspiraties, ter
discussie gesteld.
Mensen geloofden niet langer in een universele waarheid; ze deelden niet langer
een gemeenschappelijk project.
Mensen realiseerden zich plotseling dat vooruitgang niet alleen de overheersing
van de mens over de natuur inhield, maar ook de overheersing van de mens over
andere mensen.
Wanneer de ‘Pruitt-Igoe Housing, St. Louis, Missouri.
Het was een project van de CIAM, dat een oplossing moest bieden aan de
behoefde van betaalbare huisvesting voor gezinnen met lage inkomens. Maar al
snel kwamen er ernstige problemen, zoals slecht leefomstandigheden,
vandalisme… In 1972 werd het als onbewoonbaar verklaard en gesloopt. Wat
zorgt voor het einde van het Modernisme.
Standley Tigerman (1930-2019), The titanic, Mies van der Rohe ITT
Het project symbolissert de instorting van de modernistische architectuur. Door
deze metafoor nodigt Tigerman uit tot reflectie op de gevolgen van
ongecontroleerde vooruitgang in de architectuur.
c. The postmodern potential
Postmoderniteit is de economische of culturele staat of toestand van de
samenleving die wordt verondersteld te bestaan na de moderniteit. Het beschrijft
de opkomst van nieuwe vormen van sociale en economische organisatie, grofweg
sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog.
Het referentiepunt is de modernisering die de vroege jaren van de 20e eeuw
kenmerkte, met de groei van de industrie, de opkomst van de massamarkt en de
versnelling van automatisering, reizen en massacommunicatie.
Jean-Francois Lyotard, La condition Postmoderne, 1979
In zijn boek benadrukt de Franse filosoof Lyotard dat de moderniteit zich
ontwikkelde toen goddelijke of spirituele verhalen werden vervangen door
seculiere (niet-religieuze), maar evenzeer universele verhalen. Hij noemt ze meta-
verhalen. We geloven wat we weten.
Deze opvatting van een samenleving die wordt ondersteund door meta-verhalen
is emblematisch voor een lineaire visie op de menselijke geschiedenis: een
ontwikkeling van de geschiedenis naar een unieke en precieze bestemming.
Deze ene bestemming is de verwezenlijking van een volledig zelfbewuste geest:
de universele emancipatie van de mens.
De 2 grote groepen van geloofd = kapitalisme + communisme
In tegenstelling hiermee ontstaat de postmoderne conditie, en wordt deze
werkelijkheid, met de ineenstorting (of extreme scepsis) van universele meta-
verhalen. In plaats van een enkel verhaal dat de menselijke ontwikkeling zal
dragen, stelt Lyotard een veelvoud van verschillende en lokale verhalen voor die
niet langer in één enkel verhaal kunnen worden samengevat. Postmoderne kunst
en cultuur zijn aanwezig in de vermenigvuldiging van identiteiten en manieren
van zelfexpressie.
