Forensische Psychiatrie
Week 1 - College 1: Introductie vak, psychische stoornissen, diagnostiek en behandeling 1
Relevantie
● Waarom hebben we het over psychiatrie binnen de criminologie?
○ Van alle delinquenten heeft 60% een psychische stoornis, 60% een
verslaving, 80% een uitkering/geen werk, 57% schulden en 35% een
verstandelijke beperking
○ Verslaving is ook een psychische stoornis, maar zo kijkt het recht er nog niet
naar. Je kan bijvoorbeeld niet ontoerekeningsvatbaar worden verklaard
vanwege een verslaving.
○ Als je geen adres hebt (dak- en thuislozen) kan er geen taakstraf opgelegd
worden. Bij minder ernstige feiten wordt en dan sneller uitgeweken naar een
gevangenisstraf
● Hoe verder in de strafrechtsketen, hoe meer mensen procentueel met een stoornis
● Wat is het verband tussen een psychische stoornis en delinquent gedrag/gevaar?
○ Sinds 2011 kennen we ‘verwarde personen’. Politie heeft sindsdien pas
bijgehouden hoeveel verwarde personen er gemeld wordt, dit aantal stijgt
ieder jaar
■ Elk jaar komt weer in het nieuws dat het aantal verwarde personen
stijgt, dit zorgt voor een bewustwordingsproces waardoor steeds meer
mensen letten op verwarde personen en sneller de politie bellen
■ De stijging was hoger in de corona crisis. In deze crisis ontstonden
wel meer psychische stoornissen, door de isolatie etc. Ook hadden
mensen niet zoveel te doen, zaten thuis en de mensen die wel buiten
waren, vielen meer op
■ Verwarde personen zijn wel meer op straat, ze zitten minder intern bij
psychische instellingen maar ontvangen vooral ambulante zorg →
klein verband
■ Deze stijging gaat niet over het aantal verwarde personen, maar over
het aantal meldingen van verwarde personen
Verwarde personen → personen met verward gedrag → personen met onbegrepen gedrag
Zaak Thijs H.
● Een van de meest significante zaken in de forensische psychiatrie, het heeft de
manier hoe we omgaan met ontoerekeningsvatbaarheid significant veranderd in het
rechtssysteem
● Ook opvallen: Thijs was een student, iedereen kan dus geboren worden met/geraakt
worden door een psychische stoornis. Thijs kwam in een psychose terecht, waarin hij
twee mensen moest vermoorden. Uiteindelijk heeft hij drie mensen vermoord
● De zaak Thijs H. draait om de moorden op drie mensen in mei 2019 (één in Den
Haag, twee op de Brunssummerheide), die hij bekende, gepleegd te hebben met een
mes vanuit een (vermoedelijke) psychose, wat leidde tot een juridische discussie
over zijn toerekeningsvatbaarheid, resulterend in een veroordeling tot 22 jaar cel en
tbs met dwangverpleging, een vonnis dat uiteindelijk in stand bleef na cassatie bij de
Hoge Raad.
Het strafrecht gaat anders om met personen met een psychische stoornis.
, ● Als verdachte kwetsbaar en als dader minder verantwoordelijk - gedragsdeskundigen
helpen daarbij
● Tbs → psychische stoornis, ernstig delict en kans op herhaling
○ Hiervoor is een gedragskundig advies vereist
○ PIJ-maatregel (jeugd-tbs)
Begripsbepaling
● Psychiatrie vs. neurologie (neurosciences/zenuwarts)
○ Psychiatrie kijkt meer naar de ‘software/programma’s’ en neurologie kijkt naar
de hardware (de hersenen). Je kan dit natuurlijk samen bestuderen, maar je
kan de software (het gedrag) ook los bestuderen (psychiater)
● Psychiatrie vs. psychologie
○ Geneeskundig vs. sociaalwetenschappelijk
● Forensische psychiatrie → in dienst van het recht
● Psychopathologie → leer van de ziekte van de geest
● Psychodiagnostiek → onderscheiden, wat is er aan de hand in psychologische zin
● Nosologie → houdt zich bezig met de naamgeving van ziektes, classificaties
Begripsbepaling
● Ziekte, stoornis, afwijking
● Denken (cognitief), voelen (affectief), willen (volitief), handelen, eigenschappen
● Syndroom, symptoom
○ Syndroom = stoornissen in de psychische functies
Functiestoornissen/symptomen
● Cognitieve functies
○ Bewustzijn, intellectuele vermogens, oordeelsvermogen, waarneming,
denken
● Affectieve functies
○ Stemming, affect (emotie)
■ Stemming = de subjectief ervaren ondertoon van het gevoelsleven
■ Affect = de zichtbare en hoorbare expressie van de emotionele reactie
van de betrokkene op externe gebeurtenissen en interne stimuli, zoals
gedachten en herinneringen (waarneembare emoties)
● Vonatieve/voluntatieve functies
○ Executieve functies, psychomotoriek
Verschil psychiatrische en psychologische diagnostiek
● Psychiater → dichotoom: ziek/gezond
● Psycholoog → Normaalverdeling: in het middel ‘normaal’, links zwakbegaafd, rechts
hoogbegaafd
● Persoonlijkheidsstoornis? Psychopathie?
Zeven visies op psychiatrische stoornissen
● Pathofysiologische afwijking: heel geneeskundig, er is iets mis in de fysiologie
(hardware, hersenen) → dit kunnen we voor veel stoornissen nog niet vaststellen
● Verlies van betekenis: bijvoorbeeld onvermogen om een goed leven te leiden
● Schadelijke disfunctie: in hoeverre zijn disfuncties schadelijk? gaat het om
lijdensdruk bij jou/je omgeving? Beperkt het je in het functioneren?
● Sociaal construct: er is niet iets als een daadwerkelijke stoornis, maar dit is iets wat
, we in de samenleving met elkaar hebben geconstrueerd
● Onvermogen om het ‘goede leven’ te leiden
● Leed
● Beperkingen waar mensen zelf niet mee kunnen omgaan
→ Kortom: het zijn afspraken. Wat psychische stoornissen zijn, spreken we met elkaar af.
Waarom is dat nodig? Als iedereen obv zijn eigen taalgebruik beschrijft wat ze zien, kan je
nooit goed onderzoeken hoe vaak iets voorkomt en hoe iets het beste behandeld kan
worden
Geschiedenis van de psychiatrische classificatie
Emil Kraepelin (1856 -1926)
● Hij was een van de eerste die dus zei dat we afspraken moesten maken of de
begrippen die we gebruiken e.d. We moeten het wel ongeveer hetzelfde hebben,
anders kunnen we geen onderzoek doen.
Dit is uiteindelijk opgepikt door de American Psychiatric Association en is de DSM ontstaan.
● Inmiddels maken we gebruik van de DSM-5.
○ De DSM edities werden steeds na een paar jaar al wel weer aangepast. Dat
is best snel, dit laat duidelijk zien dat psychische stoornissen/afwijkend
gedrag dus ook mee vormen met de cultuur. Zo stond in de eerste DSM
‘homofilie’ nog in de DSM. In de huidige cultuur denken we daar natuurlijk
anders over. Anderzijds is bijvoorbeeld ADHD pas veel later toegevoegd.
○ Context verandert ook (verslaving aan games/smartphones was vroeger niet
mogelijk). Sommig gedrag kan ook ineens meer opvallen, omdat cultuur is
veranderd.
Psychische stoornis volgens de DSM-5
● Klinische significante symptomen in psychische functies
● Disfunctie in de psychologie, biologie en ontwikkeling
● Significante lijdensdruk, beperkingen in functioneren op sociaal of beroepsmatig
gebied
● Reactie op stressor of verlies, passend binnen cultuur → bijvoorbeeld in rouw,
vertoont iemand symptomen die overeenkomen met een depressie. Hoe lang is het
rouwen en wanneer moet iemand ‘weer verder met het leven’? En wanneer wordt het
een depressie?
○ Dit is cultuurafhankelijk
● Niet sociaal deviant gedrag (politiek, religieus, seksueel), conflict individu met
maatschappij ook niet. Tenzij gevolg van individueel disfunctioneren
● Tenminste zoveel van deze symptomen
● Disclaimer voor juridisch gebruik: verslaving staat bijvoorbeeld wel in de DSM, maar
kan niet als stoornis worden gebruikt in het strafrecht
In de DSM staat bij een stoornis een hele lijst met symptomen, waarvan je een bepaald
aantal symptomen moet hebben om met de stoornis gediagnosticeerd te worden. Twee
personen met dezelfde stoornis kunnen ieder heel verschillend gedrag vertonen omdat ze
andere symptomen van de stoornis hebben.
Beperkingen van de DSM en kritiek
● Atheoretisch: het lukt niet om afspraken te maken over het ontstaan van een
, stoornis. Is het aangeleerd, is het biologisch of komt het uit de psychoanalyse, etc?
In de DSM staan alleen beschrijvingen, men wordt het namelijk alleen eens op
beschrijvend niveau en niet op verklarend niveau
● Reductionistisch: je reduceert een mens tot 1 woord
● Schijn van validiteit: namen voor de diagnoses houden de illusie op dat het allemaal
valide is
● Grens van normaliteit
● Grenzen onderling: moeilijk grenzen tussen stoornissen onderling te trekken
● NAO = niet anderzijds omschreven en tenzij beter verklaard door een andere
stoornis
● Comorbiditeit: een persoon kan voldoen aan verschillende classificaties tegelijk
● Cultuurgebondenheid → DSM is gebaseerd op de Westerse cultuur
● Belangen: het feit dat bijvoorbeeld verzekeraars kunnen eisen dat er sprake is van
een stoornis om een behandeling te vergoeden. Een psycholoog kan soms beter een
classificatie verzinnen om maar iemand te kunnen helpen. Ook de farmaceutische
industrie vindt het belangrijk dat bepaalde kwalen waarvoor ze medicijnen hebben in
de DSM staan
Classificatie, diagnose en behandeling
Classificatie:
● Beschrijft stoornis op groepsniveau
● Bedoeld voor onderzoek
● Niet bepalend of behandeling is geïndiceerd
● Classificatie is onderdeel van de diagnostiek
● Atheoretisch
Diagnose:
● Beschrijft stoornis op individueel niveau
● Omvat factoren die van invloed zijn op beloop en behandeling
○ Redenen waarom iemand bepaalde symptomen kan vertonen
● Bepalend of behandeling is geïndiceerd
● Beschrijft stoornis en geeft mogelijke oorzakelijke verklaring van een symptoom op
biopsychosociaal perspectief
○ Voorbeeld: depressieve stoornis, matige
intensiteit, eenmalig, 44-jarig persoon, in zijn
jeugd affectief verwaarloosd, werkeloos, etc
■ Diagnose: aangrijpingspunt behandeling
■ Kwetsbaar makende factoren: familiaire
belasting, afhankelijke persistente
suikerziekte
■ Uitlokkende factoren: overlijden
echtgenote
■ Instandhoudende factoren: werkloosheid
■ Behandeling inrichten op die specifieke
oorzaken
Factoren Behandeling
Week 1 - College 1: Introductie vak, psychische stoornissen, diagnostiek en behandeling 1
Relevantie
● Waarom hebben we het over psychiatrie binnen de criminologie?
○ Van alle delinquenten heeft 60% een psychische stoornis, 60% een
verslaving, 80% een uitkering/geen werk, 57% schulden en 35% een
verstandelijke beperking
○ Verslaving is ook een psychische stoornis, maar zo kijkt het recht er nog niet
naar. Je kan bijvoorbeeld niet ontoerekeningsvatbaar worden verklaard
vanwege een verslaving.
○ Als je geen adres hebt (dak- en thuislozen) kan er geen taakstraf opgelegd
worden. Bij minder ernstige feiten wordt en dan sneller uitgeweken naar een
gevangenisstraf
● Hoe verder in de strafrechtsketen, hoe meer mensen procentueel met een stoornis
● Wat is het verband tussen een psychische stoornis en delinquent gedrag/gevaar?
○ Sinds 2011 kennen we ‘verwarde personen’. Politie heeft sindsdien pas
bijgehouden hoeveel verwarde personen er gemeld wordt, dit aantal stijgt
ieder jaar
■ Elk jaar komt weer in het nieuws dat het aantal verwarde personen
stijgt, dit zorgt voor een bewustwordingsproces waardoor steeds meer
mensen letten op verwarde personen en sneller de politie bellen
■ De stijging was hoger in de corona crisis. In deze crisis ontstonden
wel meer psychische stoornissen, door de isolatie etc. Ook hadden
mensen niet zoveel te doen, zaten thuis en de mensen die wel buiten
waren, vielen meer op
■ Verwarde personen zijn wel meer op straat, ze zitten minder intern bij
psychische instellingen maar ontvangen vooral ambulante zorg →
klein verband
■ Deze stijging gaat niet over het aantal verwarde personen, maar over
het aantal meldingen van verwarde personen
Verwarde personen → personen met verward gedrag → personen met onbegrepen gedrag
Zaak Thijs H.
● Een van de meest significante zaken in de forensische psychiatrie, het heeft de
manier hoe we omgaan met ontoerekeningsvatbaarheid significant veranderd in het
rechtssysteem
● Ook opvallen: Thijs was een student, iedereen kan dus geboren worden met/geraakt
worden door een psychische stoornis. Thijs kwam in een psychose terecht, waarin hij
twee mensen moest vermoorden. Uiteindelijk heeft hij drie mensen vermoord
● De zaak Thijs H. draait om de moorden op drie mensen in mei 2019 (één in Den
Haag, twee op de Brunssummerheide), die hij bekende, gepleegd te hebben met een
mes vanuit een (vermoedelijke) psychose, wat leidde tot een juridische discussie
over zijn toerekeningsvatbaarheid, resulterend in een veroordeling tot 22 jaar cel en
tbs met dwangverpleging, een vonnis dat uiteindelijk in stand bleef na cassatie bij de
Hoge Raad.
Het strafrecht gaat anders om met personen met een psychische stoornis.
, ● Als verdachte kwetsbaar en als dader minder verantwoordelijk - gedragsdeskundigen
helpen daarbij
● Tbs → psychische stoornis, ernstig delict en kans op herhaling
○ Hiervoor is een gedragskundig advies vereist
○ PIJ-maatregel (jeugd-tbs)
Begripsbepaling
● Psychiatrie vs. neurologie (neurosciences/zenuwarts)
○ Psychiatrie kijkt meer naar de ‘software/programma’s’ en neurologie kijkt naar
de hardware (de hersenen). Je kan dit natuurlijk samen bestuderen, maar je
kan de software (het gedrag) ook los bestuderen (psychiater)
● Psychiatrie vs. psychologie
○ Geneeskundig vs. sociaalwetenschappelijk
● Forensische psychiatrie → in dienst van het recht
● Psychopathologie → leer van de ziekte van de geest
● Psychodiagnostiek → onderscheiden, wat is er aan de hand in psychologische zin
● Nosologie → houdt zich bezig met de naamgeving van ziektes, classificaties
Begripsbepaling
● Ziekte, stoornis, afwijking
● Denken (cognitief), voelen (affectief), willen (volitief), handelen, eigenschappen
● Syndroom, symptoom
○ Syndroom = stoornissen in de psychische functies
Functiestoornissen/symptomen
● Cognitieve functies
○ Bewustzijn, intellectuele vermogens, oordeelsvermogen, waarneming,
denken
● Affectieve functies
○ Stemming, affect (emotie)
■ Stemming = de subjectief ervaren ondertoon van het gevoelsleven
■ Affect = de zichtbare en hoorbare expressie van de emotionele reactie
van de betrokkene op externe gebeurtenissen en interne stimuli, zoals
gedachten en herinneringen (waarneembare emoties)
● Vonatieve/voluntatieve functies
○ Executieve functies, psychomotoriek
Verschil psychiatrische en psychologische diagnostiek
● Psychiater → dichotoom: ziek/gezond
● Psycholoog → Normaalverdeling: in het middel ‘normaal’, links zwakbegaafd, rechts
hoogbegaafd
● Persoonlijkheidsstoornis? Psychopathie?
Zeven visies op psychiatrische stoornissen
● Pathofysiologische afwijking: heel geneeskundig, er is iets mis in de fysiologie
(hardware, hersenen) → dit kunnen we voor veel stoornissen nog niet vaststellen
● Verlies van betekenis: bijvoorbeeld onvermogen om een goed leven te leiden
● Schadelijke disfunctie: in hoeverre zijn disfuncties schadelijk? gaat het om
lijdensdruk bij jou/je omgeving? Beperkt het je in het functioneren?
● Sociaal construct: er is niet iets als een daadwerkelijke stoornis, maar dit is iets wat
, we in de samenleving met elkaar hebben geconstrueerd
● Onvermogen om het ‘goede leven’ te leiden
● Leed
● Beperkingen waar mensen zelf niet mee kunnen omgaan
→ Kortom: het zijn afspraken. Wat psychische stoornissen zijn, spreken we met elkaar af.
Waarom is dat nodig? Als iedereen obv zijn eigen taalgebruik beschrijft wat ze zien, kan je
nooit goed onderzoeken hoe vaak iets voorkomt en hoe iets het beste behandeld kan
worden
Geschiedenis van de psychiatrische classificatie
Emil Kraepelin (1856 -1926)
● Hij was een van de eerste die dus zei dat we afspraken moesten maken of de
begrippen die we gebruiken e.d. We moeten het wel ongeveer hetzelfde hebben,
anders kunnen we geen onderzoek doen.
Dit is uiteindelijk opgepikt door de American Psychiatric Association en is de DSM ontstaan.
● Inmiddels maken we gebruik van de DSM-5.
○ De DSM edities werden steeds na een paar jaar al wel weer aangepast. Dat
is best snel, dit laat duidelijk zien dat psychische stoornissen/afwijkend
gedrag dus ook mee vormen met de cultuur. Zo stond in de eerste DSM
‘homofilie’ nog in de DSM. In de huidige cultuur denken we daar natuurlijk
anders over. Anderzijds is bijvoorbeeld ADHD pas veel later toegevoegd.
○ Context verandert ook (verslaving aan games/smartphones was vroeger niet
mogelijk). Sommig gedrag kan ook ineens meer opvallen, omdat cultuur is
veranderd.
Psychische stoornis volgens de DSM-5
● Klinische significante symptomen in psychische functies
● Disfunctie in de psychologie, biologie en ontwikkeling
● Significante lijdensdruk, beperkingen in functioneren op sociaal of beroepsmatig
gebied
● Reactie op stressor of verlies, passend binnen cultuur → bijvoorbeeld in rouw,
vertoont iemand symptomen die overeenkomen met een depressie. Hoe lang is het
rouwen en wanneer moet iemand ‘weer verder met het leven’? En wanneer wordt het
een depressie?
○ Dit is cultuurafhankelijk
● Niet sociaal deviant gedrag (politiek, religieus, seksueel), conflict individu met
maatschappij ook niet. Tenzij gevolg van individueel disfunctioneren
● Tenminste zoveel van deze symptomen
● Disclaimer voor juridisch gebruik: verslaving staat bijvoorbeeld wel in de DSM, maar
kan niet als stoornis worden gebruikt in het strafrecht
In de DSM staat bij een stoornis een hele lijst met symptomen, waarvan je een bepaald
aantal symptomen moet hebben om met de stoornis gediagnosticeerd te worden. Twee
personen met dezelfde stoornis kunnen ieder heel verschillend gedrag vertonen omdat ze
andere symptomen van de stoornis hebben.
Beperkingen van de DSM en kritiek
● Atheoretisch: het lukt niet om afspraken te maken over het ontstaan van een
, stoornis. Is het aangeleerd, is het biologisch of komt het uit de psychoanalyse, etc?
In de DSM staan alleen beschrijvingen, men wordt het namelijk alleen eens op
beschrijvend niveau en niet op verklarend niveau
● Reductionistisch: je reduceert een mens tot 1 woord
● Schijn van validiteit: namen voor de diagnoses houden de illusie op dat het allemaal
valide is
● Grens van normaliteit
● Grenzen onderling: moeilijk grenzen tussen stoornissen onderling te trekken
● NAO = niet anderzijds omschreven en tenzij beter verklaard door een andere
stoornis
● Comorbiditeit: een persoon kan voldoen aan verschillende classificaties tegelijk
● Cultuurgebondenheid → DSM is gebaseerd op de Westerse cultuur
● Belangen: het feit dat bijvoorbeeld verzekeraars kunnen eisen dat er sprake is van
een stoornis om een behandeling te vergoeden. Een psycholoog kan soms beter een
classificatie verzinnen om maar iemand te kunnen helpen. Ook de farmaceutische
industrie vindt het belangrijk dat bepaalde kwalen waarvoor ze medicijnen hebben in
de DSM staan
Classificatie, diagnose en behandeling
Classificatie:
● Beschrijft stoornis op groepsniveau
● Bedoeld voor onderzoek
● Niet bepalend of behandeling is geïndiceerd
● Classificatie is onderdeel van de diagnostiek
● Atheoretisch
Diagnose:
● Beschrijft stoornis op individueel niveau
● Omvat factoren die van invloed zijn op beloop en behandeling
○ Redenen waarom iemand bepaalde symptomen kan vertonen
● Bepalend of behandeling is geïndiceerd
● Beschrijft stoornis en geeft mogelijke oorzakelijke verklaring van een symptoom op
biopsychosociaal perspectief
○ Voorbeeld: depressieve stoornis, matige
intensiteit, eenmalig, 44-jarig persoon, in zijn
jeugd affectief verwaarloosd, werkeloos, etc
■ Diagnose: aangrijpingspunt behandeling
■ Kwetsbaar makende factoren: familiaire
belasting, afhankelijke persistente
suikerziekte
■ Uitlokkende factoren: overlijden
echtgenote
■ Instandhoudende factoren: werkloosheid
■ Behandeling inrichten op die specifieke
oorzaken
Factoren Behandeling
