Internationaal publiekrecht
Inhoud
Hoofdstuk 1: inleiding ......................................................................................................... 4
1.1 Kenmerken van het internationaal publiekrecht ...................................................... 4
1.2 Verhouding tussen internationaal en nationaal recht ............................................... 4
Hoofdstuk 2: Bronnen van internationaal recht ..................................................................... 5
Hoofdstuk 3: verdragenrecht ..............................................................................................11
1. Bronnen van verdragenrecht ....................................................................................11
2. Verdragen: begrip ....................................................................................................11
3. Sluiten van een verdrag............................................................................................12
4. Draagwijdte van juridische verplichtingen .................................................................14
5. Voorbehouden ........................................................................................................14
6. Interpretatie van verdragen ......................................................................................15
7. Tegenstrijdige verdragen ..........................................................................................15
8. Ongeldige verdragen................................................................................................16
9. Amendementen (=wijzigen)......................................................................................16
10. Beëindigen van verdragen → 2 manieren ...............................................................16
11. Andere verdragen over verdragen ..........................................................................17
Hoofdstuk 4: staten ...........................................................................................................17
4.1 Staatsvorming en erkenning .................................................................................17
4.2 Soevereiniteit ......................................................................................................21
A. Verkrijgen van soevereiniteit ....................................................................................21
B. Principes in verband met het verkrijgen van soevereiniteit ..........................................22
4.3 Jurisdictie ...........................................................................................................24
A. Algemene principes inzake jurisdictie ...................................................................24
B. Jurisdictie in burgerlijke strafzaken ........................................................................24
4.4 Immuniteiten ......................................................................................................26
A. Staatsimmuniteit .................................................................................................26
B. Diplomatieke en consulaire immuniteiten .............................................................28
4.5 Staatsaansprakelijkheid .......................................................................................31
Bronnen inzake staatsaansprakelijkheid.......................................................................31
Staatsaansprakelijkheid ..............................................................................................31
, Behandeling van vreemde onderdanen ........................................................................33
Hoofdstuk 5: internationale organisatie (Mathias) ...............................................................35
5.1 internationale rechtspersoonlijkheid.....................................................................35
5.2 verenigde naties .......................................................................................................36
A. Oprichting en doelstelling .......................................................................................36
B.VN-handvest ...........................................................................................................36
C. Lidmaatschap VN ................................................................................................37
D. Organen van de VN ..............................................................................................38
5.2 VN gespecialiseerde organisaties .........................................................................41
5.3 Andere internationale organisaties........................................................................42
5.4 Supranationale organisatie : Europese Unie................................................................43
Hoofdstuk 6: Andere actoren ..............................................................................................43
6.1 Individuen ...........................................................................................................43
Rechten voor individuen..............................................................................................43
Plichten voor individuen ...............................................................................................44
6.2 Niet gouvernementele organisaties (ngo’s) .............................................................44
6.3 Minderheden .......................................................................................................45
6.4 Inheemse volkeren ...............................................................................................45
Documenten over inheemse volkeren: .........................................................................45
6.5 Bedrijven.............................................................................................................46
Hoofdstuk 7: Geschillenregeling .........................................................................................47
7.1 vreedzame geschillenregeling in VN handvest ........................................................47
Hoofdstuk 8: gebruik van geweld en humanitair recht ..........................................................53
8.1 Ius ad bellum (ius contra bellum): gebruik van geweld ............................................53
Unilateraal gebruik van geweld ....................................................................................53
Collectief gebruik van geweld ......................................................................................59
8.2 Ius in bello: .........................................................................................................61
Internationaal humanitair recht ...................................................................................61
Hoofdstuk 9: internationaal strafrecht.................................................................................66
9.1 Internationale misdrijven .....................................................................................66
9.2 Strafrechttribunalen ............................................................................................67
9.3 Internationaal Strafhof .........................................................................................67
Hoofdstuk 10: mensenrechten ...........................................................................................69
10.1 Omschrijving en belang ........................................................................................69
, 10.2 Bronnen ..............................................................................................................70
10.3 Evolutie van mensenrechten ................................................................................70
10.4 Bescherming van mensenrechten onder VN ..........................................................70
10. 5 Europees Verdrag over de rechten van de mens (EVRM) .......................................78
Hoofdstuk 11: Rechtsgebieden...........................................................................................79
11.1 Internationaal Zeerecht ........................................................................................79
Bronnen van internationaal zeerecht ............................................................................79
Organisatie: IMO ........................................................................................................79
Internationaal Zeerechtverdrag 1982 ............................................................................80
Mariene rechtsgebieden..............................................................................................80
11.2 Luchtrecht ..........................................................................................................87
Bronnen van luchtrecht ...............................................................................................87
Organisatie: ICAO .......................................................................................................87
Luchtruim: juridisch regime.........................................................................................88
11.3 Ruimterecht ........................................................................................................89
Bronnen .....................................................................................................................89
Organisaties ...............................................................................................................89
Juridisch regime .........................................................................................................89
Uitdagingen voor toekomst ..........................................................................................90
Hoofdstuk 12: internationaalmilieu – en biodiversiteitsrecht.................................................92
12.1 Organisatie: UNEP ...............................................................................................92
12.2 Bronnen van internationaal milieu- en biodiversiteitsrecht .....................................92
Gewoonterecht ..........................................................................................................92
Algemene beginselen..................................................................................................93
Soft law (heel belangrijk) .............................................................................................93
Rechtspraak...............................................................................................................93
Verdragen (belangrijkste bron) .....................................................................................94
12.3 Rio-Verdragen......................................................................................................95
Klimaatverdrag, 1992 ..................................................................................................95
Biodiversiteitsverdrag, 1992 ........................................................................................98
Desertificatieverdrag, 1994 .........................................................................................99
,Hoofdstuk 1: inleiding
1.1 Kenmerken van het internationaal publiekrecht
◼ Soorten rechtssysteem
➔ Nationaal: verticaal → er is hiërarchie in de machten
➔ Internationaal: horizontaal → geen hiërarchie staten zijn gelijk
◼ Sterktes en zwaktes internationaal publiekrecht:
➔ Sterktes:
Het is effectief → psychologische barrière om niet te overschrijden
Politieke ‘kost’ van recht te schenden → bv sancties of verlies geloofwaardigheid
Compromissen → makkelijker door horizontaal systeem
➔ Zwaktes:
Gebrek aan sterke instellingen
Andere belangen primeren
Weinig succesvolle naleving Bv verbod op gebruik geweld
1.2 Verhouding tussen internationaal en nationaal recht
◼ Nationaal recht in de internationale rechtsorde
➔ Verwijzing naar nationaal recht in internationaal recht:
In internationaal recht: vaak verwijzing naar nationaal recht voor implementatie
Bv. voorwaarde voor diplomatiek beschermrecht in internationaal recht is
nationaliteit – nationaliteit wordt vastgelegd in nationaal recht
➔ Rol nationaal recht bij ontwikkeling internationaal recht:
Nationaal recht als statenpraktijk voor internationaal gewoonterecht
Beginselen van nationaal recht gebruikt in internationale rechtbanken
Nationaal recht als argumentatie gebruikt in internationale rechtbanken
◼ Internationaal recht in de nationale rechtsorde
➔ Inroepbaarheid van internationaal recht in nationale rechtsorde: welk recht
primeert?
➔ Monisme (bv. België):
Eenheid van recht
Voorrang: in principe internationaal recht
➔ Dualisme (bv. UK):
Verschillende rechtsorden; omzetting internationaal recht vereist: internationaal
recht wordt slechts deel van nationale rechtsorde na omzetting in nationaal recht
Voorrang: nationaal recht (maar bij niet-naleving van internationaal recht, wel
internationaal aansprakelijk)
➔ Internationaal recht laat keuze voor monisme of dualisme (≠ Europese Unie: geen
keuze!)
➔ In praktijk: geen zuiver monisme of dualisme
Bv. in landen met monisme en dualisme moeten verdragen eerst worden
goedgekeurd door parlement en dan pas kan het direct of indirect doorwerken
, ◼ Doorwerking internationaal recht
➔ Internationale rechtsregel moet bindend zijn om deel uit te maken van nationale
rechtsorde:
Verdrag (na goedkeuringswet/ratificatie/inwerkingtreding)
Gewoonterecht en algemene beginselen: geen parlementaire goedkeuring vereist
Uitspraken internationale rechtbanken: enkel bindend voor partijen bij geschil
➔ Instrumenten van doorwerking van internationaal recht in het nationaal recht:
Directe werking verdragen (inroepen verdrag voor nationale rechtbank):
➢ Monisme:
- Verdrag moet geïncorporeerd zijn in nationale rechtsorde (parlementaire
goedkeuring verdrag)
- Voldoende nauwkeurigheid vereist zodat nationale rechter verdrag kan
toepassen zonder dat precisering door nationale wetgever noodzakelijk is
➢ Dualisme:
- In principe geen directe werking verdragen in dualistisch systeem (behalve
EU-Verdrag)
- Verdragsbepalingen moeten eerst zijn omgezet in nationale wetgeving
vooraleer dit kan worden ingeroepen voor nationale rechtbank
➔ Andere instrumenten van doorwerking van internationaal recht in het nationaal
recht:
Volkenrechtconforme interpretatie door nationale rechters
Buitentoepassing verklaring nationale wet door nationale rechter ingeval
strijdigheid met internationaal recht
➢ Bv. Cassatie-arrest Franco-Suisse Le Ski
Hoofdstuk 2: Bronnen van internationaal recht
◼ Bronnen van internationaal recht: overzicht
Formele bronnen van internationaal recht
Verdragen
Internationaal gewoonterecht
Algemene beginselen
Rechterlijke beslissingen
Rechtsleer
Resoluties van internationale organisaties
Soft law
◼ Formele bronnen van internationaal recht
➔ Formele bronnen van internationaal recht = in internationaal recht erkende wijzen van
totstandkoming van internationaalrechtelijke regels
Goed uitgangspunt zijn bronnen die internationaal gerechtshof gebruikt
➔ Art. 38 Statuut Internationaal Gerechtshof (International Court of Justice of ICJ): niet-
limitatieve opsomming van bronnen
, ➔ Bronnen genoemd in art. 38, Statuut ICJ:
Verdragen, Internationaal gewoonterecht, Algemene beginselen, Rechterlijke
beslissingen, Rechtsleer
Geen hiërarchie in art. 38 (behalve rechtsleer en rechtspraak)
- Toch zijn verdragen de belangrijkste bronnen
Andere bronnen (soft law, diplomatieke correspondentie, resoluties internationale
organisaties…)
◼ Verdragen
➔ Verdrag: bindende overeenkomst tussen staten (of internationale organisaties)
➔ Belang van verdragen: belangrijkste bron van internationaal recht
➔ Verdragenrecht:
Rechtsregels inzake totstandkoming en beëindiging van verdragen
➔ Internationaal recht inzake verdragen als bron van recht:
Rechtsgevolgen nadat een verdrag is gesloten
Belangrijkste regel: verdrag is bindend en legt verplichtingen op die moeten worden
uitgevoerd; niet-naleving leidt tot internationale aansprakelijkheid
◼ Rechtsgevolgen van verdragen
➔ Vrijwillig karakter: een staat kan niet gebonden worden door verdrag als er geen
toestemming is gegeven; enkel verdragspartijen zijn gebonden door een verdrag
➔ Verdragen zijn bindend in relaties inter se (tussen verdragspartijen)
➔ Principe: pacta tertiis nec nocent nec prosunt: een verdrag heeft geen gevolgen voor een
derde staat:
Verdrag kan geen verplichtingen opleggen voor derde staat tenzij met toestemming
van die staat
Verdrag dat rechten voorziet voor een derde staat veronderstelt toestemming van die
staat (tenzij anders bepaald)
◼ Internationaal gewoonterecht
➔ Wat: recht uit statenpraktijk, bindend voor alle staten
➔ Voordelen:
Geschikt voor algemene principes
Kan lacunes uit verdragen opvullen
Evolueert mee met tijd
➔ Nadelen:
Onzekerheid
Vandaar: veel codificatie van gewoonterecht (zie verder)
- Codificeren: neerschrijven van ongeschreven regels in verdragen
➔ Elementen van gewoonterecht:
Statenpraktijk (objectief element)
Opinio juris (subjectief element): opinie dat iets recht is = rechtsovertuiging
Inhoud
Hoofdstuk 1: inleiding ......................................................................................................... 4
1.1 Kenmerken van het internationaal publiekrecht ...................................................... 4
1.2 Verhouding tussen internationaal en nationaal recht ............................................... 4
Hoofdstuk 2: Bronnen van internationaal recht ..................................................................... 5
Hoofdstuk 3: verdragenrecht ..............................................................................................11
1. Bronnen van verdragenrecht ....................................................................................11
2. Verdragen: begrip ....................................................................................................11
3. Sluiten van een verdrag............................................................................................12
4. Draagwijdte van juridische verplichtingen .................................................................14
5. Voorbehouden ........................................................................................................14
6. Interpretatie van verdragen ......................................................................................15
7. Tegenstrijdige verdragen ..........................................................................................15
8. Ongeldige verdragen................................................................................................16
9. Amendementen (=wijzigen)......................................................................................16
10. Beëindigen van verdragen → 2 manieren ...............................................................16
11. Andere verdragen over verdragen ..........................................................................17
Hoofdstuk 4: staten ...........................................................................................................17
4.1 Staatsvorming en erkenning .................................................................................17
4.2 Soevereiniteit ......................................................................................................21
A. Verkrijgen van soevereiniteit ....................................................................................21
B. Principes in verband met het verkrijgen van soevereiniteit ..........................................22
4.3 Jurisdictie ...........................................................................................................24
A. Algemene principes inzake jurisdictie ...................................................................24
B. Jurisdictie in burgerlijke strafzaken ........................................................................24
4.4 Immuniteiten ......................................................................................................26
A. Staatsimmuniteit .................................................................................................26
B. Diplomatieke en consulaire immuniteiten .............................................................28
4.5 Staatsaansprakelijkheid .......................................................................................31
Bronnen inzake staatsaansprakelijkheid.......................................................................31
Staatsaansprakelijkheid ..............................................................................................31
, Behandeling van vreemde onderdanen ........................................................................33
Hoofdstuk 5: internationale organisatie (Mathias) ...............................................................35
5.1 internationale rechtspersoonlijkheid.....................................................................35
5.2 verenigde naties .......................................................................................................36
A. Oprichting en doelstelling .......................................................................................36
B.VN-handvest ...........................................................................................................36
C. Lidmaatschap VN ................................................................................................37
D. Organen van de VN ..............................................................................................38
5.2 VN gespecialiseerde organisaties .........................................................................41
5.3 Andere internationale organisaties........................................................................42
5.4 Supranationale organisatie : Europese Unie................................................................43
Hoofdstuk 6: Andere actoren ..............................................................................................43
6.1 Individuen ...........................................................................................................43
Rechten voor individuen..............................................................................................43
Plichten voor individuen ...............................................................................................44
6.2 Niet gouvernementele organisaties (ngo’s) .............................................................44
6.3 Minderheden .......................................................................................................45
6.4 Inheemse volkeren ...............................................................................................45
Documenten over inheemse volkeren: .........................................................................45
6.5 Bedrijven.............................................................................................................46
Hoofdstuk 7: Geschillenregeling .........................................................................................47
7.1 vreedzame geschillenregeling in VN handvest ........................................................47
Hoofdstuk 8: gebruik van geweld en humanitair recht ..........................................................53
8.1 Ius ad bellum (ius contra bellum): gebruik van geweld ............................................53
Unilateraal gebruik van geweld ....................................................................................53
Collectief gebruik van geweld ......................................................................................59
8.2 Ius in bello: .........................................................................................................61
Internationaal humanitair recht ...................................................................................61
Hoofdstuk 9: internationaal strafrecht.................................................................................66
9.1 Internationale misdrijven .....................................................................................66
9.2 Strafrechttribunalen ............................................................................................67
9.3 Internationaal Strafhof .........................................................................................67
Hoofdstuk 10: mensenrechten ...........................................................................................69
10.1 Omschrijving en belang ........................................................................................69
, 10.2 Bronnen ..............................................................................................................70
10.3 Evolutie van mensenrechten ................................................................................70
10.4 Bescherming van mensenrechten onder VN ..........................................................70
10. 5 Europees Verdrag over de rechten van de mens (EVRM) .......................................78
Hoofdstuk 11: Rechtsgebieden...........................................................................................79
11.1 Internationaal Zeerecht ........................................................................................79
Bronnen van internationaal zeerecht ............................................................................79
Organisatie: IMO ........................................................................................................79
Internationaal Zeerechtverdrag 1982 ............................................................................80
Mariene rechtsgebieden..............................................................................................80
11.2 Luchtrecht ..........................................................................................................87
Bronnen van luchtrecht ...............................................................................................87
Organisatie: ICAO .......................................................................................................87
Luchtruim: juridisch regime.........................................................................................88
11.3 Ruimterecht ........................................................................................................89
Bronnen .....................................................................................................................89
Organisaties ...............................................................................................................89
Juridisch regime .........................................................................................................89
Uitdagingen voor toekomst ..........................................................................................90
Hoofdstuk 12: internationaalmilieu – en biodiversiteitsrecht.................................................92
12.1 Organisatie: UNEP ...............................................................................................92
12.2 Bronnen van internationaal milieu- en biodiversiteitsrecht .....................................92
Gewoonterecht ..........................................................................................................92
Algemene beginselen..................................................................................................93
Soft law (heel belangrijk) .............................................................................................93
Rechtspraak...............................................................................................................93
Verdragen (belangrijkste bron) .....................................................................................94
12.3 Rio-Verdragen......................................................................................................95
Klimaatverdrag, 1992 ..................................................................................................95
Biodiversiteitsverdrag, 1992 ........................................................................................98
Desertificatieverdrag, 1994 .........................................................................................99
,Hoofdstuk 1: inleiding
1.1 Kenmerken van het internationaal publiekrecht
◼ Soorten rechtssysteem
➔ Nationaal: verticaal → er is hiërarchie in de machten
➔ Internationaal: horizontaal → geen hiërarchie staten zijn gelijk
◼ Sterktes en zwaktes internationaal publiekrecht:
➔ Sterktes:
Het is effectief → psychologische barrière om niet te overschrijden
Politieke ‘kost’ van recht te schenden → bv sancties of verlies geloofwaardigheid
Compromissen → makkelijker door horizontaal systeem
➔ Zwaktes:
Gebrek aan sterke instellingen
Andere belangen primeren
Weinig succesvolle naleving Bv verbod op gebruik geweld
1.2 Verhouding tussen internationaal en nationaal recht
◼ Nationaal recht in de internationale rechtsorde
➔ Verwijzing naar nationaal recht in internationaal recht:
In internationaal recht: vaak verwijzing naar nationaal recht voor implementatie
Bv. voorwaarde voor diplomatiek beschermrecht in internationaal recht is
nationaliteit – nationaliteit wordt vastgelegd in nationaal recht
➔ Rol nationaal recht bij ontwikkeling internationaal recht:
Nationaal recht als statenpraktijk voor internationaal gewoonterecht
Beginselen van nationaal recht gebruikt in internationale rechtbanken
Nationaal recht als argumentatie gebruikt in internationale rechtbanken
◼ Internationaal recht in de nationale rechtsorde
➔ Inroepbaarheid van internationaal recht in nationale rechtsorde: welk recht
primeert?
➔ Monisme (bv. België):
Eenheid van recht
Voorrang: in principe internationaal recht
➔ Dualisme (bv. UK):
Verschillende rechtsorden; omzetting internationaal recht vereist: internationaal
recht wordt slechts deel van nationale rechtsorde na omzetting in nationaal recht
Voorrang: nationaal recht (maar bij niet-naleving van internationaal recht, wel
internationaal aansprakelijk)
➔ Internationaal recht laat keuze voor monisme of dualisme (≠ Europese Unie: geen
keuze!)
➔ In praktijk: geen zuiver monisme of dualisme
Bv. in landen met monisme en dualisme moeten verdragen eerst worden
goedgekeurd door parlement en dan pas kan het direct of indirect doorwerken
, ◼ Doorwerking internationaal recht
➔ Internationale rechtsregel moet bindend zijn om deel uit te maken van nationale
rechtsorde:
Verdrag (na goedkeuringswet/ratificatie/inwerkingtreding)
Gewoonterecht en algemene beginselen: geen parlementaire goedkeuring vereist
Uitspraken internationale rechtbanken: enkel bindend voor partijen bij geschil
➔ Instrumenten van doorwerking van internationaal recht in het nationaal recht:
Directe werking verdragen (inroepen verdrag voor nationale rechtbank):
➢ Monisme:
- Verdrag moet geïncorporeerd zijn in nationale rechtsorde (parlementaire
goedkeuring verdrag)
- Voldoende nauwkeurigheid vereist zodat nationale rechter verdrag kan
toepassen zonder dat precisering door nationale wetgever noodzakelijk is
➢ Dualisme:
- In principe geen directe werking verdragen in dualistisch systeem (behalve
EU-Verdrag)
- Verdragsbepalingen moeten eerst zijn omgezet in nationale wetgeving
vooraleer dit kan worden ingeroepen voor nationale rechtbank
➔ Andere instrumenten van doorwerking van internationaal recht in het nationaal
recht:
Volkenrechtconforme interpretatie door nationale rechters
Buitentoepassing verklaring nationale wet door nationale rechter ingeval
strijdigheid met internationaal recht
➢ Bv. Cassatie-arrest Franco-Suisse Le Ski
Hoofdstuk 2: Bronnen van internationaal recht
◼ Bronnen van internationaal recht: overzicht
Formele bronnen van internationaal recht
Verdragen
Internationaal gewoonterecht
Algemene beginselen
Rechterlijke beslissingen
Rechtsleer
Resoluties van internationale organisaties
Soft law
◼ Formele bronnen van internationaal recht
➔ Formele bronnen van internationaal recht = in internationaal recht erkende wijzen van
totstandkoming van internationaalrechtelijke regels
Goed uitgangspunt zijn bronnen die internationaal gerechtshof gebruikt
➔ Art. 38 Statuut Internationaal Gerechtshof (International Court of Justice of ICJ): niet-
limitatieve opsomming van bronnen
, ➔ Bronnen genoemd in art. 38, Statuut ICJ:
Verdragen, Internationaal gewoonterecht, Algemene beginselen, Rechterlijke
beslissingen, Rechtsleer
Geen hiërarchie in art. 38 (behalve rechtsleer en rechtspraak)
- Toch zijn verdragen de belangrijkste bronnen
Andere bronnen (soft law, diplomatieke correspondentie, resoluties internationale
organisaties…)
◼ Verdragen
➔ Verdrag: bindende overeenkomst tussen staten (of internationale organisaties)
➔ Belang van verdragen: belangrijkste bron van internationaal recht
➔ Verdragenrecht:
Rechtsregels inzake totstandkoming en beëindiging van verdragen
➔ Internationaal recht inzake verdragen als bron van recht:
Rechtsgevolgen nadat een verdrag is gesloten
Belangrijkste regel: verdrag is bindend en legt verplichtingen op die moeten worden
uitgevoerd; niet-naleving leidt tot internationale aansprakelijkheid
◼ Rechtsgevolgen van verdragen
➔ Vrijwillig karakter: een staat kan niet gebonden worden door verdrag als er geen
toestemming is gegeven; enkel verdragspartijen zijn gebonden door een verdrag
➔ Verdragen zijn bindend in relaties inter se (tussen verdragspartijen)
➔ Principe: pacta tertiis nec nocent nec prosunt: een verdrag heeft geen gevolgen voor een
derde staat:
Verdrag kan geen verplichtingen opleggen voor derde staat tenzij met toestemming
van die staat
Verdrag dat rechten voorziet voor een derde staat veronderstelt toestemming van die
staat (tenzij anders bepaald)
◼ Internationaal gewoonterecht
➔ Wat: recht uit statenpraktijk, bindend voor alle staten
➔ Voordelen:
Geschikt voor algemene principes
Kan lacunes uit verdragen opvullen
Evolueert mee met tijd
➔ Nadelen:
Onzekerheid
Vandaar: veel codificatie van gewoonterecht (zie verder)
- Codificeren: neerschrijven van ongeschreven regels in verdragen
➔ Elementen van gewoonterecht:
Statenpraktijk (objectief element)
Opinio juris (subjectief element): opinie dat iets recht is = rechtsovertuiging
