Historisch overzicht van de
wijsbegeerte
Inhoud
Inleiding..................................................................................................................................................1
Hoofdstuk 1: De Klassieken.....................................................................................................................2
1.1 Ritueel en wijsheid: Mesopotamië...............................................................................................2
1.2 Grieks denken in beweging: Ioniërs en Italianen..........................................................................3
1.3 Filosofie en theorie: Athene.........................................................................................................6
1.4 Zelf en karma: India....................................................................................................................13
1.5 De weg: China.............................................................................................................................15
1.6 Levenskunsten: De hellenistische scholen..................................................................................18
1.7 Zonde en genade: Jeruzalem......................................................................................................22
Hoofdstuk 2: Scholastieke tradities.......................................................................................................23
2.1Het Romeinse keizerrijk...............................................................................................................23
2.2De Indische rijken........................................................................................................................29
2.4Islamitische rijken........................................................................................................................34
2.5Latijns Europa..............................................................................................................................40
Hoofdstuk 3..........................................................................................................................................45
3.1 welke fundering voor de staat?...................................................................................................45
3.2 Welke fundering voor kennis......................................................................................................51
Hoofdstuk 4: hoe modern te zijn?........................................................................................................61
4.1 idealen van Verlichting-wat betekent autonomie?.....................................................................61
Inleiding
Leven is vormgeven
mens heeft geen dierlijke capaciteiten- compensatie door leren en communicatie via taal
filosofie-reflectie1,2,3 op vorm van leven4,5,6
1. “conceptuele articulatie” (nieuwe concepten introduceren en zo structuur van basisrelaties
zichtbaar maken-beter articuleren in denken en spreken)
2. Argumentatie (redeneren over structuur-samenhang en implicaties aftoetsen)
3. Archivering en transmissie (dialoog met eerdere pogingen tot reflectie-eerdere concepten
doorgeven, betwisten, uitbreiden en vergeten)
4. Relatie individu tot zelf (verhouding tot eigen doen en denken-d.m.v. intenties, verlangingen,
opvattingen,…)
1
, 5. Relatie van zelf tot anderen (hoe tonen anderen zich aan ons in hoe wij hen tegemoet treden)
6. Relatie van zelf tot wereld (hetgeen waarop ons handelen zich richt, coherentie van datgene
buiten onszelf)
Geschiedenis van de filosofie-filosofie is historisch bepaald (plaats fysiek/in de samenleving)
filosofen samen op één plek voor filosofie-meer dialoog
praktische en intellectuele dimensie-teksten bewaren en information overload
diversiteit in denken en dialogeren-globale dimensie (typische vertelling geschiedenis pre-rationeel,
irrationeel, religieus en mythisch, rationeel)
Hoofdstuk 1: De Klassieken
1.1 Ritueel en wijsheid: Mesopotamië
Historische situering
Vruchtbare halvemaan (tweestromenland)
surplusproductie-sociale orde ritueel bemiddeld
rituelen: helpen operatie legitimeren waarin surplus door centrale
autoriteit toegeëigend wordt in ruil voor sociale orde
gaandeweg unificatie van stadstaten
centrale organisatie steunde op administratie-ontstaan schrift en wiskunde
functies schrift: administratie, documenteren (bv. Astronomie)-complexere ideeën ontwikkelen,
verhalen en mythes neerschrijven-nieuwe manier van doorgeven (geografisch en over generaties),
sociale verschillen markeren en in stand houden
Rituele prakti jken
Heerschappij gelegitimeerd
Heerschappij op religieuze basis
Ritueel = collectieve vormgeving
• Gemeenschappelijk de aandacht richten
• Gedeelde emotionele ervaring oproepen en bekrachtigen
acties van heerser goddelijk gemandateerd
tempel-plek van bemiddeling samenleving en godenwereld, positie van heerser opnieuw bekrachtigd
Bijvoorbeeld: Babylonisch Nieuwjaars festival (lente-equinox- belangrijk voor agrarische samenleving
want herhaling van seizoenen), gebaseerd op oorsprongsmythe (enuma elis), Marduk (oppergod)
overwon chaos en stelde natuurlijke orde in, heerser kreeg macht van Marduk
Ritueel en geloof
2
,Mythes = interpretatie van de ervaring
• Taal om te spreken over het onvoorspelbare en het onbepaalde
• Het goddelijke biedt stabiele ankerpunten die de mens overstijgen
“Religie” = correct uitvoeren van rituele praktijken
vs. geloof in een welbepaalde waarheid
Enkel kenmerkend voor monotheïstische “religies van het boek”
Een bijzondere manier om relatie van individu tot zijn eigen opvattingen vorm te geven
Idealen van de wijsheid
Kwesties van perspectief
Mythes veranderen gebaseerd op relevante culturele componenten
Specifiek genre van “wijsheidsteksten”
• Wijsheid: weten wat te doen vanuit respect voor goddelijke orde en bijhorende
sociale hiërarchieën
• Hoogste wijsheid: weten hoe het samenleven te organiseren-Als het resultaat van een goddelijke
gift
Wijsheid en menselijke eindigheid
Verschillende soorten wijheidsteksten: verzamelingen gezegdes, praktische instructies, fabels, korte
dialogen,…-overkoepelende houding van absoluut respect voor de goddelijke orde en bijhorende
sociale hiërarchie
Gilgamesj
• De goddelijke gift van de kennis van de goede riten
• De lange weg naar zelf-transformatie: aanvaarden van ons sterfelijke lot
Koning Gilgamesj hersteld samenleving na zondvloed d.m.v. rituele riten en leert dat hij vrede moet
nemen met zijn menselijke sterfelijkheid
Met een toenemende nadruk op bemiddeling door specifieke vormen van – geletterde – geleerdheid
De macht van de taal
• Uitdrukking geven aan wat van tel is
• Genezen van gevoel van onmacht
1.2 Grieks denken in beweging: Ioniërs en Italianen
Historische situering
Rijken in Nabije oosten stortten in-ook de Myceense (Griekse) rijken
3
, Zoektocht naar nieuwe vorm sociale orde voor polis-macht niet vanuit onbetwist centrum, maar
evenwicht tussen elites (functie=autoriteit)-geschreven wetten- wet van zeven wijze mannen
vastgesteld
Griekse uitbreiding (Zuid-Italië en Zwarte Zee kusten), middelpunt Griekse rijk in Delphi
2 kernfiguren: Homerus en Hesiodus
Homerus: Ilias en Odyssee-strijd om autoriteit wanneer er geen duidelijke richtlijn is, eer<->nieuwe
vormen van samenleven-voortdurend debat van protagonisten om uitweg te vinden
Hesiodus: Theogonie(~enuma elis)-godenstrijd om macht, gaandeweg stabiele orde tussen goden,
goden geassocieerd met natuurlijke fenomenen-weerspiegeling orde in natuurlijke wereld, orde
ontstaat uit chaos-voorbeeld voor mensen om samenleving en rechtvaardigheid te begrijp door
voorbeeld van Zeus (koning der goden)
De geboorte van de natuur: de Ioniërs
Een nieuw begin
Milete-stadsstaat in asia minor, belangrijke schakel tussen handel Azië en Mediterraans gebied
Thales (afkomstig uit Milete)-1 van traditionele 7 wijze mannen, grote kennis door geografische
locatie
Volgens Thales was er een oerprincipe-Arche
water-Thales
“het onbepaalde”-Anaximander
Lucht-Anaximenes
Niet letterlijk water of lucht maar conceptuele abstractie
hoe beschrijven wat er in de natuur (phusis) van de dingen ligt?-basis voor verklaringen
~bv. Alles is water-natuurlijke veranderingen zijn zoals fase-veranderingen
niet veel bewaard gebleven-we weten wel dat ze niet enkel hypothesen formuleerden maar ook
toepasten op natuurlijke en astronomische fenomenen
De natuur
Macht van heerser niet meer goddelijk gemandateerd want verdeling van machten-legitimiteit van
fragiele nieuwe vorm bergepen?-Thales’ interventie als antwoord op uitdaging (lid van 7 mannen)
Theogonie van Hesiodus- Grieks scheppingsverhaal: strijd tussen goden-> interventie Zeus->creatie
natuurlijke en sociale orde ~rituele spiegeling van realiteit: wanorde-> Myceense vorst-> behoud
sociale orde (principes liggen buiten natuur=transcendent)
Thales-alternatie voor theogonie=kosmogonie: orde tot stand door immanente principes, arche
brengt orde tot stand maar is ook deel van de wereld dus geen nood meer aan koning die boven alles
staat
Thales: “alles is vol van goden”- door arche te begrijpen meer begrip over hoe de goden in wereld
zitten
4
wijsbegeerte
Inhoud
Inleiding..................................................................................................................................................1
Hoofdstuk 1: De Klassieken.....................................................................................................................2
1.1 Ritueel en wijsheid: Mesopotamië...............................................................................................2
1.2 Grieks denken in beweging: Ioniërs en Italianen..........................................................................3
1.3 Filosofie en theorie: Athene.........................................................................................................6
1.4 Zelf en karma: India....................................................................................................................13
1.5 De weg: China.............................................................................................................................15
1.6 Levenskunsten: De hellenistische scholen..................................................................................18
1.7 Zonde en genade: Jeruzalem......................................................................................................22
Hoofdstuk 2: Scholastieke tradities.......................................................................................................23
2.1Het Romeinse keizerrijk...............................................................................................................23
2.2De Indische rijken........................................................................................................................29
2.4Islamitische rijken........................................................................................................................34
2.5Latijns Europa..............................................................................................................................40
Hoofdstuk 3..........................................................................................................................................45
3.1 welke fundering voor de staat?...................................................................................................45
3.2 Welke fundering voor kennis......................................................................................................51
Hoofdstuk 4: hoe modern te zijn?........................................................................................................61
4.1 idealen van Verlichting-wat betekent autonomie?.....................................................................61
Inleiding
Leven is vormgeven
mens heeft geen dierlijke capaciteiten- compensatie door leren en communicatie via taal
filosofie-reflectie1,2,3 op vorm van leven4,5,6
1. “conceptuele articulatie” (nieuwe concepten introduceren en zo structuur van basisrelaties
zichtbaar maken-beter articuleren in denken en spreken)
2. Argumentatie (redeneren over structuur-samenhang en implicaties aftoetsen)
3. Archivering en transmissie (dialoog met eerdere pogingen tot reflectie-eerdere concepten
doorgeven, betwisten, uitbreiden en vergeten)
4. Relatie individu tot zelf (verhouding tot eigen doen en denken-d.m.v. intenties, verlangingen,
opvattingen,…)
1
, 5. Relatie van zelf tot anderen (hoe tonen anderen zich aan ons in hoe wij hen tegemoet treden)
6. Relatie van zelf tot wereld (hetgeen waarop ons handelen zich richt, coherentie van datgene
buiten onszelf)
Geschiedenis van de filosofie-filosofie is historisch bepaald (plaats fysiek/in de samenleving)
filosofen samen op één plek voor filosofie-meer dialoog
praktische en intellectuele dimensie-teksten bewaren en information overload
diversiteit in denken en dialogeren-globale dimensie (typische vertelling geschiedenis pre-rationeel,
irrationeel, religieus en mythisch, rationeel)
Hoofdstuk 1: De Klassieken
1.1 Ritueel en wijsheid: Mesopotamië
Historische situering
Vruchtbare halvemaan (tweestromenland)
surplusproductie-sociale orde ritueel bemiddeld
rituelen: helpen operatie legitimeren waarin surplus door centrale
autoriteit toegeëigend wordt in ruil voor sociale orde
gaandeweg unificatie van stadstaten
centrale organisatie steunde op administratie-ontstaan schrift en wiskunde
functies schrift: administratie, documenteren (bv. Astronomie)-complexere ideeën ontwikkelen,
verhalen en mythes neerschrijven-nieuwe manier van doorgeven (geografisch en over generaties),
sociale verschillen markeren en in stand houden
Rituele prakti jken
Heerschappij gelegitimeerd
Heerschappij op religieuze basis
Ritueel = collectieve vormgeving
• Gemeenschappelijk de aandacht richten
• Gedeelde emotionele ervaring oproepen en bekrachtigen
acties van heerser goddelijk gemandateerd
tempel-plek van bemiddeling samenleving en godenwereld, positie van heerser opnieuw bekrachtigd
Bijvoorbeeld: Babylonisch Nieuwjaars festival (lente-equinox- belangrijk voor agrarische samenleving
want herhaling van seizoenen), gebaseerd op oorsprongsmythe (enuma elis), Marduk (oppergod)
overwon chaos en stelde natuurlijke orde in, heerser kreeg macht van Marduk
Ritueel en geloof
2
,Mythes = interpretatie van de ervaring
• Taal om te spreken over het onvoorspelbare en het onbepaalde
• Het goddelijke biedt stabiele ankerpunten die de mens overstijgen
“Religie” = correct uitvoeren van rituele praktijken
vs. geloof in een welbepaalde waarheid
Enkel kenmerkend voor monotheïstische “religies van het boek”
Een bijzondere manier om relatie van individu tot zijn eigen opvattingen vorm te geven
Idealen van de wijsheid
Kwesties van perspectief
Mythes veranderen gebaseerd op relevante culturele componenten
Specifiek genre van “wijsheidsteksten”
• Wijsheid: weten wat te doen vanuit respect voor goddelijke orde en bijhorende
sociale hiërarchieën
• Hoogste wijsheid: weten hoe het samenleven te organiseren-Als het resultaat van een goddelijke
gift
Wijsheid en menselijke eindigheid
Verschillende soorten wijheidsteksten: verzamelingen gezegdes, praktische instructies, fabels, korte
dialogen,…-overkoepelende houding van absoluut respect voor de goddelijke orde en bijhorende
sociale hiërarchie
Gilgamesj
• De goddelijke gift van de kennis van de goede riten
• De lange weg naar zelf-transformatie: aanvaarden van ons sterfelijke lot
Koning Gilgamesj hersteld samenleving na zondvloed d.m.v. rituele riten en leert dat hij vrede moet
nemen met zijn menselijke sterfelijkheid
Met een toenemende nadruk op bemiddeling door specifieke vormen van – geletterde – geleerdheid
De macht van de taal
• Uitdrukking geven aan wat van tel is
• Genezen van gevoel van onmacht
1.2 Grieks denken in beweging: Ioniërs en Italianen
Historische situering
Rijken in Nabije oosten stortten in-ook de Myceense (Griekse) rijken
3
, Zoektocht naar nieuwe vorm sociale orde voor polis-macht niet vanuit onbetwist centrum, maar
evenwicht tussen elites (functie=autoriteit)-geschreven wetten- wet van zeven wijze mannen
vastgesteld
Griekse uitbreiding (Zuid-Italië en Zwarte Zee kusten), middelpunt Griekse rijk in Delphi
2 kernfiguren: Homerus en Hesiodus
Homerus: Ilias en Odyssee-strijd om autoriteit wanneer er geen duidelijke richtlijn is, eer<->nieuwe
vormen van samenleven-voortdurend debat van protagonisten om uitweg te vinden
Hesiodus: Theogonie(~enuma elis)-godenstrijd om macht, gaandeweg stabiele orde tussen goden,
goden geassocieerd met natuurlijke fenomenen-weerspiegeling orde in natuurlijke wereld, orde
ontstaat uit chaos-voorbeeld voor mensen om samenleving en rechtvaardigheid te begrijp door
voorbeeld van Zeus (koning der goden)
De geboorte van de natuur: de Ioniërs
Een nieuw begin
Milete-stadsstaat in asia minor, belangrijke schakel tussen handel Azië en Mediterraans gebied
Thales (afkomstig uit Milete)-1 van traditionele 7 wijze mannen, grote kennis door geografische
locatie
Volgens Thales was er een oerprincipe-Arche
water-Thales
“het onbepaalde”-Anaximander
Lucht-Anaximenes
Niet letterlijk water of lucht maar conceptuele abstractie
hoe beschrijven wat er in de natuur (phusis) van de dingen ligt?-basis voor verklaringen
~bv. Alles is water-natuurlijke veranderingen zijn zoals fase-veranderingen
niet veel bewaard gebleven-we weten wel dat ze niet enkel hypothesen formuleerden maar ook
toepasten op natuurlijke en astronomische fenomenen
De natuur
Macht van heerser niet meer goddelijk gemandateerd want verdeling van machten-legitimiteit van
fragiele nieuwe vorm bergepen?-Thales’ interventie als antwoord op uitdaging (lid van 7 mannen)
Theogonie van Hesiodus- Grieks scheppingsverhaal: strijd tussen goden-> interventie Zeus->creatie
natuurlijke en sociale orde ~rituele spiegeling van realiteit: wanorde-> Myceense vorst-> behoud
sociale orde (principes liggen buiten natuur=transcendent)
Thales-alternatie voor theogonie=kosmogonie: orde tot stand door immanente principes, arche
brengt orde tot stand maar is ook deel van de wereld dus geen nood meer aan koning die boven alles
staat
Thales: “alles is vol van goden”- door arche te begrijpen meer begrip over hoe de goden in wereld
zitten
4
