EUROPESE EN BELGISCHE
PRIVAATSRECHTGESCHIEDE
NIS
Gitte Dekens
UGENT 2024-2025
Dirk Heirbaut
,BELGISCHE EN EUROPESE
PRIVAATSRECHTSGESCHIEDENIS
INTERN RECHT
PERSONEN – EN FAMILIERECHT :
= rechtsregels die de rechtspositie van de persoon als zodanig en in de relatie tot zijn echtgenoot en
verwanten betreffen
dingen die niet in geld waardeerbaar zijn, niet in geld verkopen
dit kan je ook niet vervreemden
Vermogensrecht: kan je wel prijs opplakken en wel vervreemden
Grote invloed van Romeinen bij vermogensrecht, niet echt bij personen-en familierecht
Begrippen worden in de cursus vaak toegepast terwijl ze toen nog niet bestonden
Mensen = rechtssubjecten (hebben rechten en plichten)
Het geheel van die rechten en plichten is de juridische persoonlijkheid
Dingen = rechtsobjecten (geen rechten en verplichtingen)
Rechtspersoon = geen mens, maar wel rechten en plichten
Juridische persoonlijkheid drukt zich uit in 2 elementen rechtsbekwaamheid en
handelingsbekwaamheid
Rechtsbekwaam = de bekwaamheid tot het hebben van rechten
Het hebben van rechten ≠ rechten uitoefenen door rechtshandelingen (handelingsbekwaam)
Wat?
- Rechtshandelingen
= handeling die bepaalde juridische gevolgen heeft en die gesteld werd met het oog op die
gevolgen
- gewone feiten
- rechtsfeiten
Rechtsbekwaamheid
Staat van personen
Nu: vrijheid en gelijkheid (sinds déclaration des droits de l’homme et du citoyen), iedereen is dus
rechtsbekwaam
Daarvoor (tot 1795): geen vrijheid en gelijkheid
Romeinen:
Slaven/ vrijen slaven beschouwd als dingen bij de romeinen
Ze maakten onderscheid tussen
- status libertatis (rechtstoestand op grond van vrijheid
gevolg: vrije versus slaaf
- status civitatis (rechtstoestand op grond van burgerschap)
gevolg: Romein versus vreemdeling
- status familiae (rechtstoestand op grond van plaats in familia)
gevolg: personen alieni iuris (personen onder macht pater familias) en personen sui iuris (niet
onder macht pater familias)
gevolg: enkel vrije Romeinen die niet onder macht PF staan zijn volledig rechtsbekwaam
dit is een juridische theorie die maatschappelijk niet houdbaar is, men kan niet ontkennen dat slaven
mensen zijn
1
,gevolg: opkomst beschermingsmaatregelen, krijgen van een peculium, vrijlaten laat hem subject
worden
Horigheid bij de Middeleeuwen
Horige is iemand die half vrij is
Verschil met slaaf: horige heeft wel rechten, maar wel minder dan een vrije persoon
bepaalde inperkingen op de vrijheid:
- formariage (taks voor het huwen buiten heerlijkheid
- chevage (kopcijns)
- mortemain (taks bij overlijden van horige)
gewoonlijk werd het statuut van de horige doorgegeven via de echtgenote
dus als een vrije man een onvrije vrouw huwde waren de kinderen onvrij
vanaf 12e eeuw begon dat te verdwijnen heren willen vermijden dan hun horigen wegvluchten dus
verbeteren de situatie
in het graafschap Vlaanderen verdwijnt de horigheid helemaal (behalve in het Land van Aalst)
onvrijheid impliceert niet meteen een lagere sociale status
vb.: ministeriales, heel wat van hen waren ridders en zelfs adel
bevoorrecht/niet-bevoorrecht:
nu is het ideaal gelijkheid, vroeger was het ideaal privileges
vooral van belang in de periode van de Middeleeuwen en Moderne Tijden
geprivilegieerden hadden bepaalde privaatrechtelijke en andere voordelen
vb.: privilegium fori (voorrecht van rechtsmacht) en fiscale privileges
- de adel
volstond dat bij geboorte een van beide ouders van adel was
- poorterij
poorter was een inwoner van agglomeratie die van de vorst stadsrechten verkregen had
- clerus
personen die tonsuur ontvangen hebben van een daartoe bevoegde persoon (niet
noodzakelijk verbonden met eredienst)
de niet-bevoorrechte personen zijn de vreemdelingen
bij de Romeinen: er wordt onderscheid gemaakt tussen Romeinen en peregrini (vreemdelingen)
voor de Romeinen geldt het ius commune, voor de vreemdelingen hun eigen recht
ze zijn dus rechtbekwaam maar hebben geen bekwaamheid op basis van het Romeinse recht
vb.: uitgesloten om te huwen bijvoorbeeld naar Romeins recht
recht tussen een vreemdeling en een Romein = ius gentium
oorspronkelijk waren enkel de inwoners van Rome Romeinen, later werden dat alle Italiaanse
inwoners
hoe verkreeg je het Romeins burgerschap?
- Vrijlating naar ius civile
- Verlening bijvoorbeeld aan soldaten
- Geboorte
Soorten vreemdelingen:
De Latini inwoners van Latium genoten van bepaalde voorrechten uit ius civile
Daarentegen werden de Dediticii gediscrimineerd en gold voor hen enkel het ius gentium
De gewone vreemdelingen waren dan de peregrini van bepaalde staat
Evaluatie:
Negatief: chaos doordat er veel verschillen waren
2
, Positief: integratie op lange termijn
Na de Romeinen:
Bij de Middeleeuwen wordt het ingewikkeld omdat je burger bent van stad of heerlijkheid, maar
daarnaast ook van een vorstendom en koninkrijk
Gevolg: je kan vreemdeling zijn op lokale niveau, maar niet op regionale niveau
Meervoudig burgerschap verdween met de Franse revolutie
Maar terugkeer door Europese Unie?
Wie is er nog vreemdeling?
= al wie geen inboorling is
Inboorling zijn wordt bepaald door 2 factoren:
- Ius soli
= geboorteplaats van het kind bepaalt zijn burgerschap
- Ius sanguinis
= burgerschap overgekregen van de vader
Handelingsbekwaamheid
Dit wordt bepaald door leeftijd en geslacht
Positie vrouwen:
Vrouwen beschouwd als onbekwaam in die tijd
Beweging: feminisme
Marie Popelin: eerste vrouw die in België diploma in de rechten haalde wou advocate worden en
werd geweigerd omdat ze vrouw was en dan zogezegd voor de kinderen moest gaan zorgen
Recht niet echt het belangrijkste in dit verhaal, maar eerder de mentaliteit tegen vrouwen
Ook discriminatie door natuur (voorbehoedsmiddelen, gevaren zwangerschap, fysieke zwakte)
Vrouwen kenden in het recht geen eenvormig statuut in het recht, maar werd bepaald door het
gewoonterecht
De vrouw werd in het verleden over het algemeen benadeeld
! enkel bij het bepalen van de meerderjarigheidsleeftijd genoot de vrouw van een voordeel
Ze werd meerderjarig op 12 jaar en bij mannen was dat 14-15 jaar
Genuanceerd: kind werd niet geëmancipeerd bij het bereiken van die leeftijd
Gevolg: konden van die leeftijd uitgehuwd worden
In steden hebben het vrouwen doorgaans iets beter
Ongetrouwde vrouw juridisch in betere positie dan getrouwde vrouw
Waarom dan gewoon niet trouwen? Maatschappij duwt vrouwen richting huwelijk
Ongehuwde vrouw:
Bij Romeinen: onderscheid tussen personen die niet onder oudste man van familie staan = sui iuris
vs. onder dat gezag staan = alieni iuris
indien sui iuris:
Zal er voogd moeten bijhalen (want beschouwd als niet handelingsbekwaam)
Gevolg: vrouwen zullen dat beginnen manipuleren
= vrouwen die niet getrouwd zijn en even handelingsbekwaam zijn (Romeinen)
! sommige vrouwen waren er toen beter aan toe dan in 20 e eeuw
Periode daarna: Germanen en vroege middeleeuwen
3
PRIVAATSRECHTGESCHIEDE
NIS
Gitte Dekens
UGENT 2024-2025
Dirk Heirbaut
,BELGISCHE EN EUROPESE
PRIVAATSRECHTSGESCHIEDENIS
INTERN RECHT
PERSONEN – EN FAMILIERECHT :
= rechtsregels die de rechtspositie van de persoon als zodanig en in de relatie tot zijn echtgenoot en
verwanten betreffen
dingen die niet in geld waardeerbaar zijn, niet in geld verkopen
dit kan je ook niet vervreemden
Vermogensrecht: kan je wel prijs opplakken en wel vervreemden
Grote invloed van Romeinen bij vermogensrecht, niet echt bij personen-en familierecht
Begrippen worden in de cursus vaak toegepast terwijl ze toen nog niet bestonden
Mensen = rechtssubjecten (hebben rechten en plichten)
Het geheel van die rechten en plichten is de juridische persoonlijkheid
Dingen = rechtsobjecten (geen rechten en verplichtingen)
Rechtspersoon = geen mens, maar wel rechten en plichten
Juridische persoonlijkheid drukt zich uit in 2 elementen rechtsbekwaamheid en
handelingsbekwaamheid
Rechtsbekwaam = de bekwaamheid tot het hebben van rechten
Het hebben van rechten ≠ rechten uitoefenen door rechtshandelingen (handelingsbekwaam)
Wat?
- Rechtshandelingen
= handeling die bepaalde juridische gevolgen heeft en die gesteld werd met het oog op die
gevolgen
- gewone feiten
- rechtsfeiten
Rechtsbekwaamheid
Staat van personen
Nu: vrijheid en gelijkheid (sinds déclaration des droits de l’homme et du citoyen), iedereen is dus
rechtsbekwaam
Daarvoor (tot 1795): geen vrijheid en gelijkheid
Romeinen:
Slaven/ vrijen slaven beschouwd als dingen bij de romeinen
Ze maakten onderscheid tussen
- status libertatis (rechtstoestand op grond van vrijheid
gevolg: vrije versus slaaf
- status civitatis (rechtstoestand op grond van burgerschap)
gevolg: Romein versus vreemdeling
- status familiae (rechtstoestand op grond van plaats in familia)
gevolg: personen alieni iuris (personen onder macht pater familias) en personen sui iuris (niet
onder macht pater familias)
gevolg: enkel vrije Romeinen die niet onder macht PF staan zijn volledig rechtsbekwaam
dit is een juridische theorie die maatschappelijk niet houdbaar is, men kan niet ontkennen dat slaven
mensen zijn
1
,gevolg: opkomst beschermingsmaatregelen, krijgen van een peculium, vrijlaten laat hem subject
worden
Horigheid bij de Middeleeuwen
Horige is iemand die half vrij is
Verschil met slaaf: horige heeft wel rechten, maar wel minder dan een vrije persoon
bepaalde inperkingen op de vrijheid:
- formariage (taks voor het huwen buiten heerlijkheid
- chevage (kopcijns)
- mortemain (taks bij overlijden van horige)
gewoonlijk werd het statuut van de horige doorgegeven via de echtgenote
dus als een vrije man een onvrije vrouw huwde waren de kinderen onvrij
vanaf 12e eeuw begon dat te verdwijnen heren willen vermijden dan hun horigen wegvluchten dus
verbeteren de situatie
in het graafschap Vlaanderen verdwijnt de horigheid helemaal (behalve in het Land van Aalst)
onvrijheid impliceert niet meteen een lagere sociale status
vb.: ministeriales, heel wat van hen waren ridders en zelfs adel
bevoorrecht/niet-bevoorrecht:
nu is het ideaal gelijkheid, vroeger was het ideaal privileges
vooral van belang in de periode van de Middeleeuwen en Moderne Tijden
geprivilegieerden hadden bepaalde privaatrechtelijke en andere voordelen
vb.: privilegium fori (voorrecht van rechtsmacht) en fiscale privileges
- de adel
volstond dat bij geboorte een van beide ouders van adel was
- poorterij
poorter was een inwoner van agglomeratie die van de vorst stadsrechten verkregen had
- clerus
personen die tonsuur ontvangen hebben van een daartoe bevoegde persoon (niet
noodzakelijk verbonden met eredienst)
de niet-bevoorrechte personen zijn de vreemdelingen
bij de Romeinen: er wordt onderscheid gemaakt tussen Romeinen en peregrini (vreemdelingen)
voor de Romeinen geldt het ius commune, voor de vreemdelingen hun eigen recht
ze zijn dus rechtbekwaam maar hebben geen bekwaamheid op basis van het Romeinse recht
vb.: uitgesloten om te huwen bijvoorbeeld naar Romeins recht
recht tussen een vreemdeling en een Romein = ius gentium
oorspronkelijk waren enkel de inwoners van Rome Romeinen, later werden dat alle Italiaanse
inwoners
hoe verkreeg je het Romeins burgerschap?
- Vrijlating naar ius civile
- Verlening bijvoorbeeld aan soldaten
- Geboorte
Soorten vreemdelingen:
De Latini inwoners van Latium genoten van bepaalde voorrechten uit ius civile
Daarentegen werden de Dediticii gediscrimineerd en gold voor hen enkel het ius gentium
De gewone vreemdelingen waren dan de peregrini van bepaalde staat
Evaluatie:
Negatief: chaos doordat er veel verschillen waren
2
, Positief: integratie op lange termijn
Na de Romeinen:
Bij de Middeleeuwen wordt het ingewikkeld omdat je burger bent van stad of heerlijkheid, maar
daarnaast ook van een vorstendom en koninkrijk
Gevolg: je kan vreemdeling zijn op lokale niveau, maar niet op regionale niveau
Meervoudig burgerschap verdween met de Franse revolutie
Maar terugkeer door Europese Unie?
Wie is er nog vreemdeling?
= al wie geen inboorling is
Inboorling zijn wordt bepaald door 2 factoren:
- Ius soli
= geboorteplaats van het kind bepaalt zijn burgerschap
- Ius sanguinis
= burgerschap overgekregen van de vader
Handelingsbekwaamheid
Dit wordt bepaald door leeftijd en geslacht
Positie vrouwen:
Vrouwen beschouwd als onbekwaam in die tijd
Beweging: feminisme
Marie Popelin: eerste vrouw die in België diploma in de rechten haalde wou advocate worden en
werd geweigerd omdat ze vrouw was en dan zogezegd voor de kinderen moest gaan zorgen
Recht niet echt het belangrijkste in dit verhaal, maar eerder de mentaliteit tegen vrouwen
Ook discriminatie door natuur (voorbehoedsmiddelen, gevaren zwangerschap, fysieke zwakte)
Vrouwen kenden in het recht geen eenvormig statuut in het recht, maar werd bepaald door het
gewoonterecht
De vrouw werd in het verleden over het algemeen benadeeld
! enkel bij het bepalen van de meerderjarigheidsleeftijd genoot de vrouw van een voordeel
Ze werd meerderjarig op 12 jaar en bij mannen was dat 14-15 jaar
Genuanceerd: kind werd niet geëmancipeerd bij het bereiken van die leeftijd
Gevolg: konden van die leeftijd uitgehuwd worden
In steden hebben het vrouwen doorgaans iets beter
Ongetrouwde vrouw juridisch in betere positie dan getrouwde vrouw
Waarom dan gewoon niet trouwen? Maatschappij duwt vrouwen richting huwelijk
Ongehuwde vrouw:
Bij Romeinen: onderscheid tussen personen die niet onder oudste man van familie staan = sui iuris
vs. onder dat gezag staan = alieni iuris
indien sui iuris:
Zal er voogd moeten bijhalen (want beschouwd als niet handelingsbekwaam)
Gevolg: vrouwen zullen dat beginnen manipuleren
= vrouwen die niet getrouwd zijn en even handelingsbekwaam zijn (Romeinen)
! sommige vrouwen waren er toen beter aan toe dan in 20 e eeuw
Periode daarna: Germanen en vroege middeleeuwen
3
