Overzicht leerstof - Leereenheid
Evaluatie
Handboek ‘Leren en onderwijzen. Inleiding tot de algemene
didactiek.’ Standaert, R.; troch, F.; Peeters, F.; Stroobants. I.
(2022).
Hoofdstuk 8: Evaluatie voorbereiding en uitvoeren Pagina’s
Inleiding 288-295
1.1 Drie essentiële functies van leerlingevaluatie
1.2 Ontwikkelingen in het denken over evaluatie
1.3 Formatieve en summatieve evaluatie
1.4 Product- en procesevaluatie, permanente evaluatie
1.5 Fasen van het evaluatieproces
Doelen
Ik maak onderscheid tussen formatieve en summatieve evaluatie in concrete
situaties.
Ik illustreer met voorbeelden dat evalueren om te leren de basis is voor
differentiatie.
Ik situeer evaluatie in een test- en assessmentcultuur (traditionele
toetscultuur t.o.v. brede evaluatiecultuur).
Ik leg de begrippen brede evaluatiecultuur/assessmentcultuur, traditionele
toetscultuur/testcultuur, formatieve evaluatie, summatieve evaluatie,
productevaluatie, procesevaluatie evaluatie uit in eigen woorden.
Synthese boek
1.1 Drie essentiële functies van leerlingevaluatie
- Informeren (informatieve functie)
Proces dat zich richt om het profiel van de leerling zichtbaar te maken: cognitieve, affectieve
en motorische kwaliteiten.
Via observaties, gesprekken, toetsen, vragenlijsten, opdrachten…
- Ondersteunen (ondersteunende functie) = formatief evalueren
- Beslissen (beslissende functie) = summatief evalueren
1.2 Ontwikkelingen in het denken over evaluatie
Verschuiving van evaluatie van het leren (traditionele toetscultuur) naar evaluatie om te leren
(brede evaluatiecultuur), waarin niet het beoordelen van leren centraal staat, maar het
ondersteunen van het leren. Waar evaluatie vroeger vooral diende om prestaties te meten en
normen te behalen, wordt ze nu opgevat als een middel om het leerproces te begeleiden en bij te
sturen. Evaluatie is daarbij geen eindpunt, maar een geïntegreerd onderdeel van het onderwijs dat
richting geeft aan verdere leerstappen.
Pagina 1 van 37
,In een brede evaluatiecultuur wordt de leerling actief betrokken vóór (meebepalen van
evaluatiecriteria), tijdens (zelfevaluatie en peerevaluatie) en na het evalueren (samen met leraar
volgende stappen in leerproces bekijken) en is er aandacht voor zowel proces als product. Effectieve
feedback speelt een cruciale rol en maakt het leerproces zichtbaar, met oog voor welbevinden en
groei. Evaluatie richt zich op het totale profiel van de leerling, inclusief talenten, motivatie, attitudes
en competenties zoals samenwerken, probleemoplossend denken en reflectie. Dit gebeurt vanuit
verschillende perspectieven, met diverse en authentieke evaluatievormen, en op meerdere
momenten. Evaluatie wordt gehanteerd als een geïntegreerd onderdeel van de les waarin de
leerling begeleid wordt over zijn vorderingen en evaluatie gezien wordt als feedback over de sterke
kanten en werkpunten. Tot slot is brede evaluatie gedifferentieerd: ze houdt rekening met
verschillen tussen leerlingen en biedt zo maximale leer- en ontwikkelingskansen voor iedereen.
1.3 Formatieve en summatieve evaluatie
Formatieve evaluatie heeft als doel de leerling te helpen en te begeleiden tijdens het leerproces. Ze
wordt ingezet tijdens het lesgebeuren en geeft systematisch feedback aan zowel leerling als
leerkracht om het onderwijsleerproces te verbeteren en bij te sturen. De leerling krijgt inzicht in zijn
sterke en zwakke punten en kan zijn leren actief bijsturen. De feedback is onmiddellijk, niet-
sanctionerend en ondersteunend: er wordt niet beoordeeld maar geholpen. Daarom werkt
formatieve evaluatie niet met cijfers, maar met leeraanwijzingen. Ook voor de leerkracht is
formatieve evaluatie belangrijk, omdat ze feedback geeft over de kwaliteit van het eigen onderwijs
en toelaat gerichte correctieve maatregelen te nemen. Ze is procesgericht, didactisch van aard en
wordt ook wel diagnostische evaluatie genoemd.
Leerling: Leraar:
- Hoever sta ik? - In hoeverre beheerst mijn klas de
- In welke mate heb ik dit leerdoel bereikt? leerinhoud van afgelopen periode?
- Welke fouten maakte ik? Waarom?
Summatieve evaluatie heeft als doel een globaal eindoordeel te vormen over de leerprestaties van
de leerling op basis van alle beschikbare evaluatiegegevens. Ze geeft een samenvatting van wat de
leerling heeft bereikt en wordt gebruikt voor cijfergeving, certificering, selectie en toelating tot
vervolgonderwijs. Summatieve evaluatie vervult twee functies: toelaten en afsluiten. Bij toelaten
wordt beslist tot welk vervolgonderwijs een leerling toegang krijgt; bij afsluiten wordt bepaald of de
leerling de doelen van de opleiding heeft bereikt, wat leidt tot beslissingen over slagen of zakken,
diplomeren of bevorderen.
Leraar:
- Welk eindoordeel kan uitgesproken worden over de prestaties van de leerling?
- Heeft hij de doelen van de gevolgde opleiding bereikt?
Taak 82:
Formatieve evaluatie Summatieve evaluatie
- Welke leerlingen hebben remediëring - Welk cijfer behaalt de leerling voor dit
nodig? examen?
- Welke leerlingen laat ik herkansen voor - Welk gewicht ken ik toe aan het dagelijks
deze opdracht? werk en het examen?
- Hoe moeten de 'snellere' leerlingen - Wat is de gemiddelde uitslag van de klas op
aangepakt worden? dit examen?
- Hebben de leerlingen van mijn klas de - Gebruik ik cijfers of letters op het rapport?
Pagina 2 van 37
, leerdoelen van deze les bereikt? - Welke leerlingen van mijn klas kunnen een
- Is het nodig dat ik de leerinhoud nog eens volgend leerjaar aan?
herhaal? - Hoe groeperen we de leerlingen in
- Wat deel ik de ouders mee over de verschillende klassen?
studieaanpak van hun kind? - Verdient deze leerling een A of een B?
1.4 Product- en procesevaluatie, permanente evaluatie
Bij productevaluatie wordt nagegaan of de vooropgestelde leerdoelen zijn bereikt en welk resultaat
de leerling behaalt. De focus ligt hierbij op het eindproduct.
Bij procesevaluatie wordt onderzocht hoe de leerdoelen worden nagestreefd. Deze evaluatie richt
zich op de kwaliteit van het leer- en didactische proces, zowel op de aanpak van de leerling om tot
een product te komen als op de reflectie van de leraar over zijn eigen didactisch handelen.
Permanente evaluatie benadrukt het continue karakter van evalueren en stelt de voortdurende
opvolging van de vorderingen van de leerling centraal. Ze kan zowel summatief als formatief zijn.
- Bij permanente summatieve evaluatie worden alle evaluaties die meetellen voor de
eindbeoordeling gespreid over het schooljaar en vervangen gespreide opdrachten en taken
de gegroepeerde proefwerken.
- Permanente formatieve evaluatie is een continue, niet-sanctionerende evaluatie die
bedoeld is om de vorderingen van de leerlingen zo goed mogelijk te begeleiden.
1.5 Fasen van het evaluatieproces
Evalueren in de dagelijkse onderwijspraktijk is een proces waarbij informatie wordt verzameld over
de leerprestaties van leerlingen om er een waardeoordeel aan toe te kennen. Aan dit waardeoordeel
is meestal een beslissing gekoppeld, die resulteert in een vorm van rapportering aan de betrokkenen.
Het evaluatieproces verloopt in vier samenhangende fasen: informatie verzamelen, beoordelen,
beslissen en rapporteren.
In de fase van informatie verzamelen wordt bepaald welke informatie nodig is en op welke manier
die wordt verzameld, in functie van de leerdoelen. Daarbij wordt ook verduidelijkt waartoe de
informatie dient: om leermoeilijkheden op te sporen en het leerproces bij te sturen (formatief) of om
beslissingen te nemen over attestering of diplomering (summatief).
Tijdens het beoordelen wordt de verzamelde informatie geïnterpreteerd aan de hand van een norm.
Die norm kan bestaan uit de vooropgestelde leerdoelen, de prestaties van de groep of de
persoonlijke vooruitgang van de leerling. Dezelfde meting kan dus tot verschillende waarderingen
leiden, afhankelijk van de gekozen norm.
In de fase van beslissen worden op basis van het oordeel concrete beslissingen genomen, zowel
tijdens als op het einde van een lesperiode of schooljaar. Dit kan gaan van remediëring tot slagen,
zakken of diplomeren. Deze beslissingen komen niet automatisch tot stand, maar zijn het resultaat
van overleg, afspraken en vastgelegde beslissingsregels.
Pagina 3 van 37
, Tot slot volgt de fase van rapporteren, waarbij de resultaten van de evaluatie worden meegedeeld
aan de betrokkenen, zoals de leerling, de ouders, collega’s en de directie. Dit kan via het klassieke
schoolrapport, maar ook via andere vormen van feedback die inzicht geven in de prestaties en het
leerproces.
Voorbeelden van de fasen (Via Sofia Learn)
Verzamelen - In deze school worden toelatingsproeven georganiseerd.
- Op welke wijze kan ik nagaan welke leerlingen van mijn klas in
aanmerking komen voor hogere studies?
- De leraar gaat na of de leerlingen inzicht hebben in de autonomie van
het hart.
- In de praktijkles maakt de leraar bij zijn observatie gebruik van een
observatieblad.
Beoordelen - Aan de hand van de resultaten op de toets stelde de leraar vast dat 90%
van de leerlingen aan de gestelde leerdoelen voldeed.
Beslissen - De behaalde cijfers op een toelatingsproef worden gebruikt om de
leerlingen op te delen in homogene groepen.
- Voor deze leerling is een herexamen voor Frans noodzakelijk.
- Is een herhaling van de leerinhoud noodzakelijk?
Rapporteren - Bij iedere goede uitspraak wordt Chris geprezen en wordt het volgende
woord aangeleerd.
- Nadat de leerling zijn spreekbeurt voor de klas heeft gehouden, volgt een
bespreking met raadgevingen.
Pagina 4 van 37
Evaluatie
Handboek ‘Leren en onderwijzen. Inleiding tot de algemene
didactiek.’ Standaert, R.; troch, F.; Peeters, F.; Stroobants. I.
(2022).
Hoofdstuk 8: Evaluatie voorbereiding en uitvoeren Pagina’s
Inleiding 288-295
1.1 Drie essentiële functies van leerlingevaluatie
1.2 Ontwikkelingen in het denken over evaluatie
1.3 Formatieve en summatieve evaluatie
1.4 Product- en procesevaluatie, permanente evaluatie
1.5 Fasen van het evaluatieproces
Doelen
Ik maak onderscheid tussen formatieve en summatieve evaluatie in concrete
situaties.
Ik illustreer met voorbeelden dat evalueren om te leren de basis is voor
differentiatie.
Ik situeer evaluatie in een test- en assessmentcultuur (traditionele
toetscultuur t.o.v. brede evaluatiecultuur).
Ik leg de begrippen brede evaluatiecultuur/assessmentcultuur, traditionele
toetscultuur/testcultuur, formatieve evaluatie, summatieve evaluatie,
productevaluatie, procesevaluatie evaluatie uit in eigen woorden.
Synthese boek
1.1 Drie essentiële functies van leerlingevaluatie
- Informeren (informatieve functie)
Proces dat zich richt om het profiel van de leerling zichtbaar te maken: cognitieve, affectieve
en motorische kwaliteiten.
Via observaties, gesprekken, toetsen, vragenlijsten, opdrachten…
- Ondersteunen (ondersteunende functie) = formatief evalueren
- Beslissen (beslissende functie) = summatief evalueren
1.2 Ontwikkelingen in het denken over evaluatie
Verschuiving van evaluatie van het leren (traditionele toetscultuur) naar evaluatie om te leren
(brede evaluatiecultuur), waarin niet het beoordelen van leren centraal staat, maar het
ondersteunen van het leren. Waar evaluatie vroeger vooral diende om prestaties te meten en
normen te behalen, wordt ze nu opgevat als een middel om het leerproces te begeleiden en bij te
sturen. Evaluatie is daarbij geen eindpunt, maar een geïntegreerd onderdeel van het onderwijs dat
richting geeft aan verdere leerstappen.
Pagina 1 van 37
,In een brede evaluatiecultuur wordt de leerling actief betrokken vóór (meebepalen van
evaluatiecriteria), tijdens (zelfevaluatie en peerevaluatie) en na het evalueren (samen met leraar
volgende stappen in leerproces bekijken) en is er aandacht voor zowel proces als product. Effectieve
feedback speelt een cruciale rol en maakt het leerproces zichtbaar, met oog voor welbevinden en
groei. Evaluatie richt zich op het totale profiel van de leerling, inclusief talenten, motivatie, attitudes
en competenties zoals samenwerken, probleemoplossend denken en reflectie. Dit gebeurt vanuit
verschillende perspectieven, met diverse en authentieke evaluatievormen, en op meerdere
momenten. Evaluatie wordt gehanteerd als een geïntegreerd onderdeel van de les waarin de
leerling begeleid wordt over zijn vorderingen en evaluatie gezien wordt als feedback over de sterke
kanten en werkpunten. Tot slot is brede evaluatie gedifferentieerd: ze houdt rekening met
verschillen tussen leerlingen en biedt zo maximale leer- en ontwikkelingskansen voor iedereen.
1.3 Formatieve en summatieve evaluatie
Formatieve evaluatie heeft als doel de leerling te helpen en te begeleiden tijdens het leerproces. Ze
wordt ingezet tijdens het lesgebeuren en geeft systematisch feedback aan zowel leerling als
leerkracht om het onderwijsleerproces te verbeteren en bij te sturen. De leerling krijgt inzicht in zijn
sterke en zwakke punten en kan zijn leren actief bijsturen. De feedback is onmiddellijk, niet-
sanctionerend en ondersteunend: er wordt niet beoordeeld maar geholpen. Daarom werkt
formatieve evaluatie niet met cijfers, maar met leeraanwijzingen. Ook voor de leerkracht is
formatieve evaluatie belangrijk, omdat ze feedback geeft over de kwaliteit van het eigen onderwijs
en toelaat gerichte correctieve maatregelen te nemen. Ze is procesgericht, didactisch van aard en
wordt ook wel diagnostische evaluatie genoemd.
Leerling: Leraar:
- Hoever sta ik? - In hoeverre beheerst mijn klas de
- In welke mate heb ik dit leerdoel bereikt? leerinhoud van afgelopen periode?
- Welke fouten maakte ik? Waarom?
Summatieve evaluatie heeft als doel een globaal eindoordeel te vormen over de leerprestaties van
de leerling op basis van alle beschikbare evaluatiegegevens. Ze geeft een samenvatting van wat de
leerling heeft bereikt en wordt gebruikt voor cijfergeving, certificering, selectie en toelating tot
vervolgonderwijs. Summatieve evaluatie vervult twee functies: toelaten en afsluiten. Bij toelaten
wordt beslist tot welk vervolgonderwijs een leerling toegang krijgt; bij afsluiten wordt bepaald of de
leerling de doelen van de opleiding heeft bereikt, wat leidt tot beslissingen over slagen of zakken,
diplomeren of bevorderen.
Leraar:
- Welk eindoordeel kan uitgesproken worden over de prestaties van de leerling?
- Heeft hij de doelen van de gevolgde opleiding bereikt?
Taak 82:
Formatieve evaluatie Summatieve evaluatie
- Welke leerlingen hebben remediëring - Welk cijfer behaalt de leerling voor dit
nodig? examen?
- Welke leerlingen laat ik herkansen voor - Welk gewicht ken ik toe aan het dagelijks
deze opdracht? werk en het examen?
- Hoe moeten de 'snellere' leerlingen - Wat is de gemiddelde uitslag van de klas op
aangepakt worden? dit examen?
- Hebben de leerlingen van mijn klas de - Gebruik ik cijfers of letters op het rapport?
Pagina 2 van 37
, leerdoelen van deze les bereikt? - Welke leerlingen van mijn klas kunnen een
- Is het nodig dat ik de leerinhoud nog eens volgend leerjaar aan?
herhaal? - Hoe groeperen we de leerlingen in
- Wat deel ik de ouders mee over de verschillende klassen?
studieaanpak van hun kind? - Verdient deze leerling een A of een B?
1.4 Product- en procesevaluatie, permanente evaluatie
Bij productevaluatie wordt nagegaan of de vooropgestelde leerdoelen zijn bereikt en welk resultaat
de leerling behaalt. De focus ligt hierbij op het eindproduct.
Bij procesevaluatie wordt onderzocht hoe de leerdoelen worden nagestreefd. Deze evaluatie richt
zich op de kwaliteit van het leer- en didactische proces, zowel op de aanpak van de leerling om tot
een product te komen als op de reflectie van de leraar over zijn eigen didactisch handelen.
Permanente evaluatie benadrukt het continue karakter van evalueren en stelt de voortdurende
opvolging van de vorderingen van de leerling centraal. Ze kan zowel summatief als formatief zijn.
- Bij permanente summatieve evaluatie worden alle evaluaties die meetellen voor de
eindbeoordeling gespreid over het schooljaar en vervangen gespreide opdrachten en taken
de gegroepeerde proefwerken.
- Permanente formatieve evaluatie is een continue, niet-sanctionerende evaluatie die
bedoeld is om de vorderingen van de leerlingen zo goed mogelijk te begeleiden.
1.5 Fasen van het evaluatieproces
Evalueren in de dagelijkse onderwijspraktijk is een proces waarbij informatie wordt verzameld over
de leerprestaties van leerlingen om er een waardeoordeel aan toe te kennen. Aan dit waardeoordeel
is meestal een beslissing gekoppeld, die resulteert in een vorm van rapportering aan de betrokkenen.
Het evaluatieproces verloopt in vier samenhangende fasen: informatie verzamelen, beoordelen,
beslissen en rapporteren.
In de fase van informatie verzamelen wordt bepaald welke informatie nodig is en op welke manier
die wordt verzameld, in functie van de leerdoelen. Daarbij wordt ook verduidelijkt waartoe de
informatie dient: om leermoeilijkheden op te sporen en het leerproces bij te sturen (formatief) of om
beslissingen te nemen over attestering of diplomering (summatief).
Tijdens het beoordelen wordt de verzamelde informatie geïnterpreteerd aan de hand van een norm.
Die norm kan bestaan uit de vooropgestelde leerdoelen, de prestaties van de groep of de
persoonlijke vooruitgang van de leerling. Dezelfde meting kan dus tot verschillende waarderingen
leiden, afhankelijk van de gekozen norm.
In de fase van beslissen worden op basis van het oordeel concrete beslissingen genomen, zowel
tijdens als op het einde van een lesperiode of schooljaar. Dit kan gaan van remediëring tot slagen,
zakken of diplomeren. Deze beslissingen komen niet automatisch tot stand, maar zijn het resultaat
van overleg, afspraken en vastgelegde beslissingsregels.
Pagina 3 van 37
, Tot slot volgt de fase van rapporteren, waarbij de resultaten van de evaluatie worden meegedeeld
aan de betrokkenen, zoals de leerling, de ouders, collega’s en de directie. Dit kan via het klassieke
schoolrapport, maar ook via andere vormen van feedback die inzicht geven in de prestaties en het
leerproces.
Voorbeelden van de fasen (Via Sofia Learn)
Verzamelen - In deze school worden toelatingsproeven georganiseerd.
- Op welke wijze kan ik nagaan welke leerlingen van mijn klas in
aanmerking komen voor hogere studies?
- De leraar gaat na of de leerlingen inzicht hebben in de autonomie van
het hart.
- In de praktijkles maakt de leraar bij zijn observatie gebruik van een
observatieblad.
Beoordelen - Aan de hand van de resultaten op de toets stelde de leraar vast dat 90%
van de leerlingen aan de gestelde leerdoelen voldeed.
Beslissen - De behaalde cijfers op een toelatingsproef worden gebruikt om de
leerlingen op te delen in homogene groepen.
- Voor deze leerling is een herexamen voor Frans noodzakelijk.
- Is een herhaling van de leerinhoud noodzakelijk?
Rapporteren - Bij iedere goede uitspraak wordt Chris geprezen en wordt het volgende
woord aangeleerd.
- Nadat de leerling zijn spreekbeurt voor de klas heeft gehouden, volgt een
bespreking met raadgevingen.
Pagina 4 van 37
