EPIDEMIOLOGIE
MODULE 1A: WAT IS EPIDEMIOLOGIE?
Bij epidemiologie hebben we het over de etiologie van zieke- en gezonde mensen. Waarom zijn er mensen ziek
en waarom zijn er mensen gezond? Er wordt voornamelijk gefocust op de diagnose, hoe komt het dat mensen
ziek worden?
Epidemiologie komt van het Grieks namelijk: επι betekent op of rondom, δεμος betekent volk of mensen en
logos betekent studie. Uit deze woorden kunnen we dus afleiden dat epidemiologie een studie is rondom
mensen.
WAT EN WAAROM EPIDEMIOLOGIE?
Bepaalde groepen van mensen in een bepaalde regio hebben meer kans op een bepaalde ziekte. Epidemiologie
gaat achterhalen waarom dit zo is.
Epidemiologie helpt de volgende vraag te beantwoorden: “waarom zijn er op korte tijd 5 gevallen van leukemie
in deze streek?”
Epidemiologie is gebaseerd op twee fundamentele veronderstellingen namelijk
1) mensen worden niet zomaar of ad random ziek.
2) De oorzakelijke factoren (of de factoren die eventueel voor preventie van de ziekte kunnen zorgen) kunnen
geïdentificeerd worden door onderzoek te doen binnen subgroepen van de bevolking. Er is dus een oorzakelijk
verband.
Deze twee veronderstellingen zijn de etiologie van de ziekte.
VOORBEELD VANUIT DE LITERATUUR
Epidemiologie start vanuit een hypothese namelijk: verhoogt het wonen in de buurt van een kerncentrale het
risico op leukemie bij kinderen? Van hieruit start er een epidemiologisch onderzoek. Men gaat antwoorden
zoeken en staven door een studie te doen of artikels op te zoeken.
OORSPORNG VAN DE EPIDEMIOLOGIE
In 1830 was er een grote sterfte door Cholera. Mensen werden ziek en ze kregen de volgende symptomen:
misselijkheid, duizeligheid, overgeven, diarree, dehydratatie, extreme spierkrampen, cardiovasculaire
problemen die uiteindelijke leidde tot de dood.
Cholera was een ziekte die niet behandeld kon worden, als men de ziekte had was men ziek. De eerste cholera-
epidemie was rond 1831 in Londen. Er werd algemeen aanvaard dat de ziekte via de lucht werd verspreid en
dat het overdraagbaar was tussen mensen. Er is een bepaalde streek in Londen waar de meeste mensen
overleden waren aan Cholera.
Twee mannen hebben onderzocht wat de mogelijke oorzaak was van cholera. Dit zijn William Farr en John
Snow. Zij liggen aan de basis van de epidemiologie.
WILLIAM FARR
Nadat er meerdere mensen besmet raakte, dacht Farr dat het een geografische oorzaak had, namelijk de lucht.
Farr kwam erachter dat de mensen die lager woorden in de stad, een hoger sterftecijfer had. Zijn conclusie was
dat de geografische ligging (lucht of hoogte) de OORZAAK is van de ziekte.
,JOHN SNOW
John Snow dacht aan voeding of water als mogelijke oorzaak, gezien de symptomen namelijk maag- en
darmklachten, dit zorgde dus voor een hypothese van het probleem.
Dr. Snow vond een associatie tussen de regio waar de ziekte zich voordeed en de bron (en watermaatschappij)
waar zijn patiënten water haalden. John Snow vond een associatie tussen de regio waar de ziekte zich
voordeed en de bron waar zijn patiënten water haalden. Die regio werd voorzien van vloeiend water via een
pomp op straat voorzien door een watermaatschappij die zijn water haalde uit de rivier nadat die langs de stad
gepasseerd was (dus fecale contaminatie).
Hij heeft de pomp laten afsluiten (= interventie) en langzamerhand zo de epidemie uitgeroeid.
BLACK-BOX EPIDEMIOLOGIE VS. EPIDEMIOLOGIE GEBASEERD OP BIOLOGISCHE HYPOTHESE
De “black-box” epidemiologie start niet vanuit een biologische verklaring of hypothese, maar baseert zich enkel
op cijfers.
De “glass-box” hypothese is wel gebaseerd op een biologisch mechanisme (hypothese) en met de cijfers. Er is
een theorie en deze wordt getoetst.
HET BELANG VAN JOHN SNOW’S WERK
Er zijn nieuwe hypotheses namelijk HOE kan cholera worden overgebracht? Hij baseerde zich hiervoor op
observaties en logica (kwalitatief onderzoek). Hij testte deze hypotheses uit door systematisch data te
verzamelen en de groepen te vergelijken. Vervolgens vond hij een associatie tussen het drinken van
gecontamineerd water en het krijgen van cholera. Hij voerde een interventie uit om te voorkomen dat er nog
meer slachtoffers zouden vallen.
Hedendaagse probleem: men vindt niet altijd een biologische verklaring. Maar het is niet omdat we geen
verklaring vinden, dat het niet waar is. Soms kunnen de technieken minder goed ontwikkeld zijn om bewijs te
kunnen leveren.
KORTOM: EPIDEMIOLOGIE IS
Het bestuderen van de distributie, de determinanten en de frequentie van een ziekte bij mensen. Door het
gebruiken van de resultaten kan de mogelijke oorzaak gedefinieerd worden en kan men preventieve
maatregelen treffen.
HOE? “FRAMEWORK VAN DE EPIDEMIOLOGIE”
Met brengt epidemiologie in kaart door de determinanten, populatie en ziekte/aandoening.
DE POPULATIE
Een populatie is een groep mensen met gelijke kenmerken zoals leeftijd, geslacht, afkomst, woonplaats, maar
ook kenmerken zoals een gebeurtenis in het leven, eenzelfde ingreep of voorgeschiedenis, eenzelfde huisarts
of ziekenhuis (hospital based), …
De populatie wordt duidelijk gedefinieerd.
SOORTEN POPULATIES
Vaste (fixed) populatie: de leden zijn permanent en gedefinieerd door een gebeurtenis zoals bijvoorbeeld de
overlevende van de atoombomaanval in Japan. Er kunnen geen nieuwe leden bijkomen, wel kunnen er
uitvallen (bv door overlijden of verlies follow-up. De populatie is dus gesloten aan de instroomkant, niet aan de
uitstroomkant
Dynamische (flexibel) populatie: de leden kunnen tijdelijk in de groep aanwezig zijn zoals bijvoorbeeld
wonende in België of niet. Er is een mogelijkheid dat men verhuisd. Er is instroom en uitstroom mogeijk.
, DETERMINANTEN
Determinanten zijn alle mogelijke factoren die de frequentie van de ziekte kunnen beïnvloeden. Dit wordt ook
wel blootstelling (exposure) of variabelen (in de statistiek) genoemd. Voorbeelden zijn: beweging, voeding,
stress, alcohol, roken, externe omgeving, …
Heel vaak is het multi-casuaal, determinanten kunnen ook complex zijn. -> zie artikel “Causation and Causal
Inference in Epidemiology”
SCREENING EN PREVENTIE
Doel: Mensen zo vroeg mogelijk vinden in een zo vroeg mogelijk stadium om levenskwaliteit te verbeteren
Moeilijkheid: als screening nog niet ingeburgerd is, overheid moet stimuleren en promoten via campagnes
zodat mensen toch mee doen
Opgelet: Screening is niet hetzelfde als preventie
- Preventie: verbeteren van de gezondheid van onze bevolking (Public Health, Health Policy), zorgt bv voor
individu zonder colonkanker
- Screening: opsporen wie (voorlopers) van de ziekte heeft, individu met vroeg stadium van colonkanker
Screening betekent ook in zekee zin heel veel mensen schrik aanjagen, dus balans vinden tussen voordelen,
prijs en schrik
Voorbeelden van preventie
- Public Helth en Policy (beleid)
- Dragen van autogordel
- Rookvebrod horeca
- Coronamatregelen (educatie van de bevolking)
Preventie = vaak moeilijker dan genezen
- Het is vel moeilijker om te bewijzen dat maatregelen mensen gered hebben
- Men kan wel statistiek en data gebruiken, maar dan op populatievak
-
SEQUENTIE VAN HET EPIDEMIOLOGISCH ONDERZOEK – STUDY DESIGN
Oorzaak en gevolg aan elkaar kunnen linken
Een epidemiologisch onderzoekt neemt vaak meerdere jaren in beslag
MODULE 1A: WAT IS EPIDEMIOLOGIE?
Bij epidemiologie hebben we het over de etiologie van zieke- en gezonde mensen. Waarom zijn er mensen ziek
en waarom zijn er mensen gezond? Er wordt voornamelijk gefocust op de diagnose, hoe komt het dat mensen
ziek worden?
Epidemiologie komt van het Grieks namelijk: επι betekent op of rondom, δεμος betekent volk of mensen en
logos betekent studie. Uit deze woorden kunnen we dus afleiden dat epidemiologie een studie is rondom
mensen.
WAT EN WAAROM EPIDEMIOLOGIE?
Bepaalde groepen van mensen in een bepaalde regio hebben meer kans op een bepaalde ziekte. Epidemiologie
gaat achterhalen waarom dit zo is.
Epidemiologie helpt de volgende vraag te beantwoorden: “waarom zijn er op korte tijd 5 gevallen van leukemie
in deze streek?”
Epidemiologie is gebaseerd op twee fundamentele veronderstellingen namelijk
1) mensen worden niet zomaar of ad random ziek.
2) De oorzakelijke factoren (of de factoren die eventueel voor preventie van de ziekte kunnen zorgen) kunnen
geïdentificeerd worden door onderzoek te doen binnen subgroepen van de bevolking. Er is dus een oorzakelijk
verband.
Deze twee veronderstellingen zijn de etiologie van de ziekte.
VOORBEELD VANUIT DE LITERATUUR
Epidemiologie start vanuit een hypothese namelijk: verhoogt het wonen in de buurt van een kerncentrale het
risico op leukemie bij kinderen? Van hieruit start er een epidemiologisch onderzoek. Men gaat antwoorden
zoeken en staven door een studie te doen of artikels op te zoeken.
OORSPORNG VAN DE EPIDEMIOLOGIE
In 1830 was er een grote sterfte door Cholera. Mensen werden ziek en ze kregen de volgende symptomen:
misselijkheid, duizeligheid, overgeven, diarree, dehydratatie, extreme spierkrampen, cardiovasculaire
problemen die uiteindelijke leidde tot de dood.
Cholera was een ziekte die niet behandeld kon worden, als men de ziekte had was men ziek. De eerste cholera-
epidemie was rond 1831 in Londen. Er werd algemeen aanvaard dat de ziekte via de lucht werd verspreid en
dat het overdraagbaar was tussen mensen. Er is een bepaalde streek in Londen waar de meeste mensen
overleden waren aan Cholera.
Twee mannen hebben onderzocht wat de mogelijke oorzaak was van cholera. Dit zijn William Farr en John
Snow. Zij liggen aan de basis van de epidemiologie.
WILLIAM FARR
Nadat er meerdere mensen besmet raakte, dacht Farr dat het een geografische oorzaak had, namelijk de lucht.
Farr kwam erachter dat de mensen die lager woorden in de stad, een hoger sterftecijfer had. Zijn conclusie was
dat de geografische ligging (lucht of hoogte) de OORZAAK is van de ziekte.
,JOHN SNOW
John Snow dacht aan voeding of water als mogelijke oorzaak, gezien de symptomen namelijk maag- en
darmklachten, dit zorgde dus voor een hypothese van het probleem.
Dr. Snow vond een associatie tussen de regio waar de ziekte zich voordeed en de bron (en watermaatschappij)
waar zijn patiënten water haalden. John Snow vond een associatie tussen de regio waar de ziekte zich
voordeed en de bron waar zijn patiënten water haalden. Die regio werd voorzien van vloeiend water via een
pomp op straat voorzien door een watermaatschappij die zijn water haalde uit de rivier nadat die langs de stad
gepasseerd was (dus fecale contaminatie).
Hij heeft de pomp laten afsluiten (= interventie) en langzamerhand zo de epidemie uitgeroeid.
BLACK-BOX EPIDEMIOLOGIE VS. EPIDEMIOLOGIE GEBASEERD OP BIOLOGISCHE HYPOTHESE
De “black-box” epidemiologie start niet vanuit een biologische verklaring of hypothese, maar baseert zich enkel
op cijfers.
De “glass-box” hypothese is wel gebaseerd op een biologisch mechanisme (hypothese) en met de cijfers. Er is
een theorie en deze wordt getoetst.
HET BELANG VAN JOHN SNOW’S WERK
Er zijn nieuwe hypotheses namelijk HOE kan cholera worden overgebracht? Hij baseerde zich hiervoor op
observaties en logica (kwalitatief onderzoek). Hij testte deze hypotheses uit door systematisch data te
verzamelen en de groepen te vergelijken. Vervolgens vond hij een associatie tussen het drinken van
gecontamineerd water en het krijgen van cholera. Hij voerde een interventie uit om te voorkomen dat er nog
meer slachtoffers zouden vallen.
Hedendaagse probleem: men vindt niet altijd een biologische verklaring. Maar het is niet omdat we geen
verklaring vinden, dat het niet waar is. Soms kunnen de technieken minder goed ontwikkeld zijn om bewijs te
kunnen leveren.
KORTOM: EPIDEMIOLOGIE IS
Het bestuderen van de distributie, de determinanten en de frequentie van een ziekte bij mensen. Door het
gebruiken van de resultaten kan de mogelijke oorzaak gedefinieerd worden en kan men preventieve
maatregelen treffen.
HOE? “FRAMEWORK VAN DE EPIDEMIOLOGIE”
Met brengt epidemiologie in kaart door de determinanten, populatie en ziekte/aandoening.
DE POPULATIE
Een populatie is een groep mensen met gelijke kenmerken zoals leeftijd, geslacht, afkomst, woonplaats, maar
ook kenmerken zoals een gebeurtenis in het leven, eenzelfde ingreep of voorgeschiedenis, eenzelfde huisarts
of ziekenhuis (hospital based), …
De populatie wordt duidelijk gedefinieerd.
SOORTEN POPULATIES
Vaste (fixed) populatie: de leden zijn permanent en gedefinieerd door een gebeurtenis zoals bijvoorbeeld de
overlevende van de atoombomaanval in Japan. Er kunnen geen nieuwe leden bijkomen, wel kunnen er
uitvallen (bv door overlijden of verlies follow-up. De populatie is dus gesloten aan de instroomkant, niet aan de
uitstroomkant
Dynamische (flexibel) populatie: de leden kunnen tijdelijk in de groep aanwezig zijn zoals bijvoorbeeld
wonende in België of niet. Er is een mogelijkheid dat men verhuisd. Er is instroom en uitstroom mogeijk.
, DETERMINANTEN
Determinanten zijn alle mogelijke factoren die de frequentie van de ziekte kunnen beïnvloeden. Dit wordt ook
wel blootstelling (exposure) of variabelen (in de statistiek) genoemd. Voorbeelden zijn: beweging, voeding,
stress, alcohol, roken, externe omgeving, …
Heel vaak is het multi-casuaal, determinanten kunnen ook complex zijn. -> zie artikel “Causation and Causal
Inference in Epidemiology”
SCREENING EN PREVENTIE
Doel: Mensen zo vroeg mogelijk vinden in een zo vroeg mogelijk stadium om levenskwaliteit te verbeteren
Moeilijkheid: als screening nog niet ingeburgerd is, overheid moet stimuleren en promoten via campagnes
zodat mensen toch mee doen
Opgelet: Screening is niet hetzelfde als preventie
- Preventie: verbeteren van de gezondheid van onze bevolking (Public Health, Health Policy), zorgt bv voor
individu zonder colonkanker
- Screening: opsporen wie (voorlopers) van de ziekte heeft, individu met vroeg stadium van colonkanker
Screening betekent ook in zekee zin heel veel mensen schrik aanjagen, dus balans vinden tussen voordelen,
prijs en schrik
Voorbeelden van preventie
- Public Helth en Policy (beleid)
- Dragen van autogordel
- Rookvebrod horeca
- Coronamatregelen (educatie van de bevolking)
Preventie = vaak moeilijker dan genezen
- Het is vel moeilijker om te bewijzen dat maatregelen mensen gered hebben
- Men kan wel statistiek en data gebruiken, maar dan op populatievak
-
SEQUENTIE VAN HET EPIDEMIOLOGISCH ONDERZOEK – STUDY DESIGN
Oorzaak en gevolg aan elkaar kunnen linken
Een epidemiologisch onderzoekt neemt vaak meerdere jaren in beslag
