Deel 1 Inleidende Beschouwing
Hoofdstuk 1 Inleiding
1.1 Forensische psychiatrie
De forensische psychiatrie is de tak van de psychiatrie die zich bezighoudt met advies aan de rechter
in het kader van de rechtspraak. Forensische gedragskunde àhieronder valt de forensische psychiatrie
en de forensische psychologie.
1.2 De forensische psychiatrie als afzonderlijk vak
De rechter vraagt een deskundige om onderzoek te doen naar de aspecten waarvoor de rechter niet
voldoende kundig is. Wel dient de rechter de rapportage uitgebreid door te lezen en te begrijpen.
Ook kan de deskundige tijdens het onderzoek ter terechtzitting gevraagd worden om verduidelijking
te geven. Ook kan er gekozen worden om meerdere rapportages op te vragen, indien er
onduidelijkheden zijn.
Over het algemeen is het onderzoek voor de psychiater of psycholoog hetzelfde als normaal à het
gebruiken van gesprekstechnieken en het stellen van een diagnose, echter zijn er ook veel verschillen.
Er worden deskundigen vragen gesteld die buiten hun normale werkzaamheden als behandelaar
liggen:
In hoeverre kan het ten laste gelegde feit aan iemand worden toegerekend?
Hoe groot is het recidivegevaar? Is dit groot; wat moet er dan gebeuren aan behandeling om
dit gevaar tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen?
Advies over in welk juridisch kader zo’n noodzakelijke behandeling plaats kan vinden.
Ook bij het onderzoek zijn er een aantal verschillen:
Het initiatief komt niet van de verdachte, die heeft meestal ook geen hulpvraag. Het verzoek
komt vanuit de rechter.
Er is geen sprake van de gebruikelijke vertrouwelijkheid van het gesprek, er wordt nu
namelijk een rapportage gemaakt voor de rechter. à er geldt geen geheimhoudingsplichting.
Hij moet in kennis hebben van het juridisch kader en de wijze van noteren van zijn
bevindingen. Deze zou hij eventueel ook mondeling moeten kunnen motiveren.
1.3 Uitbreiding beschikbare juridische kaders
De juridische kaders zijn in de afgelopen jaren uitgebreid/ versoepeld. Dit zodat de deskundigen wat
meer bewegingsruimte hebben. De kaders beperkte hen namelijk in het juist uitvoeren van hun werk.
Er zijn een aantal regels aangepast:
De TBS met voorwaarden duurde eerst 4 jaar, nu 9, 38 lid 2 sr.
Nu kan hij bij TBS met voorwaarden ook een gevangenisstraf worden opgelegd van 5 jaar,
voorheen was dit slechts 1 jaar, 38 lid 3 sr.
De TBS met voorwaarden kan nu ook worden omgezet in TBS met bevel tot verpleging,
zonder een nieuw deskundigenonderzoek.
Een TBS kan niet worden beëindigd voordat er tenminste een jaar voorwaardelijke
beëindiging is geweest, 509t SV.
1
, Deze voorwaardelijke beëindiging kan tot een ongenoemde termijn verlengd worden.
De gedragsbeïnvloedende maatregel is ingevoerd, 38j sr.
De maatregel strekkende tot beperking van vrijheid die maximaal 5 jaren kan duren is
ingetreden, 77w Sr/ 38v sr. Dit gebeurde samen met de maatregel strekkende tot
gedragsbeïnvloeding of vrijheidsbeperking is ingevoerd. Beiden kunnen na TBS worden
opgelegd, 38z sr.
De dadelijke uitvoerbaarheid is mogelijk gemaakt voor het opleggen als bijzondere
voorwaarden in een vonnis.
Forensische gedragskunde speelt zich af op het grensvlak van recht, psychiatrie en psychologie,
hierdoor hebben ontwikkelingen bij de ene discipline invloed op de andere discipline. Dit kan dan
bijvoorbeeld gaan over het advies om de onderverdeling in vijf categorieën (bij het beoordelen van
de toerekeningsvatbaarheid) niet meer te gebruiken, maar om het te verminderen naar drie punten;
toerekenen, niet toerekenen of in verminderde mate toerekenen. Zo hebben er ook nog andere
veranderingen plaatsgevonden. Deze adviezen komen vanuit het NVVP à de Nederlandse vereniging
voor psychiatrie. Zo hebben zij ook gevraagd om meer nuance en vragen zij indien mogelijk of er
gebruik gemaakt kan worden van eerdere terminologie, zoals enigszins en sterk verminderd, zonder
dat hiermee een exact wetenschappelijke benadering wordt beoogd.
Ook de risicotaxatie is nog een discussiepunt. Het gaat erom dat uitgaande van een grote hoeveelheid
data, empirisch vastgestelde risicofactoren systematisch in een scoringslijst zijn samengebracht met
een daaraan gekoppelde conclusie over recidiverisico. Vervolgens wordt bij de verdachte vastgesteld
aan hoeveel van die risicofactoren hij voldoet en in welke recidiverisicocategorie hij valt al dan niet
aangevuld of gecorrigeerd door een klinisch oordeel van de rapporteur. De discussie betreft de vraag
in hoeverre deze resultaten gebaseerd zijn op bevindingen met grote groepen, ook van toepassing
zijn op de individuele verdachte over wie de rechter moet beslissen. De rechter moet altijd bedacht
zijn op een vals-positieve (oordeel: recedivegevaar, maar niet terecht) Vals-negatieve (oordeel: geen
recidivegevaar, maar niet terecht) en dit mee laten wegen in zijn beslissing tot het opleggen van de
straf.
Veranderingen hebben dus gevolgen op verschillende vlakken, daarom is het belangrijk dat hier op
wordt ingespeeld door de betrokken partijen.
1.4 kwaliteitsbewaking
De rapporten van deskundigen zijn van groot belang in een strafzaak, dit heeft invloed op de
strafmaat en strafsoort. De conclusies en adviezen van deskundigen worden bijna altijd gevolgd door
de rechter. De rechter is immers vrij om van de adviezen af te wijken, wel moet hij zich laten
voorlichten door een deskundige, 37a lid 3 sr. Doordat een deskundigenrapport zoveel waarde heeft
is het logisch dat er zoveel eisen aan worden gesteld.
Het proces
Het is aan de procespartijen om opmerkingen te maken over de rapportage en eventueel vragen te
stellen aan de deskundige die daarvoor ter terechtzitting onder ede kan worden bevraagd.
Uiteindelijk is het de rechter die in het vonnis/ arrest beslist of de kwaliteit voldoende is, de gestelde
vragen afdoende zijn beantwoord en de conclusies en adviezen bruikbaar zijn, dan wel dat nieuwe
aanvullende rapportage nodig is.
Vaak heeft de deskundige een opleiding gevolgd tot pro Justitia-rapporteur. Daarnaast dient hij in het
BIG-register te staan. Tijdens de opleiding wordt rekening gehouden met de verschillende
beroepsverenigingen (psychiatrie, psychologie, ambulante psychologische rapportage). Het
2
,tuchtcollege voor de gezondheidszorg stelt de wetgeving en het kader waarbinnen de psychiater en
psycholoog hun rapportage kunnen maken. Dit is vastgelegd in het nationaal register gerechtelijk
deskundigen (NRGD). Hierdoor worden er eisen gesteld aan de kwaliteit, betrouwbaarheid en
bekwaamheid van deskundigen. Voor ieder deskundigengebied wordt een zogenoemd normenkader
ontwikkeld waarin wordt beschreven waaruit de werkzaamheden op het vakgebied bestaan en aan
welke eisen een deskundige moet voldoen. Ook wordt in dit normenkader het deskundigheidsgebied
afgebakend van de anderen, hierdoor worden de grenzen duidelijk gesteld tussen de verschillende
gebieden. Door de toetsingsadviescommissie wordt er beoordeeld of iemand bij het register mag,
vervolgens vindt er eens in de 5 jaar een nieuwe beoordeling plaats.
Bij beoordeling van een zaak wordt er in beginsel iemand genoemd die in het register staat. Gebeurt
dit niet 51k lid 1 Sv, dan moet de rechter motiveren op grond waarvan hij als deskundige kan worden
aangemerkt 51k lid 2 Sv.
Een deskundige die in het register is opgenomen kan worden benoemd door de officier van justitie. Is
een deskundige niet opgenomen dan kan het enkel door de rechter-commissaris, de raadsheer-
commissaris of de zittingsrechter.
Ook bij deskundigentaken buiten het strafrecht zijn er voorschriften en richtlijnen geldig. Ook is er
een mogelijkheid dat een gedetineerde gaat klagen over het tekortschieten van de zorgplicht van de
inrichtingsarts bij de raad voor strafrechttoepassing en jeugdbescherming.
Hoofdstuk 2 Historische reflecties over psychiatrie en recht
2.1 Van de verlichting naar de negentiende eeuw
In de 18e eeuw vonden er revolutionaire veranderingen plaats. Vanaf toen was er behoefte aan
codificatie; men wilde het recht samenvatten en vastleggen in wetboeken en het algemeen
begrijpelijk maken. Dit zodat de gelijkheid van burgers werd bevorderd. Ook in Nederland werd er
een wetboek van strafrecht ingevoerd, even later kwam ook het burgerleuk wetboek.
Ook betreffende psychische afwijkingen vonden er veranderingen plaats. Met het verwerpen van
bijgeloof en oude irrationele opvattingen ontstond meer aandacht voor natuurwetenschappelijk
onderzoek, voor systematische indelingen en voor betekenis van hersenstoornissen. Hierdoor is we
ruimte voor geneeskundige behandeling van psychisch gestoorden à de psychiatrie.
In de tweede helft vonden er protesten plaats tegen de gezamenlijke opsluiting van krankzinnigen
met armen en gevangen. De waanzin werd een dreigement voor de gedetineerden, hiertegen was
bescherming nodig. In veel delen van Europa kregen de zwakken in de samenleving meer aandacht,
door middel van medische aanpak, deze was wel hardhandig.
Daniel Defoe protesteerde in Engeland tegen private krankzinnigenhuizen en dan vooral tegen de
wijze waarop deze huizen werden misbruikt. Moral treatment à een meer humane verzorging,
waaraan de naam van William Tuke is verbonden, hij was een Handelsman. Hij realiseerde de
stichting van een tehuis voor krankzinnigen à een retreat, waarin niet de medische aanpak
vooropstond maar psychische beïnvloeding door opvoeding, arbeid en onderwijs. De lijfelijke dwang
werd zoveel mogelijk beperkt, de materiële verzorging was belangrijk beter en getracht werd de
patiënten met psychische middelen positief te beïnvloeden.
In 1790 werden in Frankrijk degene die op grond van een brief van de koning (lettres de cachet)
geïnterneerd waren in vrijheid gesteld, behalve in geval van een misdaad op krankzinnigheid. Dit
3
, werd een soort vrijbrief om de in de brief genoemde persoon zonder proces op te sluiten (Farge,
Foucault)
Pinel (medicus in twee hospitalen) wilde in de geest van de revolutie de geïnterneerde geesteszieken
bevrijden, maar Couthon (de voorzitter van de Parijse commune) waarschuwde voor het mogelijke
gevaar van burgers. Er werden een aantal patiënten bevrijd, bij hen werd een behandeling zonder
toepassing van fysieke dwang ingevoerd. Echter werd dit door Foucault als kritisch omschreven. De
afschaffing van dwangmiddelen zou slechts een nieuwe vorm van terreur betekenen: dwang door het
inboezemen van angst en geforceerde onderwerping. Het gaat bij foucault om de geschiedenis van
denkwijzen. Jones en Fowles vinden zijn bevindingen uit zijn verband gelicht, ook geven ze aan dat er
bij Foucault een bruikbaar alternatief ontbreekt. Wel heeft zijn kritische analyse waardevolle
inzichten opgeleverd in de betekenis van onderdrukking, van onderliggende motieven bij goed
bedoelde hervormers en van de gevaren die bij dwang en opsluiting op de loer liggen. Wettelijke
regelingen voor de opsluiting van psychisch gestoorden lieten nog lang op zich wachten. Als vader van
de Amerikaanse psychiatrie geldt Benjamin Rush, die als eerste een wetenschappelijke basis gaf aan
het onderzoek en aan de behandeling van geestelijk gestoorden. Zijn invloed op de latere psychiatrie
in de VS was groot. Tegen het begin van de negentiende eeuw kwamen er verschillende nieuwe
klinisch- psychiatrische beschouwingen die nog steeds grote forensisch gedragskundige betekenis
hebben. Pinel wees erop dat psychische stoornissen niet altijd het verstand aantasten, maar dat ook
ziekten voorkomen van het gevoelsleven en van de wil à manie sans délire, een gemoedsstoornis
zonder aantasting van het verstand. Door Esquirol werd deze term uitgebreid door de volgende
begrippen: pyromanie, kleptomanie etc.
De gedachte dat er psychische stoornissen bestaan zonder intellectuele defecten vond een uitwerking
in de studies over moral insanity, het gaat hier om geestesziekte op het gebied van het gevoelsleven.
Deze betekenis heeft is later verkeerd begrepen, dat heeft met betrekking tot het psychopathiebegrip
tot op heden tot veel misvattingen geleid.
2.2 recht en psychiatrie in de negentiende eeuw
Sinds het begin van de negentiende eeuw werden verdachten ontslagen van rechtsvervolging wegens
de aanwezigheid van een psychische stoornis. Wel worden deze mensen vaak naar een psychiatrische
inrichting gestuurd. Mcnaughten rule: de verdachte geldt als geestelijk gezond tenzij het tegendeel
wordt bewezen. Daartoe moet worden aangetoond dat hij ten gevolge van een geestesziekte de aard
en de strekking van de daad die hij beging niet besefte of, indien hij deze wel besefte, hij niet wist dat
wat hij deed verkeerd was. Dit wordt ook wel de right-wrong test genoemd. Dit om te voorkomen dat
er van buitenaf vragen kwamen of het wel terecht was dat iemand vrijgesproken zou worden.
Ook in Nederland werd er rekening gehouden met geestelijke stoornissen. De zorg voor de
verpleegden in gestichten liet veel aan te wensen over. Zo was er vaak sprake van verwaarlozing. Kort
daarna bood de eerste krankzinnigenwet mogelijkheden voor toezicht en verbetering. Het aantal
inrichtingen werd uitgebreid.
De negentiende eeuw wordt vaak gezien als materialistisch: dat gold zeker in wetenschappelijk
opzicht. De natuurwetenschappen beleefden een grote bloei op velerlei gebied en de techniek nam
ook een hoge vlucht. Of de mentaliteit van de mensen destijds meer materialistisch en zelfzuchtig
was dan in anderen tijden is moeilijk uit te maken. Er waren destijds veel initiatieven waaruit nuttige
instellingen voortvloeiden, zoals reclasseringsinstellingen.
Ook in het Nederlandse strafrecht ontstond het streven naar een meer humane behandeling. In de
negentiende eeuw werden de doodstraf, het dwangarbeid en lijfstraffen afgeschaft. Van hamel was
4
Hoofdstuk 1 Inleiding
1.1 Forensische psychiatrie
De forensische psychiatrie is de tak van de psychiatrie die zich bezighoudt met advies aan de rechter
in het kader van de rechtspraak. Forensische gedragskunde àhieronder valt de forensische psychiatrie
en de forensische psychologie.
1.2 De forensische psychiatrie als afzonderlijk vak
De rechter vraagt een deskundige om onderzoek te doen naar de aspecten waarvoor de rechter niet
voldoende kundig is. Wel dient de rechter de rapportage uitgebreid door te lezen en te begrijpen.
Ook kan de deskundige tijdens het onderzoek ter terechtzitting gevraagd worden om verduidelijking
te geven. Ook kan er gekozen worden om meerdere rapportages op te vragen, indien er
onduidelijkheden zijn.
Over het algemeen is het onderzoek voor de psychiater of psycholoog hetzelfde als normaal à het
gebruiken van gesprekstechnieken en het stellen van een diagnose, echter zijn er ook veel verschillen.
Er worden deskundigen vragen gesteld die buiten hun normale werkzaamheden als behandelaar
liggen:
In hoeverre kan het ten laste gelegde feit aan iemand worden toegerekend?
Hoe groot is het recidivegevaar? Is dit groot; wat moet er dan gebeuren aan behandeling om
dit gevaar tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen?
Advies over in welk juridisch kader zo’n noodzakelijke behandeling plaats kan vinden.
Ook bij het onderzoek zijn er een aantal verschillen:
Het initiatief komt niet van de verdachte, die heeft meestal ook geen hulpvraag. Het verzoek
komt vanuit de rechter.
Er is geen sprake van de gebruikelijke vertrouwelijkheid van het gesprek, er wordt nu
namelijk een rapportage gemaakt voor de rechter. à er geldt geen geheimhoudingsplichting.
Hij moet in kennis hebben van het juridisch kader en de wijze van noteren van zijn
bevindingen. Deze zou hij eventueel ook mondeling moeten kunnen motiveren.
1.3 Uitbreiding beschikbare juridische kaders
De juridische kaders zijn in de afgelopen jaren uitgebreid/ versoepeld. Dit zodat de deskundigen wat
meer bewegingsruimte hebben. De kaders beperkte hen namelijk in het juist uitvoeren van hun werk.
Er zijn een aantal regels aangepast:
De TBS met voorwaarden duurde eerst 4 jaar, nu 9, 38 lid 2 sr.
Nu kan hij bij TBS met voorwaarden ook een gevangenisstraf worden opgelegd van 5 jaar,
voorheen was dit slechts 1 jaar, 38 lid 3 sr.
De TBS met voorwaarden kan nu ook worden omgezet in TBS met bevel tot verpleging,
zonder een nieuw deskundigenonderzoek.
Een TBS kan niet worden beëindigd voordat er tenminste een jaar voorwaardelijke
beëindiging is geweest, 509t SV.
1
, Deze voorwaardelijke beëindiging kan tot een ongenoemde termijn verlengd worden.
De gedragsbeïnvloedende maatregel is ingevoerd, 38j sr.
De maatregel strekkende tot beperking van vrijheid die maximaal 5 jaren kan duren is
ingetreden, 77w Sr/ 38v sr. Dit gebeurde samen met de maatregel strekkende tot
gedragsbeïnvloeding of vrijheidsbeperking is ingevoerd. Beiden kunnen na TBS worden
opgelegd, 38z sr.
De dadelijke uitvoerbaarheid is mogelijk gemaakt voor het opleggen als bijzondere
voorwaarden in een vonnis.
Forensische gedragskunde speelt zich af op het grensvlak van recht, psychiatrie en psychologie,
hierdoor hebben ontwikkelingen bij de ene discipline invloed op de andere discipline. Dit kan dan
bijvoorbeeld gaan over het advies om de onderverdeling in vijf categorieën (bij het beoordelen van
de toerekeningsvatbaarheid) niet meer te gebruiken, maar om het te verminderen naar drie punten;
toerekenen, niet toerekenen of in verminderde mate toerekenen. Zo hebben er ook nog andere
veranderingen plaatsgevonden. Deze adviezen komen vanuit het NVVP à de Nederlandse vereniging
voor psychiatrie. Zo hebben zij ook gevraagd om meer nuance en vragen zij indien mogelijk of er
gebruik gemaakt kan worden van eerdere terminologie, zoals enigszins en sterk verminderd, zonder
dat hiermee een exact wetenschappelijke benadering wordt beoogd.
Ook de risicotaxatie is nog een discussiepunt. Het gaat erom dat uitgaande van een grote hoeveelheid
data, empirisch vastgestelde risicofactoren systematisch in een scoringslijst zijn samengebracht met
een daaraan gekoppelde conclusie over recidiverisico. Vervolgens wordt bij de verdachte vastgesteld
aan hoeveel van die risicofactoren hij voldoet en in welke recidiverisicocategorie hij valt al dan niet
aangevuld of gecorrigeerd door een klinisch oordeel van de rapporteur. De discussie betreft de vraag
in hoeverre deze resultaten gebaseerd zijn op bevindingen met grote groepen, ook van toepassing
zijn op de individuele verdachte over wie de rechter moet beslissen. De rechter moet altijd bedacht
zijn op een vals-positieve (oordeel: recedivegevaar, maar niet terecht) Vals-negatieve (oordeel: geen
recidivegevaar, maar niet terecht) en dit mee laten wegen in zijn beslissing tot het opleggen van de
straf.
Veranderingen hebben dus gevolgen op verschillende vlakken, daarom is het belangrijk dat hier op
wordt ingespeeld door de betrokken partijen.
1.4 kwaliteitsbewaking
De rapporten van deskundigen zijn van groot belang in een strafzaak, dit heeft invloed op de
strafmaat en strafsoort. De conclusies en adviezen van deskundigen worden bijna altijd gevolgd door
de rechter. De rechter is immers vrij om van de adviezen af te wijken, wel moet hij zich laten
voorlichten door een deskundige, 37a lid 3 sr. Doordat een deskundigenrapport zoveel waarde heeft
is het logisch dat er zoveel eisen aan worden gesteld.
Het proces
Het is aan de procespartijen om opmerkingen te maken over de rapportage en eventueel vragen te
stellen aan de deskundige die daarvoor ter terechtzitting onder ede kan worden bevraagd.
Uiteindelijk is het de rechter die in het vonnis/ arrest beslist of de kwaliteit voldoende is, de gestelde
vragen afdoende zijn beantwoord en de conclusies en adviezen bruikbaar zijn, dan wel dat nieuwe
aanvullende rapportage nodig is.
Vaak heeft de deskundige een opleiding gevolgd tot pro Justitia-rapporteur. Daarnaast dient hij in het
BIG-register te staan. Tijdens de opleiding wordt rekening gehouden met de verschillende
beroepsverenigingen (psychiatrie, psychologie, ambulante psychologische rapportage). Het
2
,tuchtcollege voor de gezondheidszorg stelt de wetgeving en het kader waarbinnen de psychiater en
psycholoog hun rapportage kunnen maken. Dit is vastgelegd in het nationaal register gerechtelijk
deskundigen (NRGD). Hierdoor worden er eisen gesteld aan de kwaliteit, betrouwbaarheid en
bekwaamheid van deskundigen. Voor ieder deskundigengebied wordt een zogenoemd normenkader
ontwikkeld waarin wordt beschreven waaruit de werkzaamheden op het vakgebied bestaan en aan
welke eisen een deskundige moet voldoen. Ook wordt in dit normenkader het deskundigheidsgebied
afgebakend van de anderen, hierdoor worden de grenzen duidelijk gesteld tussen de verschillende
gebieden. Door de toetsingsadviescommissie wordt er beoordeeld of iemand bij het register mag,
vervolgens vindt er eens in de 5 jaar een nieuwe beoordeling plaats.
Bij beoordeling van een zaak wordt er in beginsel iemand genoemd die in het register staat. Gebeurt
dit niet 51k lid 1 Sv, dan moet de rechter motiveren op grond waarvan hij als deskundige kan worden
aangemerkt 51k lid 2 Sv.
Een deskundige die in het register is opgenomen kan worden benoemd door de officier van justitie. Is
een deskundige niet opgenomen dan kan het enkel door de rechter-commissaris, de raadsheer-
commissaris of de zittingsrechter.
Ook bij deskundigentaken buiten het strafrecht zijn er voorschriften en richtlijnen geldig. Ook is er
een mogelijkheid dat een gedetineerde gaat klagen over het tekortschieten van de zorgplicht van de
inrichtingsarts bij de raad voor strafrechttoepassing en jeugdbescherming.
Hoofdstuk 2 Historische reflecties over psychiatrie en recht
2.1 Van de verlichting naar de negentiende eeuw
In de 18e eeuw vonden er revolutionaire veranderingen plaats. Vanaf toen was er behoefte aan
codificatie; men wilde het recht samenvatten en vastleggen in wetboeken en het algemeen
begrijpelijk maken. Dit zodat de gelijkheid van burgers werd bevorderd. Ook in Nederland werd er
een wetboek van strafrecht ingevoerd, even later kwam ook het burgerleuk wetboek.
Ook betreffende psychische afwijkingen vonden er veranderingen plaats. Met het verwerpen van
bijgeloof en oude irrationele opvattingen ontstond meer aandacht voor natuurwetenschappelijk
onderzoek, voor systematische indelingen en voor betekenis van hersenstoornissen. Hierdoor is we
ruimte voor geneeskundige behandeling van psychisch gestoorden à de psychiatrie.
In de tweede helft vonden er protesten plaats tegen de gezamenlijke opsluiting van krankzinnigen
met armen en gevangen. De waanzin werd een dreigement voor de gedetineerden, hiertegen was
bescherming nodig. In veel delen van Europa kregen de zwakken in de samenleving meer aandacht,
door middel van medische aanpak, deze was wel hardhandig.
Daniel Defoe protesteerde in Engeland tegen private krankzinnigenhuizen en dan vooral tegen de
wijze waarop deze huizen werden misbruikt. Moral treatment à een meer humane verzorging,
waaraan de naam van William Tuke is verbonden, hij was een Handelsman. Hij realiseerde de
stichting van een tehuis voor krankzinnigen à een retreat, waarin niet de medische aanpak
vooropstond maar psychische beïnvloeding door opvoeding, arbeid en onderwijs. De lijfelijke dwang
werd zoveel mogelijk beperkt, de materiële verzorging was belangrijk beter en getracht werd de
patiënten met psychische middelen positief te beïnvloeden.
In 1790 werden in Frankrijk degene die op grond van een brief van de koning (lettres de cachet)
geïnterneerd waren in vrijheid gesteld, behalve in geval van een misdaad op krankzinnigheid. Dit
3
, werd een soort vrijbrief om de in de brief genoemde persoon zonder proces op te sluiten (Farge,
Foucault)
Pinel (medicus in twee hospitalen) wilde in de geest van de revolutie de geïnterneerde geesteszieken
bevrijden, maar Couthon (de voorzitter van de Parijse commune) waarschuwde voor het mogelijke
gevaar van burgers. Er werden een aantal patiënten bevrijd, bij hen werd een behandeling zonder
toepassing van fysieke dwang ingevoerd. Echter werd dit door Foucault als kritisch omschreven. De
afschaffing van dwangmiddelen zou slechts een nieuwe vorm van terreur betekenen: dwang door het
inboezemen van angst en geforceerde onderwerping. Het gaat bij foucault om de geschiedenis van
denkwijzen. Jones en Fowles vinden zijn bevindingen uit zijn verband gelicht, ook geven ze aan dat er
bij Foucault een bruikbaar alternatief ontbreekt. Wel heeft zijn kritische analyse waardevolle
inzichten opgeleverd in de betekenis van onderdrukking, van onderliggende motieven bij goed
bedoelde hervormers en van de gevaren die bij dwang en opsluiting op de loer liggen. Wettelijke
regelingen voor de opsluiting van psychisch gestoorden lieten nog lang op zich wachten. Als vader van
de Amerikaanse psychiatrie geldt Benjamin Rush, die als eerste een wetenschappelijke basis gaf aan
het onderzoek en aan de behandeling van geestelijk gestoorden. Zijn invloed op de latere psychiatrie
in de VS was groot. Tegen het begin van de negentiende eeuw kwamen er verschillende nieuwe
klinisch- psychiatrische beschouwingen die nog steeds grote forensisch gedragskundige betekenis
hebben. Pinel wees erop dat psychische stoornissen niet altijd het verstand aantasten, maar dat ook
ziekten voorkomen van het gevoelsleven en van de wil à manie sans délire, een gemoedsstoornis
zonder aantasting van het verstand. Door Esquirol werd deze term uitgebreid door de volgende
begrippen: pyromanie, kleptomanie etc.
De gedachte dat er psychische stoornissen bestaan zonder intellectuele defecten vond een uitwerking
in de studies over moral insanity, het gaat hier om geestesziekte op het gebied van het gevoelsleven.
Deze betekenis heeft is later verkeerd begrepen, dat heeft met betrekking tot het psychopathiebegrip
tot op heden tot veel misvattingen geleid.
2.2 recht en psychiatrie in de negentiende eeuw
Sinds het begin van de negentiende eeuw werden verdachten ontslagen van rechtsvervolging wegens
de aanwezigheid van een psychische stoornis. Wel worden deze mensen vaak naar een psychiatrische
inrichting gestuurd. Mcnaughten rule: de verdachte geldt als geestelijk gezond tenzij het tegendeel
wordt bewezen. Daartoe moet worden aangetoond dat hij ten gevolge van een geestesziekte de aard
en de strekking van de daad die hij beging niet besefte of, indien hij deze wel besefte, hij niet wist dat
wat hij deed verkeerd was. Dit wordt ook wel de right-wrong test genoemd. Dit om te voorkomen dat
er van buitenaf vragen kwamen of het wel terecht was dat iemand vrijgesproken zou worden.
Ook in Nederland werd er rekening gehouden met geestelijke stoornissen. De zorg voor de
verpleegden in gestichten liet veel aan te wensen over. Zo was er vaak sprake van verwaarlozing. Kort
daarna bood de eerste krankzinnigenwet mogelijkheden voor toezicht en verbetering. Het aantal
inrichtingen werd uitgebreid.
De negentiende eeuw wordt vaak gezien als materialistisch: dat gold zeker in wetenschappelijk
opzicht. De natuurwetenschappen beleefden een grote bloei op velerlei gebied en de techniek nam
ook een hoge vlucht. Of de mentaliteit van de mensen destijds meer materialistisch en zelfzuchtig
was dan in anderen tijden is moeilijk uit te maken. Er waren destijds veel initiatieven waaruit nuttige
instellingen voortvloeiden, zoals reclasseringsinstellingen.
Ook in het Nederlandse strafrecht ontstond het streven naar een meer humane behandeling. In de
negentiende eeuw werden de doodstraf, het dwangarbeid en lijfstraffen afgeschaft. Van hamel was
4
